Кіріспе

Оңтүстік Үндістан штаты Карнатака (/k//ər/'/n//ɑː//t//ə//k//ə/; ISO: ISO), сонымен қатар халық арасында Карунаду деп аталады, Үндістанның оңтүстік-батыс аймағындағы штат. 1956 жылдың 1 қарашасында Штаттарды қайта ұйымдастыру заңы қабылданғаннан кейін Майсур штаты ретінде құрылды және 1973 жылы Карнатака деп аталды. Штат батысында Лакшаддип теңізімен, солтүстік-батысында Гоамен, солтүстігінде Махараштрамен, солтүстік-шығысында Теланганамен, шығысында Андхра-Прадешпен, оңтүстік-шығысында Тамил Надумен және оңтүстік-батысында Кераламен шектеседі. 2011 жылғы халық санауы бойынша 61,130,704 тұрғыны бар Карнатака халық саны бойынша сегізінші ірі штат, ол 31 ауданнан тұрады. Британ терминологиясында штат Карнатик аймағының бір бөлігі болды. 15,257,000 тұрғыны бар штаттың астанасы Бангалор Үндістандағы халық саны бойынша төртінші қала. Карнатака экономикасы елдегі басқа штаттармен салыстырғанда ең өнімдісінің бірі болып табылады, жалпы ішкі өнімі 20.5 триллион рупий (260 миллиард АҚШ доллары) және жан басына шаққандағы ЖІӨ 305,000 рупий (3,800 АҚШ доллары) құрайды. Карнатака штаты елдегі басқа штаттармен салыстырғанда жоғары экономикалық өсу деңгейіне ие, 2021–22 қаржы жылында жалпы мемлекеттік ішкі өнім (ЖМІӨ) 9,5% өсті. Бангалордан кейін Дақшина Каннада, Хубли Дхарвад және Белагави аудандары штат кірісіне ең көп үлес қосады. Штаттың астанасы Бангалор елдің ақпараттық технология саласына қосқан үлесі үшін Үндістанның Кремний алқабы деп танылады. 2007 жылғы мәліметтер бойынша штаттың 1,973 компаниясы IT секторында жұмыс істеген. Карнатака – Оңтүстік Үндістанның басқа төрт туыс штаттарымен құрлық шекарасы бар жалғыз оңтүстік штат. Штаттың ауданы 191,791 шаршы километр, бұл Үндістанның географиялық ауданының 5,83 пайызын құрайды. Ауданы бойынша Үндістандағы алтыншы ірі штат. Карнатака атауының этимологиясы туралы бірнеше болжам бар, бірақ ең қабылданған нұсқасы – Карнатака атауы «көтерілген жер» дегенді білдіретін каннада тіліндегі «кару» және «наду» сөздерінен шыққан. Кару Надуды «қара» деген мағына беретін «кару» және «аймақ» деген мағына беретін «наду» деп те түсіндіруге болады, бұл штаттың Баялу Семе аймағында кездесетін қара мақта топырағына сілтеме ретінде қарастырылады. Британдықтар Кришна өзенінің оңтүстігіндегі Үндістан түбегінің екі жағын сипаттау үшін Карнатик, кейде Карнатак сөзін қолданды. Палеолит дәуіріне дейін тарихы бар Карнатака ежелгі және ортағасырлық Үндістанның ең қуатты империяларының біріне қонақжайлық жасады. Осы империялардың демеушілігімен болған философтар мен музыкалық ақындар әлеуметтік-діни және әдеби қозғалыстарды бастады, олар бүгінгі күнге дейін сақталған. Карнатака Үндістанның классикалық музыкасының екі түріне де – карнатик және индустани дәстүрлеріне үлкен үлес қосты.

