Кіріспе

petite (ρ–) – тұңғыш рет *Saccharomyces cerevisiae* ашытқысынан табылган мутант. Тыныс алу тізбегіндегі ақаудың салдарынан ‘petite’ ашытқылары тек ашымайтын көміртек көздері бар (мысалы, глицерин немесе этанол) ортада өсе алмайды және ашымайтын көміртек көздері (мысалы, глюкоза) бар жерде өскенде кішкентай колониялар құрайды. Petite фенотипі митохондриялық ДНҚ-ның жоқтығынан немесе мутацияларынан ("цитоплазмалық Petites" деп аталады), немесе окистендіру фосфорилирлеуге қатысатын ядролық кодталған гендердің мутацияларынан туындауы мүмкін. Бейтарап petite жабайы типпен будандастырылғанда барлық жабайы типтегі ұрпақ береді. Petite мутацияларын әртүрлі мутагендер арқылы шақыруға болады, оның ішінде ДНҚ аралық заттары және өсуші жасушаларда ДНҚ синтезіне кедеріс келтіретін химиялық заттар да бар. Petite колонияларының жасушалары жабайы типтегі колонияларға қарағанда кішірек, бірақ "petite" термині тек колонияның мөлшерін, жеке жасушалардың мөлшерін емес, сипаттайды. Осы кішкентай колониялар petite колониялары деп аталды. Бұл petite мутанттары әрбір ұрпақта 0,1%-дан 1,0%-ға дейін табиғи түрде спонтанды түрде пайда болатыны байқалды. Сондай-ақ, *S. cerevisiae*-ның жабайы типін ДНҚ аралық заттарымен өңдеу бұл мутацияны жылдамдатуға көмектесетіні анықталды. *S. cerevisiae* қазірде қартаюды зерттеу үшін пайдалы модельге айналды. Ашытқының қартайған сайын функционалды митохондриялық ДНҚ-ны жоғалтатыны, бұл репликативтік қарттыққа, яғни одан әрі көбейе алмауға әкелетіні көрсетілді. Тыныс алу тізбегіндегі қателікке байланысты ‘petite’ ашытқылары тек ашымайтын көміртек көздері бар (мысалы, глицерин немесе этанол) ортада өсе алмайды және ашымайтын көміртек көздері (мысалы, глюкоза) бар жерде өскенде кішкентай колониялар құрайды. Митохондрияның жоқтығы petite фенотипіне, немесе митохондриялық ДНҚ-дағы жою мутацияларына ("цитоплазмалық Petites" деп аталады) немесе окистендіру фосфорилирлеуге қатысатын ядролық кодталған гендердегі мутацияларға себеп болуы мүмкін.

Тәжірибе

Кішкентай мутанттарды акрифлавин, этидий бромиді және басқа да интеркаляциялық заттар сияқты жоғары тиімді емдеулерді қолдану арқылы зертханада жасауға болады. Олардың әрекет ету механизмі митохондриялық ДНҚ-ны бұзып, оның жоғалуына әкеледі: емдеу уақыты ұзарған сайын митохондриялық ДНҚ мөлшері кемиді. Ұзақ емдеуден кейін митохондриялық ДНҚ-сы анықталмайтын кішкентай мутанттар алынды. Бұл тәсіл митохондриялық ДНҚ-ның ашытқы өсуіндегі рөлін көрсетуге көмектеседі.

Кішігірім мутациялармен тұқым қуалау

Митохондрия сияқты жасуша органеллаларындағы гендердің мұрагерлік үлгісі, цитоплазмалық мұрагерлік деп аталады, ол ядролық гендердің мұрагерлік үлгісінен өзгеше.

Кішігірім мутациялармен алмасу түрлері

Кіші мутанттар ядродан тыс мұрагерлік көрсетеді. Мұрагерлік үлгісі кішкентай мутанттың типіне байланысты өзгереді. Сегрегациялық петездер (pet–): мутанттар ядролық мутациялар нәтижесінде пайда болады және Мендельдің 1:1 сегрегациясын көрсетеді. Нейтральді петездер (rho–N): Нейтральді петездерді жабайы типпен будандастырғанда, барлық ұрпақ жабайы типті болады. Олар жабайы типті ата-анадан қалыпты митохондриялық ДНҚ-ны мұра етеді, ол ұрпақта көбейтіледі. Басымдық петездер (rho–S): петез бен жабайы типтің арасындағы будандасуда барлық ұрпақ петез болып шығады, бұл жабайы типтің митохондриялық функциясын басуға қабілетті "доминантты" мінез-құлықты көрсетеді. S. cerevisiae-нің көптеген петез мутанттары басымдық типте болады және олар бейтарап петездерден жабайы типке әсер етуімен ерекшеленеді, бірақ екеуі де митохондриялық ДНҚ-ның мутациясы болып табылады. Ашытқының митохондриялық геномы құрылымы мен функциясы тұрғысынан түсінілген алғашқы эукариот геномы болады және бұл органелла геномдарының эволюциясын және олардың ядролық геномдармен байланысын түсінуге көмектеседі. Эфрусситің жұмысы хромосомадан тыс генетика саласын ашқан ғана емес, сонымен қатар бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқан зерттеулерге үлкен серпіліс берді. S. cerevisiae осы және басқа да салаларда кеңінен зерттелгенімен, митохондриялық ДНҚ-дағы осы процестің молекулалық механизмдері басқа ашытқы түрлерінде сақтала ма екенін айту қиын. Kluyveromyces lactis, Saccharomyces castellii және Candida albicans сияқты басқа ашытқы түрлері де петез теріс мутанттарды өндіруге қабілетті. Бұл ашытқылардың митохондриялық геномдары S. cerevisiae-ден өзгеше мұрагерлік жүйесіне ие болуы мүмкін. S. castellii-нің спонтанды түрде петездерді өндіру жиілігі S. cerevisiae-ге ұқсас, олардың митохондриялық ДНҚ-сы жою және реттеу арқылы айтарлықтай өзгеріске ұшырайды. S. cerevisiae-нің басымдық петездері спонтанды түрде пайда болатын ең көп кездесетін мутанттар, ал S. castellii-де ең көп кездесетін спонтанды мутант - бейтарап петез, бұл мутациялардың түрлер арасында берілуі әртүрлі болуы мүмкін деген болжамға әкеледі.