Тәуекелдерді болжау: «Жабайы карталар» – күтпеген, үлкен әсер ететін оқиғалар. Ұйымдар мен үкіметтердің дағдысын арттыруға көмектеседі. Болжам жасау, әлеуетті өзгерістер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Болашаққа бағыштап қарағанда, «көзді жұмбау» – бұл аз ғана ықтималдығы бар, бірақ зор әсер ететін оқиға. Бұл тұжырымды ұйымдар мен үкіметтердің құлпытас (бизнес) ортада туындайтын күтпеген жағдайларға бейімделу мүмкіндігін арттыру мақсатында алдын ала шешім қабылдау процесіне енгізуге болады. Мұндай кенеттен және бірегей оқиғалар белгілі бір үрдіс немесе жүйенің даму бағытын өзгертетін шешімді нүктелер болуы мүмкін. «Көзді жұмбау» оқиғалары алдын алағы сигналдар арқылы хабар берілуі де, берілмеуі де мүмкін. Ал алдын алағы сигналдар – бұл толық емес және шашыраңқы деректер, олардың негізінде болашақты болжауға болатын ақпаратты алуға болады.
In a view of the future, a wild card is a low probability, large effect event. This concept may be introduced into anticipatory decision making activity in order to increase the ability of organizations and governments to adapt to surprises arising in turbulent (business) environments. Such sudden and unique incidents might constitute turning points in the evolution of a certain trend or system. Wild cards may or may not be announced by weak signals, which are incomplete and fragmented data from which foresight information might be inferred.
Сипаттама
Кейде ең танымал жұмыс – Джон Петерсеннің «Көк түстен тыс – болашақтағы үлкен жаңалықтарды қалай күтуге болады» еңбегі. Петерсеннің кітабында оқиғалардың таң қалдыру мүмкіндігі және олардың әсеріне байланысты «Жұлдызды карталар» деп аталатын бірнеше оқиға келтіріледі. Ол «жұлдызды карталарды» – «төмен ықтималды, жоғары әсерлі оқиғалар, егер олар орын алса, адамзат жағдайына ауыр соққы беретін жағдайлар» деп анықтайды. Петерсеннің жұмысына сүйене отырып, болашақтанушы Маркус Барбер 2004 жылы «Әсерлер желісі» (RIG) деп аталатын қосымша құралды жасады, ол стратегиялар жасаушылар мен тәуекел менеджерлеріне белгілі бір жүйедегі осал тұстарды анықтауға және осы жүйені қалай тұрақсыздандыруға болатынын қарастыруға көмектеседі. Петерсеннің гипотезасын сынап, каскадтық үзілістер туралы оның қосымша ойлары, жұлдызды карталар әрқашан жекелеген оқиға болып табылады деген түсінікке қарсы шығып, өзара байланысты оқиғалардың тізбегі де бір реттік үлкен оқиға сияқты нәтижеге қол жеткізе алатынын көрсетті. Атау Австралияда миллиондаған жылдар бойы болған, бірақ абориген емес австралиялықтарға тек кемемен келгенде ғана белгілі болған «қара құстарға» сілтеме жасайды. Сондықтан Николас қара құстың таң қалдыратын және болжау мүмкін емес сипатын, сондай-ақ олардың анықтығын (немесе болмай қалу мүмкін еместігін) атап көрсетеді. Жұлдызды карталар мен қара құстар тұжырымдамасына жақын тағы бір тұжырымдама – Малкольм Гладуэллдің «Шегіне жеткен нүкте» кітабындағы шегіне жеткен нүкте, ол жүйеде жинақталып, жүйенің күрт өзгеруімен көрінетін жұлдызды картаның ерекше түрі болып табылады. Кейбір авторлар жұлдызды карталар, қара құстар, жаңалықтар сияқты ұғымдар аясында адамдар бөлісетін оқиғалардың мәнін жақсырақ түсінуге шақырады. Виктор ван Риж жұлдызды карта тұжырымдамасын қолданады және оларды болашақты шайқап, сонымен бірге қалыптастыратын оқиғалар ретінде қарастырады. Ол «адамның іс-әрекетінен» туындаған оқиғаларды, онда актерлердің «жақсы» және «жаман» ниеттері қатысады (мысалы, Берлин қабырғасының құлауы немесе 9 қыркүйек), онда таңғалу белгілі бір дәрежеде субъективті, және табиғаттың іс-әрекетінен туындаған оқиғаларды (су тоқыраулары, ірі жанартау жарылыстары, астероид соқтығысуы) ажыратады, онда тағдыр үлкен рөл атқарады, ал адамдар өз білімдерін пайдаланып оқиғаның әсеріне немесе тіпті оқиғаның өзіне оның дамуына әсер ету арқылы әсер ете алады. Бұл ерте ескерту жүйесін жасауға және сақтық шараларын қабылдауға мүмкіндік береді. Ол сондай-ақ қиял мен нақты оқиғалар арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Осы