Тарих

Карнатаканың тарихқа дейінгі тарихы палеолит дәуіріндегі қол балтасы мәдениетіне дейін жетеді, мұны аймақта табылған қол балталары мен кескіштердің болуы дәлелдейді. Неолит және мегалит мәдениеттерінің іздері де табылды. Хараппада табылған алтынның Карнатакадағы кендерден әкелінгені анықталды, бұл ғалымдарды ежелгі Карнатака мен Инд өркениеті арасындағы байланыс туралы гипотезалар жасауға итермеледі. Б.з.д. III ғасырға дейін Карнатаканың көп бөлігі Нанда империясының құрамында болды, содан кейін Ашока императорының Маурия империясына қарады. Төрт ғасыр бойы Сатаваханалардың үстемдігі Карнатаканың үлкен аумақтарын бақылауға мүмкіндік берді. Сатавахана билігінің әлсіреуі ең алғашқы жергілікті мемлекеттердің – Кадамбалар мен Батыс Гангтардың пайда болуына әкелді, бұл аймақтың тәуелсіз саяси бірлік ретінде қалыптасуын белгіледі. Майурашарма құрған Кадамба әулетінің астанасы Банавасиде орналасқан, ал Батыс Ганг әулеті Талакадты астана етіп алды. Олар әкімшілік істе Каннада тілін алғаш рет қолданған мемлекеттер болды, мұны Халмиди жазуы және Банавасиде табылған V ғасырға жататын мыс монета куәландырады. Осы әулеттерден кейін Бадами Чалукиялары, Манякхетадағы Раштракута империясы және Деканның үлкен бөлігін билеген, қазіргі Карнатакадағы астаналары бар Батыс Чалукия империясы сияқты қуатты Каннада империялары пайда болды. Батыс Чалукиялар ерекше сәулет стилін және Каннада әдебиетін қолдады, бұл 12 ғасырдағы Хойсала өнерінің алғышарты болды. Қазіргі Оңтүстік Карнатаканың (Гангавади) бөліктерін 11 ғасырдың басында Чола империясы басып алды. Чолалар мен Хойсалалар 12 ғасырдың басында осы аймақ үшін күресіп, ақырында Хойсала билігіне көшті. Хойсала империясының кеңеюі қазіргі Андхра-Прадеш пен Тамил Надудың шағын бөліктерін өз билігіне алды. 14 ғасырдың басында Харихара мен Букка Рая Тунгабхадра өзенінің жағасында, қазіргі Беллари ауданында Хосапаттанада (кейін Виджаянагара деп аталды) Виджаянагара империясын құрды. Кришнадевараяның тұсында әдебиет пен сәулеттің ерекше түрі қалыптасты. Империя екі ғасырдан астам уақыт бойы Оңтүстік Үндістанды толық бақылап, мұсылмандық шабуылдарға қарсы бекініс болды. 1537 жылы Виджаянагара империясының сардары Кемпе Гоуда I, қазіргі Бангалордың негізін қалаушы ретінде танылды, ол бекініс салып, оның маңындағы аумақты Бенгалуру Пете деп атады. 1565 жылы Карнатака мен Оңтүстік Үндістанның қалған бөлігінде үлкен геосаяси өзгерістер болды, Виджаянагара империясы Таликота шайқасында ислам сұлтандықтарының одағынан жеңіліске ұшырады. Биджапур сұлтандығы, Бидардағы Бахмани сұлтандығының құлдырауынан кейін пайда болды, көп ұзамай Деканды бақылауға алды, бірақ 17 ғасырдың соңында моғолдардан жеңіліске ұшырады. Бахмани және Бижапур билеушілері урду және парсы әдебиетін, сондай-ақ Индо-сарацин сәулетін қолдады, Гол Гумбаз осы стильдің ең жарқын мысалы болды. 16 ғасырда Конкани индустары Карнатакаға, көбінесе Гоадағы Салсеттен көшіп келді, ал 17 және 18 ғасырларда Гоа католиктері Солтүстік Канара мен Оңтүстік Канараға, әсіресе Гоадағы Бардестен азық-түлік тапшылығы, эпидемиялар және португалдықтардың ауыр салықтары салдарынан көшіп келді. Содан кейін солтүстік Карнатаканың бөліктерін Хайдарабад низамы, Маратха империясы, британдықтар және басқа да биліктер басқарды. Оңтүстікте Виджаянагара империясының бұрынғы вассалы Майсур патшалығы қысқа мерзімге тәуелсіз болды. Кришнараджа Водэйяр II қайтыс болғаннан кейін Майсур армиясының бас қолбасшысы Хайдар Али аймақты бақылауға алды. Ол қайтыс болғаннан кейін патшалық оның ұлы Типу Сұлтанға мұрагерлік етті. Оңтүстік Үндістандағы еуропалық экспансияны тоқтату үшін Хайдар Али және кейіннен Типу Сұлтан төрт маңызды англо-майсур соғысын жүргізді, соңғысы Типу Сұлтанның өліміне және 1799 жылы Майсурдың Британдық Үндістанға қосылуына әкелді. Майсур Водэйярларға қайтарылды, ал Майсур патшалығы Британдық Үндістанмен қосалқы одақта болған тәуелсіз князьдық мемлекетке айналды. Содан кейін Супа, Багалкот, Шорапур, Наргунд және Данделидегідей бас көтерулер болды. Бұл көтерілістер 1857 жылғы Үндістан көтерілісімен бір уақытта болды және Мундарги Бимарау, Бхаскар Рао Бхаве, Халагали Бедалар, Раджа Венкатаппа Наяка және басқалар басқарды. 19 ғасырдың соңына қарай тәуелсіздік қозғалысы күш алды, Карнад Садашива Рао, Алуру Венката Рая, С. Ниджалингаппа, Кенгал Ханумантайя, Ниттур Сринаваса Рау және басқалар 20 ғасырдың басында күресті жалғастырды. Британдық Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін Махараджа Джаячамарандра Водэйяр жаңа Үндістанға мемлекетін қосу туралы құжатқа қол қойды. 1950 жылы Майсур сол аттас үнді мемлекетіне айналды, бұрынғы Махараджа 1975 жылға дейін оның Раджпрамук (мемлекет басшысы) қызметін атқарды. Ұзақ жылдар бойына талап етілген Экikarana қозғалысынан кейін Кодагу және Мадрас, Хайдарабад және Бомбей штаттарынан каннада тілінде сөйлейтін аймақтар 1956 жылғы Штаттарды қайта ұйымдастыру заңына сәйкес Майсур штатына қосылды. Осылайша кеңейтілген штат 1973 жылдың 1 қарашасында он жеті жылдан кейін Карнатака деп аталды. 20 ғасырдың басынан бастап тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңге дейін Сир Мокшагундам Вишвешварая сияқты өнеркәсіптік көрегендер Карнатаканың дамыған өндірістік және өнеркәсіптік базасын құруда маңызды рөл атқарды.

