Кіріспе

Удупи (кейде Удипи деп те жазылады, ал тулу тілінде Одипу деп аталады) – Үндістанның Карнатака штатындағы қала. Удупи білім, сауда және өнеркәсіп орталығы Маңгалордан солтүстікке қарай және штат астанасы Бангалордан батысқа қарай орналасқан. Бұл Удупи ауданының әкімшілік орталығы және Карнатакадағы ең қарқынды дамитын қалалардың бірі. Удупи – Карнатакадағы танымал туристік орындардың бірі, онда көптеген білім беру мекемелері бар. Бұл қала Кришна храмымен әйгілі және «храм қаласы» деп те аталады. Сондай-ақ, ол танымал Удупи асүйінің атын алып жүреді, Парашурама Кшетра деп белгілі және Канакана Киндимен мәшһүр. Паломничество орталығы Удупи Раджата Пиета және Шивали (Шивабель) деп танылады.

Этимология

Удупи атауы – қаланың бейнеленген түрі.

Тарих

13 ғасырда Вайшнав ақыны Мадхвачарья Шри Кришна храмын құрды.

Демография

Удупи қаласы – Үндістанның Карнатака штатындағы осы аттас ауданның бір бөлігі. 2011 жылғы халық санауы бойынша Удупи қаласында 33 987 үй шаруашылығы және жалпы саны 144 960 адам бар, оның ішінде 71 614 еркек және 73 346 әйел. Жоспарлы касталардың саны 8 385, ал жоспарлы тайпалардың саны 6 774. |label1 = Тулу |value1 = 52.10 |color1 = deepskyblue
|label2 = Каннада |value2 = 16.95 |color2 = darkslateblue
|label3 = Конкани |value3 = 15.01 |color3 = salmon
|label4 = Үрду |value4 = 6.04 |color4 = green
|label5 = Маратхи |value5 = 3.42 |color5 = red
|label6 = Малаялам |value6 = 2.01 |color6 = cornflowerblue
|label7 = Тамил |value7 = 1.07 |color7 = royalblue
|label8 = Басқалар |value8 = 3.40 |color8 = grey

Удупи қаласында ең көп қолданылатын тіл – тулу тілі. Каннада және конкани тілдері де Удупи қаласында кең таралған. Аймақтағы мұсылмандар дахини урду және бери тілдерінде сөйлейді.

Үкімет және саясат

Удупи қаласы Удупи Чикмагалур сайлау округіне (Лок Сабха) және Удупи Чикмагалур штат жиналысы округіне кіреді. Оны Парламент мүшесі Шобха Карандлаже және Заң шығарушы жиналыстың депутаты Яшпал Суварна ұсынып отыр.

Азаматтық әкімшілік

Бұрын қалалық кеңес болған Удупиде 1995 жылы құрылған қалалық муниципалдық кеңес бар. Удупидің маңындағы Манипал, Паркала, Малпе, Удьявара және Сантекатте сияқты аймақтар біріктіріліп, қалалық муниципалдық кеңес құрылды. Удупи қаласын қалалық муниципалдық кеңес басқарады және ол 35 округке бөлінген. Қалалық кеңесте денсаулық сақтау, қала құрылысы, техникалық бөлім, кірістер, қаржы, туу және өлім тіркеу, сондай-ақ күндізгі NULM бөлімдері бар.

Азаматтық пайдалылық

Қаланың бас жоспарын Удупи қалалық даму басқармасы (UUDA) және Қала және елді мекендерді жоспарлау дирекциясы әзірлейді. Қаланың ауыз судың негізгі көзі – Бажэ су сақтағышы. Қала әкімдігі Сверна өзенінен Санебеттуде жиналған суды сорғылап, су қоймасын арттыруға тырысады. Сумен тиімді жабдықтау үшін қала үш аймаққа бөлінген, олар үшін су беру уақыты әртүрлі. 2018 жылы қала Азия даму банкінен 75 миллион доллар көлемінде несие алып, тәулік бойы сумен қамтамасыз етуді жоспарлады. Қаланың ашық және жабық кәріздері бар.

География және климат

Удупи теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Удупи климаты жазда ыстық, қыста жағымды болады. Жазда (наурыздан мамырға дейін) температураға дейін жетеді, ал қыста (желтоқсаннан ақпанға дейін) әдетте аралығында болады. Жағажай айманы болғандықтан, туристерді қызықтыратын бірнеше жағажайлар бар. Кауп және Малпе – Удупидегі екі жағажай. Жаңбырлы маусым маусымнан қыркүйекке дейін созылады, жыл сайынғыдан артық жауын-шашын жауып, күшті жел болады.

Мәдениет

Бута Кола, Ати календжа, Караңолу және Нагардане – Удупидің мәдени дәстүрлерінің бірнешесі. Тұрғындар Макара Санкранти, Нагара Панчми, Кришна Жанмаштами, Ганеш Чатрутхи, Наваратри, Дипавали сияқты мерекелерді тойлайды. Яксагана сияқты халықтық өнер түрлері де танымал. Кришна Жанмаштами күні Удупиде пайда болған дәстүрлі халық биі – Пили Еса көшелерде орындалады. "Пили Еса" сөзі "Жолбарыс" деп аударылады.