қиялға салынған жұлдызды карталар нақты оқиғалар сияқты әсер етуі мүмкін және оларды болашақта пайда болатын нақты қауіптер немесе мүмкіндіктер туралы хабардар ету арқылы немесе оларды бұрмалау арқылы шешім қабылдаушылар мен қоғамдық пікірге әсер ету үшін пайдалануға болады. Адамның іс-әрекетінен туындаған жұлдызды карталардың алдын алу белгілерін адамдардың қарым-қатынасы мен психологиясынан, сондай-ақ тарих ғылымынан іздеу керек. Анжела мен Карльхайнц Штайнмюллер кәсіпорындардың төзімділігін арттыру үшін жағымды және жағымсыз жұлдызды карталар туралы ойлауды және оларды басқарудағы шығармашылықты ояту арқылы жұлдызды карта қиялын қолданады. Олар осы карталарды адам санасының жер сілкінісі деп санайды, ойлаудың жаңа мүмкіндіктерін ашады.
Arguably the best known work in wild cards comes from John Petersen, the author of Out of The Blue – How to Anticipate Big Future Surprises. Petersen's book articulates a series of events that due to their likelihood to surprise and potential for effect might be considered 'Wildcards'. He defines wild cards as "Low Probability, High Impact events that, were they to occur, would severely impact the human condition". Building on Petersen's work, futurist Marcus Barber developed an additional wild card tool called a "Reference Impact Grid" (RIG) in 2004 which helps strategists and risk managers define vulnerabilities within a given system and to then consider what type of event might destabilize that system. Challenging Petersen's hypothesis, his additional thoughts on cascading discontinuity sets' broke away from idea that wild cards are always a singular one off event, to introduce the idea that a series of interrelated events might also achieve a similar outcome to the big one off event. The title refers to the "black swans" that existed already for millions of years in Australia but became only known to non Aboriginal Australians only when they sailed there. Nicholas stresses therefore the surprising side and unpredictability of the black swan as well as their certainty (or unavoidability). Another concept that comes close to the concept of wild cards and black swans is the tipping point of Malcolm Gladwell's The Tipping Point, which actually is a special form of a wild card that realizes itself by accumulation within a system that reveals itself in a drastic change of the system. Some authors plea for a better understanding of the nature of events that people share under the concepts as wild cards, black swans, breakthroughs and so on. Victor van Rij uses the concept of wild card and sees these as events which shake but also shape the future he distinguishes between "human caused" events where the "good" and "bad will" of actors is involved (like the fall of the Berlin wall, or 9–11), where the surprise is more or less subjective, and nature caused events (like tsunamis, large volcanic eruptions, asteroid impact) where destiny plays a larger role, where people by using their knowledge may influence the effect of the event or even the occurrence of the event itself by influencing its development. Making it worthwhile to develop early warning systems and to take precautionary measures. He also distinguishes between imaginary wild cards and the really occurring ones. These imaginary wild cards may have the same effect as really occurring wild cards and may be used to influence decision makers and the public opinion either by informing them on real threats or opportunities that may appear in future or by falsifying these. Early warning signals for human caused wild cards should be looked for in Human communication and psychology as well as historical science. Angela and Karlheinz Steinmüller use wild card imagination to enhance the resilience of enterprises by evoking out of the box thinking on positive and negative wild cards and creativity in handling these. They see wild cards as earth quakes of the human mind, opening up new possibilities in thinking.