Климат

Карнатакада төрт маусым болады. Қаңтар мен ақпандағы қыстан кейін наурыз бен мамыр аралығында жаз, маусым мен қыркүйек аралығында муссондық маусым және қазаннан желтоқсанға дейінгі муссоннан кейінгі маусым келеді. Метеорологиялық тұрғыдан алғанда, Карнатака үш аймаққа бөлінеді: жағалау, солтүстік ішкі және оңтүстік ішкі. Олардың ішінде жауын-шашынның ең көп мөлшері жағалау аймағында түседі, жылдық орташа жауын-шашын мөлшері шамамен ... мм құрайды, бұл штат бойынша орташа көрсеткіштен әлдеқайда жоғары. 2010 жылы Белгаум ауданының Ханapura талукасындағы Амагаонда ... мм жауын-шашын жауды. 2014 жылы Уттара Каннада ауданының Сирси талукасындағы Кокаллиде ... мм жауын-шашын жауды. Шымға ауданының Тиртхахалли талукасындағы Агумбе және Хосанагара талукасындағы Хуликал қалалары әлемдегі ең ылғалды аймақтардың бірінде орналасқан, Карнатаканың ең жаңбырлы қалалары болып табылады. Штаттың 2030 жылға қарай шамамен ... градусқа дейін жылынуы күтілуде. Муссон аз жауын-шашын әкеледі деп болжануда. Карнатакадағы ауыл шаруашылығы көбінесе суармалы емес, жаңбырға тәуелді болып келеді, бұл оны муссондағы күтілетін өзгерістерге өте осал етеді. Ең жоғары температура Райчур ауданында ... градусқа дейін тіркелді. Ең төменгі температура Бидар ауданында ... градусқа дейін тіркелді.

Флора мен фауна

Карнатакада әртүрлі жануарлар мен өсімдіктер дүниесі бар. Оның орманды аумағы мемлекеттің жалпы географиялық аумағының 12,3%-ын құрайды. Бұл ормандар Үндістанның 25% пілдері мен 10% жолбарыстарына пана. Карнатаканың көптеген аймақтары әлі зерттелмеген, сондықтан өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің жаңа түрлері үнемі табылып отырады. Батыс Гат таулары – биоәртүрліліктің ошағы, және Карнатаканың батыс аймағын қамтиды. Бандипур және Нагарахоле ұлттық парктері 1986 жылы ЮНЕСКО белгілеген Нилгири биосфералық қорығына енгізілді. Үнділік ролик және үнділік піл мемлекеттік құс және жануар ретінде, ал сандал ағашы мен лотос тиісінше мемлекеттік ағаш және гүл ретінде танылған. Карнатакада бес ұлттық саябақ бар: Анши, Бандипур, Баннерхатта, Кудремух және Нагархоле. Сонымен қатар, 27 жануарлар қорығы бар, оның ішінде жеті құстар қорығы. Карнатакада кездесетін кейбір ағаш түрлері: Calophyllum tomentosum, Calophyllum apetalum, Garcinia cambogia, Garcinia morella, Alstonia scholaris, Flacourtia montana, Artocarpus hirsutus, Artocarpus lacucha, Cinnamomum zeylanicum, Grewia tiliifolia, Santalum album, Shorea talura, Emblica officinalis, Vitex altissima және Wrightia tinctoria. Карнатаканың жабайы табиғаты браконьерлік, ортаның жойылуы, адам мен жануарлардың қақтығысы және ластану қаупіне тап болып отыр. Карнатаканың жалпы халқы 61 095 297 адамды құрайды, оның ішінде 30 966 657 (50,7%) еркек және 30 128 640 (49,3%) әйел, яғни әр 973 әйелге 1000 еркек шалысады. Бұл 2001 жылғы халық санынан 15,60%-ға артық. Халық тығыздығы шаршы километрге 319 адамды құрайды, ал халықтың 38,67%-ы қалалық жерлерде тұрады. Сауаттылық деңгейі 75,36%-ды құрайды, оның ішінде 82,47% еркек және 68,08% әйел сауатты. Карнатаканың жеке сектордағы мамандандырылған денсаулық сақтау қызметтері әлемдегі үздіктермен бәсекелеседі. Карнатака сонымен қатар денсаулық сақтау және балалар күтімі саласында басқа штаттардан жақсы көрсеткіштерге ие, мемлекеттік денсаулық сақтау қызметтерін де дамытқан. Осы жетістіктерге қарамастан, мемлекеттің кейбір аймақтарында әлі де бастапқы медициналық көмек жетіспейді.