Ас мәзірі

Бұл тағамның шығу тегі Кришна Маттамен (Мутт) байланысты. Күн сайын Құдай Кришнаға әртүрлі тағамдар ұсынылады, ал Чатурмаса (муссондық маусымның төрт айлық кезеңі) кезінде ингредиенттерге белгілі бір шектеулер қойылады. Бұл шектеулер, әртүрлілік қажеттілігімен қатар, әсіресе маусымдық және жергілікті өнімдерді қолданатын тағамдарда жаңаруға алып келді. Бұл тағамды Шивали Мадхва брахмандары дамытқан, олар Құдай Кришнаға тамақ дайындаған. Удупидегі Кришна Маттада тағам тегін беріледі. Удупи тағамдарына маманданған мейрамханаларды Үндістанның ірі қалаларында және мегаполистерінде кеңінен кездестіруге болады. Удупи вегетариандық тағамдарымен танымал болғанымен, Мангалор тағамдарына ұқсас ет тағамдары да бар. Олардың ішінде: Кори роти, Кори пулимунчи, тауық сукка, балық карри, қуырылған балық және тағы да басқалары бар.

Экономика

Удупи Карнатака штатындағы маңызды қалаға айналуда. Удупиде Синдикат банкі, Корпорация банкі және Карнатаканың жетекші бөлшек сауда желісі – Харша Ритейл құрылды. Удупи экономикасы ауыл шаруашылығы және балық аулаудан тұрады. Жержаңғақ өнеркәсібі, басқа да азық-түлік өндірісі және сүт кооперативтері сияқты шағын өнеркәсіптер ең ірілері болып табылады. Жақында Удупи көршілес Мангалордың ықпалымен жылжымайтын мүлік саласында да көзге түсе бастады. Карнатака үкіметі Нандикур ауданында жылу электр стансасын салу үшін Cogentrix Light and Power Industry компаниясымен меморандумға (келісімге) қол қойды. Алайда, азаматтар мен экологиялық ұйымдардың қарсылығына байланысты жоба уақытша тоқтатылды. Нагарджуна Power Corporation компаниясының жақын орналасқан Падубидриде ұқсас станса салуға жасаған әрекеті де күшті қарсылыққа ұшырады. Қазіргі уақытта электр стансасы салынды және 1200 МВт қуат өндіреді, ол Udupi Power Corporation Limited (UPCL) деп аталады, бұл Andhra Pradesh штатындағы ірі инфрақұрылымдық компания – Lanco Infra еншілес компаниясы. 2014 жылы Adani Power компаниясы Lanco Infra компаниясынан 6000 крор рупийге сатып алды. Дегенмен, қарсылық жалғасуда. Удупидің маңындағы Манипал қаласында Синдикат банкінің бас кеңсесі орналасқан. Ол білім беру және медицина орталығы ретінде танымал. Мұнда Кастурба медициналық колледжі және MIT (Манипал технология институты) орналасқан. TEBMA Shipyards Ltd Malpe портында орналасқан және көп мақсатты платформалық жабдықтау кемелерін (MPSV), платформалық жабдықтау кемелерін, геотехникалық зерттеу кемелерін, дренаждық кемелерді және буксирлерді Үндістан және экспорт нарықтары үшін құрылысын жүзеге асырады. Удупиде жергілікті қолмен тоқылған сари өндірісі дамыған. Таза мақтадан жасалған, жеңіл саридің шеті мен паллуына жібек ою-өрнектері салынған, ал бетіне жібек нүктелермен безендірілген. Ауыр еңбек, аз табыс және машинамен тоқудың бәсекелесіне байланысты соңғы үш онжылдықта тоқушылардың саны шамамен 95%-ға азайды. Удупи сарилеріне географиялық атау белгісін беру мәселесі Үндістанның географиялық атаулар тізілімінде қаралып жатыр.

Көлік

Удупи қаласы арқылы NH 66 және NH 169A тас жолдары өтеді. Басқа да маңызды жолдарға Қаркала, Дхармастала және Срингериге дейінгі штаттық тас жолдары жатады. NH 66 Құндапур арқылы Маңгалор және Карвар қалаларымен, ал NH 169A Хебри, Агумбе, Тиртахалли және Шивамоггамен байланыстырады. Жеке және мемлекеттік автобустар Удупиді Карнатаканың барлық аймақтарымен жалғастырады. Удупиде Конкан темір жолындағы теміржол станциясы орналасқан. Удупиге ең жақын халықаралық әуежай – Маңгалор халықаралық әуежайы, ол шамамен 58,5 км қашықтықта. Удупи қаласының ішінде және маңында қалалық және қала маңы көліктері бар. Автобустар қала маңы автобус аялдамасынан (City Bus Stand) жүзеге асырылады. Жеке автобус операторларымен қатар KSRTC қалалық автобустары да бар. Удупиге ең жақын порты – Малпе, ол 5 км қашықтықта, ал Ганголли (Биндур) 36 км қашықтықта орналасқан. Жаңа Маңгалор порты Удупиден 50 км қашықтықта. Удупи теміржол станциясы Конкан теміржолы басқарады. Ол Удупи қалалық автобус аялдамасынан 4 км қашықтықтағы Индралиде орналасқан және Каньякумари-Мумбаи теміржол бағытында жатыр. Бенгалуру, Мумбаи, Нью-Дели, Амритар, Чандигарх, Пуне, Аджмер, Джайпур, Раджкот, Ахмадабад және Оха қалаларына тікелей пойыз қатынасы бар. Майсур, Белгаум, Жодхпур, Агра, Тируванантапурам, Ернакулам, Коллам (Квилон) және т.б. қалалары да Удупимен байланысты.