Дін

Ади Шанкара (788–820 жж.) өзінің төрт матасының (монастырының) алғашқысын құру үшін Карнатакадағы Срингериді таңдады. Мадвахарья (1238–1317) – Двайта немесе индуистік философияның дуалистік мектебі ретінде танымал Тattvaвада (әқиқат философиясы) – ең ықпалды үш Веданта философиясының бірі. Мадвахарья – Бхакти қозғалысы кезіндегі маңызды философтардың бірі. Ол көптеген жаңалықтар ашып, стандарттық ережелер мен нормаларға қарсы шықты. Дәстүр бойынша, Мадвахарья – Хануман мен Бхимадан кейін Ваюдың (Мукьяпрана) үшінші аватары саналады. Харидаса адалдық қозғалысы Үндістанның мәдени тарихындағы маңызды беткесу болды. Шамамен алты ғасыр бойы бірнеше қасиеттілер мен мистиктер Оңтүстік Үндістан мен Карнатаканың мәдениетін, философиясын және өнерін қалыптастыруға көмектесті, сондай-ақ Оңтүстік Үндістанды билеген халықтар мен мемлекеттерге айтарлықтай рухани ықпал етті. Бұл қозғалысты Харидастар (сөзбе-сөз "Харидің қызметшілері") бастады және 13-14 ғасырларда, Виджаянагара империясының алғашқы кезеңінде қалыптасты. Бұл қозғалыстың басты мақсаты – Даса Сахития деп аталатын әдеби құрал арқылы Мадвахарьяның (Мадхва Сиддханта) Двайта философиясын халыққа тарату болды. Пурандара даса өзінің зор үлесі үшін карнатик музыкасының "Питамхасы" ретінде танымал. Вишиштадвайтаның жетекші түсіндірушісі Рамануджа көп жылдар бойы Мелкотте тұрды. 1098 жылы Карнатакаға келіп, 1122 жылға дейін өмір сүрді. Ол алғаш Тонданурда тұрып, кейін Мелькотеге көшіп барды, онда Челуванараяна Свами храмы мен жақсы ұйымдастырылған мата салынды. Ол Хойсала патшасы Вишнувардананың қамқорлығында болды. Он екінші ғасырда лингаятизм солтүстік Карнатакада қалыптасқан әлеуметтік және касталық жүйенің қаталдығына қарсы наразылық ретінде пайда болды. Бұл қозғалыстың жетекші тұлғалары Басава, Акка Махадеви және Аллама Прабху болды, олар Лингяттармен байланысты барлық діни және философиялық ойлар мен талқылаулардың орталығы болған Анубхава Мантапаны құрды. Бұл үш әлеуметтік реформатор "Вачана Сахития" әдебиетінің көмегімен осы мақсатқа жетті, ол қарапайым, тікелей және оңай түсінікті каннада тілімен өте танымал. Лингаятизм әйелдерге теңдікті уағыздап, әйелдерге құдайдың символы – Ишталинганы мойнына тағуға рұқсат берді. Басава иерархиялық жіктелуден аулақ болып, иерархиялық жағынан жоғары тұрған шеберлер мен бағынышты, құлдар арасындағы барлық айырмашылықтарды жоюға тырысты. Сондай-ақ, ол кастааралық некелерді және Басаванның Каайя Таттвасын қолдады. Бұл лингаяттық сенімнің негізі болды, бүгінде миллиондаған жақтасы бар. Джайнизм философиясы мен әдебиеті Карнатаканың діни және мәдени ландшафтына үлкен үлес қосты. X ғасырдың басында Үндістанның батыс жағалауында ерте кездескен ислам, Карнатаканың кейбір бөліктеріне билік еткен Бахамани және Биджапур сұлтандарының көтерілуімен Карнатакада бекінді. Христиан діні Карнатакаға XVI ғасырда португалдар мен 1545 жылы Франциск Ксавье келген кезде жетті. Буддизм бірінші мыңжылдықта Гүлбарга мен Банаваси сияқты жерлерде Карнатакада кең таралды. 1986 жылы Калабураги ауданындағы Саннатиде эдикттер мен бірнеше Мауриан жәдігерлерін кездейсоқ табу Кришна өзені бассейнінде Махаяна және Хинаяна буддизмінің болғандығын дәлелдеді. Карнатакада тибет босқындары лагерлері бар.

Фестивальдар

Майсур Дасарасы – Нада хабба (мемлекеттік мереке) ретінде тойланады және бұл Майсурдағы маңызды мерекелік шаралармен белгіленеді. Бангалор қаласының орталығында тойланатын Бангалор Карагасы – Карнатака штатында тойланатын екінші маңызды мереке. Угади (каннада жаңа жылы), Макара Санкранти (егін шілдесі мерекесі), Ганеш Чатурти, Говри Хабба, Рама Навами, Нагапанчами, Басава Джаянти, Дипавали және Балипадьями – Карнатаканың басқа да ірі мерекелері.

Үкімет және әкімшілік

Карнатакада парламенттік үкімет жүйесі бар, онда демократиялық жолмен сайланған екі палата – Заң шығарушы жиналыс және Заң шығарушы кеңес бар. Заң шығарушы жиналыс 224 мүшеден тұрады, олар бес жылға сайланады. Заң шығарушы кеңес – 75 мүшеден тұратын тұрақты орган, олардың үштен бірі (25 мүше) екі жыл сайын зейнеткерлікке шығады. Дегенмен, штаттың конституциялық және ресми басшысы – Губернатор, оны Үндістан Президенті Одақтың үкіметінің ұсынысы бойынша бес жылға тағайындайды. Карнатака халқы сондай-ақ Үндістан Парламентінің төменгі палатасы – Лок Сабхаға 28 мүше сайлайды. Штаттық Заң шығарушы жиналыстың мүшелері Үндістан Парламентінің жоғарғы палатасы – Раджья Сабхаға 12 мүше сайлайды. Әкімшілік мақсаттар үшін Карнатака 4 кіріс бөліміне, 49 кіші бөлімшеге, 31 ауданға, 175 талуқаға және 745 хоблиге/кіріс округіне бөлінген. Әрбір ауданның әкімшілігін Үндістанның әкімшілік қызметіне жататын Комиссар басқарады, оған Карнатаканың мемлекеттік қызметтеріне жататын бірқатар қызметкерлер көмектеседі. Әрбір ауданда заң мен тәртіпті сақтау және осыған байланысты мәселелермен айналысуға Үндістанның полиция қызметіне жататын Полиция бастығы, сондай-ақ Карнатака полиция қызметінің қызметкерлері жауапты. Орман шаруашылығының орынбасары Комиссары, Үндістанның орман қызметіне жататын қызметкер, ауданның орман, қоршаған орта және жануарлар дүниесін басқаруға жауапты. Оған Карнатаканың орман қызметіне және Карнатаканың бағынышты орман қызметіне жататын қызметкерлер көмектеседі. Аудандық деңгейдегі салалық дамумен тиісті даму департаменттерінің аудандық басшылары айналысады, мысалы, Қоғамдық жұмыстар департаменті, Денсаулық сақтау, Білім беру, Ауыл шаруашылығы, Мал шаруашылығы және т.б. Штаттағы сот жүйесіне Бангалор, Хубалли-Дхарвад және Калабурагидегі Карнатака Жоғарғы соты (Аттара Качери), әрбір аудандағы аудандық және сессиялық соттар, сондай-ақ талуқа деңгейіндегі төменгі соттар мен судьялар кіреді. Карнатака саясатында Үндістан Ұлттық Конгресі, Джаната Дал (Секуляристік) және Бхаратия Джаната партиясы үш саяси партия басымдық алады. Карнатакадан шыққан саясаткерлер Үндістанның федералды үкіметінде маңызды рөл атқарды, олардың кейбіреулері Премьер-министр және Вице-президенттің жоғары лауазымдарын иеленді. Касарагод және Солапур аудандарына қатысты Карнатаканың талаптары және Белагавиге Махараштраның талаптары бойынша шекаралық даулар штаттардың қайта ұйымдастырылуынан бері жалғасып келеді. Карнатаканың мемлекеттік эмблемасының ортасында Ганда Берунда бейнеленген. Оның үстінде Ашоканың Сарнаттағы Арыстан астанасынан алынған төрт бағытқа қараған төрт арыстан бейнеленген. Эмблемада сондай-ақ піл басы және арыстан денесі бар екі Шарабха бейнеленген.

Экономика

2014–2015 қаржы жылында Карнатаканың жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) көлемі шамамен 115,86 млрд АҚШ долларын құрады. 2014–2015 жылдары ЖІӨ-нің өсім темпі 7% болды. 2014–2015 жылдары Карнатаканың Үндістанның ЖІӨ-сіне үлесі 7,54% құрады. 2013–2014 жылдары өткізілген жұмыспен қамту туралы сараптамада Карнатакадағы жұмыссыздық деңгейі 1,8% болды, бұл ұлттық деңгейдегі 4,9%-дан төмен. 2011–2012 жылдары Карнатакадағы кедейлік деңгейі 20,91% болды, ал ұлттық көрсеткіш 21,92% құрады. Карнатаканың еңбекке қабілетті халқының шамамен 56%-ы ауыл шаруашылығы және оған байланысты салаларда жұмыс істейді. Штаттың жалпы аумағының 64,6%-ын құрайтын 12,31 миллион гектар жер өңделеді. Ауыл шаруашылығы өнімдерінің көп бөлігі оңтүстік-батыс муссонына тәуелді, себебі суармалы жерлер егіс алқаптарының тек 26,5%-ын құрайды. 1980-ші жылдардан бері Карнатака ақпараттық технологиялар (ИТ) саласында жалпыүнділік көшбасшы ретінде танылды. 2007 жылы Карнатакада 2000-ға жуық компания жұмыс істеді. Олардың көптегені, соның ішінде Үндістанның ең ірі екі бағдарламалық жасақтама компаниясы – Infosys және Wipro штаб-пәтері штаттың өзінде орналасқан. Деванахалли маңындағы Нанди-Хилл аймағында құны 22 млрд доллар болатын, 50 км² аумақты құрайтын BIAL ИТ инвестициялық аймағы салынып жатыр, бұл Карнатака тарихындағы ең ірі инфрақұрылымдық жобалардың бірі. Бұл факторлардың барлығы штаттың астанасы Бангалорды Үндістанның Кремний алқабы деп таныстырды. Карнатака биотехнология саласында да көш бастап тұр. Бұл елдегі ең ірі биокластерге ие, және елдің биотехнологиялық компанияларының 60%-ы осы жерде орналасқан. Штатта 18 000 гектар жер гүл өсіруге арналған, бұл гүлдер мен декоративтік өсімдіктерді әлемге жеткізетін дамып келе жатқан сала. Үндістанның жеті банкі – Canara Bank, Syndicate Bank, Corporation Bank, Vijaya Bank, Karnataka Bank, ING Vysya Bank және State Bank of Mysore осы штаттан шыққан. Удупи және Дакшина Каннада аудандарының жағалау аймақтарында әр 500 адамға бір банк бөлімшесі қарастырылған, бұл Үндістандағы банк бөлімшелерінің ең жақсы таралу көрсеткіші. 2002 жылдың наурыз айында Карнатакада әртүрлі банктердің 4767 бөлімшесі болды, олардың әрқайсысы 11 000 адамға қызмет көрсетті, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (16 000) төмен. Үндістандағы жібек өнеркәсібінің көп бөлігі Карнатакада шоғырланған, оның көп бөлігі Бангалор ауылдық округінің Доддабаллапура қаласында орналасқан, және штат үкіметі Чиккабаллапура округінің Мудденахалли қаласында "Жібек қаласын" салуға инвестиция жасауды жоспарлап отыр.

Көлік

Карнатакадағы әуе көлігі, елдің қалған бөлігіндегідей, әлі де жаңа, бірақ қарқынды дамып келе жатқан сала. Карнатакада Бангалор, Мангалор, Белгаум, Хубли, Хампи, Беллари, Гүлбарга және Майсур қалаларында әуежайлар бар, Бангалор және Мангалор әуежайларынан халықаралық рейстер орындалады. Шимога және Бижапур әуежайлары UDAN бағдарламасы бойынша салынып жатыр. Бангалор және штаттың басқа қалалары штат ішіндегі және штаттар арасындағы бағыттармен жақсы байланысқан. Карнатакада 11 порт бар, оның ішінде Жаңа Мангалор порты – ірі порт, ал қалған он порты кіші порттар саналады, олардың үшеуі 2012 жылы қолданысқа енгізілді. Жаңа Мангалор порты 1974 жылдың 4 мамырында Үндістандағы тоғызыншы ірі порт ретінде тіркелді. Бұл порт 2006-2007 қаржы жылында 32,04 миллион тонна жүк тасымалын жүзеге асырды, оның 17,92 миллион тоннасы импорт, ал 14,12 миллион тоннасы экспорт құрады. Сондай-ақ, 2006-2007 жылдары портқа 1015 кеме, оның ішінде 18 круиздік кеме келді. Шетелдік азаматтар электрондық виза (e-visa) арқылы Жаңа Мангалор порты арқылы Мангалорға кіре алады. Еуропа, Солтүстік Америка және БАӘ елдерінен келген круиздік кемелер Карнатаканың жағалау аймағындағы туристік орындарды аралау үшін Жаңа Мангалор портына келіп тұрады. Мангалор порты жыл сайын 25-тен астам халықаралық круиздік кемелерді қабылдайтын Үндістандағы 4 ірі порттың біріне жатады. Карнатакадағы ұлттық және мемлекеттік тас жолдардың жалпы ұзындығы құрайды. Мемлекеттік көлік корпорациялары күніне орташа есеппен 2,2 миллион жолаушыны тасымалдайды және шамамен 25 мың адамды жұмыспен қамтиды. Карнатака мемлекеттік жол көлігі корпорациясы (KSRTC) және Бангалор қалалық көлігі корпорациясы (BMTC) Бангалор қаласында, Кальяна Карнатака жол көлігі корпорациясы (KKRTC) Гүлбарга қаласында, ал Солтүстік-Батыс Карнатака жол көлігі корпорациясы (NWKRTC) Хубли қаласында орналасқан – бұл төрт мемлекеттік көлік корпорациясы.

Мәдениет

Карнатаканың әртүрлі тілдік және діни этникалық топтары, сонымен қатар олардың ұзақ тарихы, штаттың мәдени мұрасын қалыптастыруға зор үлес қосты. Каннада тілінде сөйлейтін халықтан басқа, Карнатакада тулувалар, кодавалар және конканилер де тұрады. Карнатакада аз санды тибеттік буддистер мен солига, йерава, тода және сиддхи сияқты тайпалар да өмір сүреді. Дәстүрлі халықтық өнер музыка, би, драма, көшпелі труппалардың әңгімелеуі және т.б. сияқты барлық түрлерін қамтиды. Туллу-Наду, Уттара-Каннада және Малнад аймақтарындағы Яксагана – классикалық би-драма, Карнатаканың маңызды театр формаларының бірі. Қазіргі заманғы театр мәдениеті Нынасам, Ранга Шанкара, Рангаяна және Прабхат Калавидару сияқты ұйымдардың күш-жігері арқасында жандануда, олар Габби Виранна, Т. П. Кайласам, Б. В. Карант, К. В. Суббанна, Прасанна және басқалардың қалаған негізін жалғастыруда. Вирагасе, Камсале, Колата және Доллу Кунита – танымал би түрлері. Жатти Таямма сияқтылар дамытып, кеңінен танытқан Майсур стилі Карнатакада әлі де маңызды, ал Бангалор да Бхаратанатьяның маңызды орталықтарының бірі ретінде танымал. Карнатака Үндістанның классикалық музыкасы әлемінде де ерекше орынға ие, онда Карнатик және Хиндустани стильдері де кең таралған. Карнатака екі стильде де көптеген көрнекті музыканттарды тәрбиеледі. XVI ғасырғы Харидаса қозғалысы Карнатик музыкасының өнер түрін дамытуға үлкен үлес қосты. Ең құрметті Харидасалардың бірі Пурандара Даса «Карнатик музыкасының әкесі» ретінде белгілі. Гангбай Хангал, Малликарджун Мансур, Бхимсен Жоши, Басавараджа Раджагуру, Савай Гандарва және тағы да басқалары Карнатакадан шыққан атақты Хиндустани музыканттары, олардың кейбіреулері Калидас Сман, Падма Бхушан және Падма Вибхушан сыйлықтарымен марапатталған. Карнатик музыкасының белгілі орындаушылары: скрипкада ойнаушы Т. Чоудия, винада ойнаушы Шешана, Майсур Васудевачар, Доресвами Айенгар және Титте Кришна Айенгар. Гамака – Карнатик музыкасына негізделген классикалық музыка жанры, ол Карнатакада кең таралған. Каннада Бхавагит – қазіргі заманғы ақындардың экспрессионистік поэзиясынан шабыт алған танымал музыка жанры. Майсур сурет мектебі Сундарәйя, Танжавур Кондаяя, Б. Венкатаппа және Кешавайя сияқты суретшілерді тәрбиеледі. Читракала Паришат – Карнатакадағы сурет салуды, әсіресе Майсур стилін насихаттаумен айналысатын ұйым. Сари – Карнатакадағы әйелдердің дәстүрлі киімі. Кодагу әйелдерінің сари кию стилі Карнатаканың басқа аймақтарынан ерекшеленеді. Дхоти, Карнатакада панче деп аталады, – ерлердің дәстүрлі киімі. Қалаларда көйлек, шалбар және салвар-камиз кең таралған. Майсур петасы – Оңтүстік Карнатаканың дәстүрлі бас киімі, ал Солтүстік аймақтарда Раджастхандыкіне ұқсас пагади немесе патага танымал. Оңтүстік Карнатакада күріш пен раги негізгі тағамдар, ал Солтүстік Карнатакада жолада ротти, сорго негізгі тағам болып табылады. Биси беле бат, жолада ротти, раги мудде, уппиту, бенне досе, масала досе және маддур ваде – Карнатаканың танымал тағамдары. Тәттілердің ішінде Майсур пак, Гокак пен Амингадтың қарадантуы, Белгави кундасы және Дхарвад педасы танымал. Бұдан басқа, Карнатака мен Кодагудың өзгеше асханалары бар. Карнатаканың жағалауындағы Удупи асханасы бүкіл Үндістанда танымал.

Білім

2011 жылғы халық санауы бойынша, Карнатакадағы сауаттылық деңгейі 75,60% құрады, оның ішінде 82,85% ер адамдар және 68,13% әйелдер сауатты. 2020 жылғы NIRF рейтингісі бойынша, Үндістанның ғылым институты және Манипал жоғары білім академиясы Үндістанның үздік 10 университетінің қатарына кірді. Штатта Индияның Менеджмент институты – Бангалор, Индияның Технология институты – Дхарвад, Ұлттық Психикалық Денсаулық және Нейробиология ғылымдары институты – Бангалор, Ұлттық Технология институты Карнатака – Сураткал және Ұлттық Заң мектебі – Бангалор сияқты Индияның жетекші білім беру және ғылыми-зерттеу мекемелері орналасқан. 2006 жылдың наурыз айында Карнатакада 252 875 мұғалім және 8,495 миллион оқушысы бар 54 529 бастауыш мектеп, сондай-ақ 92 287 мұғалім және 1,384 миллион оқушысы бар 9498 орта мектеп болды. Мектептерде оқытылатын оқу жоспары мемлекеттік оқу жоспарының KSEEB (SSLC) және Университетке дейінгі курс (PUC), сондай-ақ орталық оқу жоспарының CBSE, CISCE, IGCSE, IB, NIOS және т.б. болып табылады. Бұл оқу жоспарлар Карнатака Үкіметінің Білім беру департаментімен анықталады. Штатта екі әскери мектеп бар: Кодагудағы Кодагу әскери мектебі және Бижапурдағы Бижапур әскери мектебі. Мектептерге қатысуды арттыру мақсатында Карнатака Үкіметі мемлекеттік және мемлекеттік қолдау көрсетілетін мектептерде тегін түскі ас ұйымдастырылған. Орта білімді аяқтағаннан кейін штаттық деңгейде емтихан тапсырылады. Емтиханды сәтті тапсырған студенттер екі жылдық университетке дейінгі курсқа түсуге құқылы, одан кейін олар жоғары білім алуға жарамды болады. 1998 жылы штаттың инженерлік колледждері Белгаумда орналасқан, жаңа құрылған Вишвешварая технологиялық университетінің басқаруына берілді, ал медициналық колледждер Бангалор қаласында орналасқан Раджив Ганди денсаулық сақтау ғылымдары университетінің басқаруында. Кейбір бакалавриат колледждері университет мәртебесімен аккредиттелген. Штатта 186 инженерлік, 39 медициналық және 41 стоматологиялық колледж бар. Удупи, Срингери, Гокарна және Мелкоте – санскрит және Веда білімінің танымал орталықтары. 2015 жылы Орталық Үкімет Карнатакадағы алғашқы Индия технология институтын Дарвад қаласында құру туралы шешім қабылдады. Тулу және Конкани тілдері Дакшина Каннада және Удупи аудандарының екі ауданында факультативтік пән ретінде оқытылады. Крайст университеті, Джайн университеті, CMR университеті, Даянанда Сагар университеті, PES университеті және REVA университеті – Карнатакадағы атақты жеке университеттер. 2022 жылдың 9 ақпанында Карнатака аймақтық әкімшіліктің мектептерде хиджаб киюге тыйым салғаннан кейін үш күнге мектептерді жапты, бұл кең ауқымды наразылықтар мен зорлық-зомбылыққа әкелді. Штаттағы басқа университеттер де индуист студенттерінің, оңшыл индуист ұйымдарының қолдауымен хиджабқа рұқсат етілсе, олар шафран шаль киюге тиіс деген талаптарынан кейін тыйым салуды күшейтті. 2022 жылдың 5 ақпанында Карнатака мемлекеттік үкіметі колледждерге "теңдік, тұтастық және қоғамдық тәртіпті бұзатын киім киюге жол бермеуге" кеңес берді, бұл мектептердің тыйым салуды күшейтуге қолдау көрсетуіне байланысты болды.

Медиа

Канад тіліндегі газеттер дәуірі 1843 жылы Базель миссиясының миссионері Герман Мёглингтің Маңғалурда "Мангалуру самахара" атты алғашқы газетін жариялаған кезден басталды. Майсурда Бхашиям Бхашиачарья алғашқы канад мерзімді басылымын – "Майсур Вританта Бодхини" журналын іске қосты. 1948 жылы Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай К. Н. Гурусвами "The Printers (Mysuru) Private Limited" компаниясын құрып, "Deccan Herald" және "Prajavani" газеттерін шығара бастады. Қазіргі уақытта "The Times of India" және "Vijaya Karnataka" ағылшын және канад тілдеріндегі ең көп таралған газеттер болып табылады. Канад және ағылшын тілдерінде апталық, екі апталық және айлық көптеген журналдар жарық көруде. "Udayavani", "Kannadaprabha", "Samyukta Karnataka", "VarthaBharathi", "Sanjevani", "Eesanje", "Hosa digantha", "Karavali Ale" – Карнатакадан шығарылатын танымал күнделікті газеттердің кейбірі. "Doordarshan" – Үндістан үкіметінің телеарнасы, ал "DD Chandana" арнасы канад тіліне арналған. "Colors Kannada", "Zee Kannada", "Star Suvarna" және "Udaya TV" – танымал канад телеарналары. Карнатака Үндістан радиосы тарихында ерекше орынға ие. 1935 жылы профессор М. В. Гопаласвами Үндістандағы алғашқы жеке радиостанцияны – "Aakashvani" ашты. Бұл танымал радиостанцияны жергілікті муниципалитет, кейіннен "All India Radio" (AIR) қабылдап, 1955 жылы Бангалорға көшірді. 1957 жылы AIR радиостанцияның бастапқы атауын – "Aakashavani" өзінің атауы ретінде қабылдады. AIR Бангалордың танымал бағдарламаларының қатарында "Nisarga Sampada" және "Sasya Sanjeevini" бағдарламалары бар. Олар ғылымды әндер, пьесалар мен әңгімелер арқылы үйрететін бағдарламалар болатын. Бұл екі бағдарлама өте танымал болғандықтан, олар 18 тілге аударылып, таратылды. Карнатака үкіметі осы бағдарламалардың барлық сериясын кассетаға жазып, штаттың мыңдаған мектептеріне таратып берді.

Спорт

Карнатаканың ең кішкентай ауданы – Кодагу, Үндістанның далалық хокеіне зор үлес қосады, көптеген ойыншыларды тәрбиелеп, олар халықаралық деңгейде Үндістанды сәтті қабылдады. Жыл сайынғы Кодава хоккей фестивалі – әлемдегі ең ірі хоккей турнирі. Бангалор WTA теннис турниріне және 1997 жылы Үндістанның төртінші Ұлттық ойындарына төңкерілді. Үндістанның Спорттық басқармасы, елдегі жетекші спорт институты және Nike теннис академиясы да Бангалор қаласында орналасқан. Карнатакадағы жүзу спортының жоғары деңгейі, басқа штаттармен салыстырғанда, оны Үндістан жүзуінің алғашқы ошағы деп атауға негіз береді. Карнатакадағы ең танымал спорт түрлерінің бірі – крикет. Штаттың крикет командасы жеті рет Ранжи кубогын жеңіп алды, бұл көрсеткіш бойынша Мумбаиден кейін екінші орында тұр. Бангалор қаласындағы Чиннасвами стадионы тұрақты түрде халықаралық крикет матчтарын қабылдайды және 2000 жылы ашылған Ұлттық крикет академиясының үйі болып табылады, ол болашақ халықаралық ойыншыларды дамытуға бағытталған. Көптеген крикетшілер Үндістанды өкілдік етті, ал 1990 жылдарда өткен бір халықаралық матчта Карнатакадан келген ойыншылар Ұлттық команданың көп бөлігін құрады. Royal Challengers Bangalore (Үндістан премьер лигасының франшизасы), Bengaluru Football Club (Үндістан супер лигасының франшизасы), Bengaluru Yodhas (Прорестлинг лигасының франшизасы), Bengaluru Blasters (Премьер-бадминтон лигасының франшизасы) және Bengaluru Bulls (Про Кабадди лигасының франшизасы) Бангалор қаласында орналасқан. Карнатака премьер лигасы – 2019 жылға дейін штат аумағында сегіз маусым бойы өткізілген аймақтық жиырма топтық крикет турнирі. 2019 жылдан кейін оның орнына Maharaja Trophy KSCA T20 турнирі ұйымдастырылды. Бижапур ауданы ұлттық жарыста ең танымал велоспортшыларды тәрбиеледі. Премалата Суребан 1999 жылы Малайзияда өткен Перлис Ашық турнирінде Үндістан құрамасының құрамында болды. Ауданның велоспортшыларының дарынын мойындау мақсатында, мемлекеттік билік Б.Р.Амбедкар атындағы стадионда веложол салды.

Туризм

Өзінің алуан түрлі географиясы мен ұзақ тарихының арқасында Карнатака туристер үшін көптеген қызықты орындарға ие. Мұнда ежелгі мүсіндермен безендірілген ғибадатханалар, қазіргі заманғы қалалар, көрікті таулы аймақтар, орман және жағажайлар бар. Карнатака Үндістан штаттары арасында туризм бойынша төртінші орында тұр. Карнатакада ұлттық қорғауға алынған ескерткіштердің саны бойынша екінші орынды иеленеді, одан тек Уттар-Прадеш асып түседі. Тағы 25 000 ескерткіш әлі қорғауға алынбаған. Батыс Гаты және штаттың оңтүстік аудандары Кудремух, Мадикери және Агумбе сияқты танымал экологиялық туризм орындарына ие. Карнатакада 25 жабайы табиғат қорығы және 5 ұлттық саябақ бар. Олардың ішінде Бандипура ұлттық саябағы, Баннергхатта ұлттық саябағы және Нагархоле ұлттық саябағы ерекше атақты. Виджаянагара империясының қираған Хемпи және Паттадакал ескерткіштері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Бадамидегі үңгір ғибадатханалары және Айхоледегі тасқа қашалған ғибадатханалары Бадами Чалукья сәулет стилін көрсетеді. Хлоритті тақтадан (сабын тасы) салынған Белуру және Халебидудағы Хойсала ғибадатханалары ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне ұсынылған. Гол Гумбаз және Ибрахим Рауза Декан Сұлтандығы сәулет стилінің танымал үлгілері болып табылады. Шраванабелаголадағы Гоматешвара Бахубали монолиті – әлемдегі ең биік мүсінді монолит, ол Махамастакабхишек фестивалі кезінде ондаған мың паломниктерді тартады. Карнатакадағы шарлауықтар мен Кудремухтың табиғаты кейбір адамдар тарапынан "Әлемнің 1001 табиғи кереметі" деп есептеледі. Жог шарлауығы – Үндістандағы ең биік бір қабатты шарлауық, ал Гокак шарлауығы, Унчалли шарлауығы, Магод шарлауығы, Абби шарлауығы және Шиванасамудра шарлауығы да танымал. Карнатака денсаулық сақтау туризмінің орталығына айналды және Үндістандағы ең көп мақұлданған денсаулық жүйелері мен баламалы емдеу әдістеріне ие. ISO сертификаты бар мемлекеттік ауруханалармен қатар, халықаралық сапа стандартын ұсынатын жекеменшік мекемелер де бар. Карнатакадағы ауруханалар әр жылы шамамен 8000 денсаулық турисін қабылдайды.