Кіріспе

Джон Бреретон (ағылшынша: John Brereton; 1571/1572 – 1632 ж. шамасында) – ағылшын саяхатшы-авантюрисі, дін қызметкері және Бартоломеу Госнольд басқарған 1602 жылғы Жаңа әлемге жасалған саяхаттың куәгері және жазбасын сақтаған адам. Бреретон Кейп-Кодты және оның төңірегін алғаш рет еуропалықтар зерттегенін тіркеп қалдырды. Оның 1602 жылы жарияланған есебі сол кезде "Вирджинияның солтүстік бөлігі" деп аталған, кейін Жаңа Англия деп белгілі болған аймақты ағылшындардың отарлау мүмкіндігін ілгерілетуге көмектесті. Госнольд және оның серіктері Солтүстік Американың осы жағалауына, қазіргі Жаңа Англияға алғаш рет аяқ басқан ағылшындар болып есептеледі.

Өмір

ХХ ғасырдың Дэвид Бирс Куинн сияқты тарихшылары Бреретонды 1571-72 жылдары Шығыс Англияда туған дін қызметкері деп санайды. Ол саудагер және Норвич шерифі Кэтберт Бреретон мен Джоан Бреретонның үшінші ұлы болған. Дегенмен, оның әкесінің әулеті Шығыс Англиядан тыс жерде пайда болған. Кэтберт Чешир Бреретон әулетінің мүшесі болды және Уильям Бреретон (сарайлық) мен Уриан Бреретонның туысы, сондай-ақ сэр Уильям Бреретоннің 1-ші баронетімен және Уильям Бреретонның 1-ші бароны Бреретонмен де байланысы болды. Джон 1589 жылғы 17 қаңтарда он жеті жасында Норвич мектебінде білім алғаннан кейін Кембридждің Гонвилл және Каиус колледжіне қабылданды. 1593 жылы бакалавр, ал 1596 жылы магистр дәрежесін алды. Ол діни қызметке кірісіп, Норвич епискобының шақыруымен диакон-қасиеттіге бекітілді және 1598 жылы Саффолк графтығындағы Лоушалл приходының пасторы болып тағайындалды. Бреретон Госнольдпен қалай танысқандығы белгісіз, бірақ олар Кембридж университетінде оқыған кезде жақын болған болуы мүмкін, әйтсе де олар әртүрлі колледждерде білім алған. Госнольд жақын жерде тұрғандықтан, Бреретонның Саффолк графтығында ректор болып тағайындалуы арқылы да танысқан болуы мүмкін. Олар сонымен қатар көрнекті елизаветалық географ және жазушы Ричард Хаклютпен байланыста болды, ол әсіресе Америкадағы саяхаттар мен жаңа жерлерді ашу туралы көптеген еңбектер жариялаған. Госнольдпен бірге Бреретон сол кезде Вирджиния деп аталған (қазір Жаңа Англия) жеріне сапар жасады. Бұл сапарға шыққан адамдардың кейбірі Солтүстік Америкада қоныстанбақ ниетте болмаған, ал Бреретон Госнольдтың шақыруымен экспедицияға қатысып, теңіз саяхатына көмектесу және оқиғаны баяндау үшін келген көрінеді. Сонымен қатар, ол өзінің таңдаған мамандығына байланысты саяхатшыларға рухани және діни қолдау көрсетуге қабілетті болған. Англияға оралғаннан кейін және оның есебі жарияланғаннан кейін, 1619 жылы Суфолк графтығындағы Брайтвелл приходының ректоры, содан кейін Норвичтегі Санкт-Петер Манкрофт приходының ректоры болып, тыныш өмір сүргенін көрсетеді. Ол 1632 жылы қайтыс болған деп есептеледі.

Жаңа Англияның сапары мен барлауы

Брейретон капитан Бартоломей Госнольд, Бартоломей Гилберт, Габриэль Арчер және басқалармен бірге Жаңа Англия деп аталатын жерге алғашқы ағылшын қоныстану әрекетін жасады. Жиырма төрт джентльмен мен сегіз теңізші Фалмуттан 1602 жылғы 26 наурызда «Конкорд» атты шағын Дартмут кемесімен аттанды. Он екі джентльмен қоныстануды жоспарласа, қалған он екі адам жердің өнімдерімен және жергілікті американдықтармен саудадан түскен табыспен үйлеріне оралуға тиіс болды. Саяхатқа бүкіл жағалауға эксклюзивті патент алған Уолтер Рэли рұқсат берді. Канар аралдары арқылы ұзақ жолмен саяхаттаудың орнына, Госнольд желге қарай батысқа, Азор аралдарына қарай оңтүстікке бұрылып, Америкаға тікелей бағытпен жеткен бірінші адам болды, мың лигаға жуық қашықтықты үнемдеді. 1602 жылғы мамыр айында олар Мэн штатындағы Елизабет мысына жетіп, жағалау бойымен бірнеше күн саяхаттағаннан кейін 1602 жылғы 14 мамырда Мэн штатындағы Йорк портына тоқтады. Келесі күні олар Провинстаун портына кіріп, оны Кейп-Код деп атады. Госнольд, Брейретон және тағы екеуі ақ құмға шығып, Жаңа Англияда ағылшын аяғы басып алғашқы жер болды. Олар балықтың көптігіне таң қалды (содан кейін Кейп-Код деп аталды), сондай-ақ көптеген треска, сельдь, палтус, бас және тунец, әрі киттердің көптігіне куә болды. Кейптің екі жағынан өтіп, Нантакет аралдарынан өтіп, Мартаның жүзімдіктеріне жетті. Госнольд оны қайтыс болған қызы Мартаның және жердің көп бөлігін жапқан жабайы жүзімнің құрметіне атады. Жүзімнен басқа, Брейретон жидектердің, әсіресе көкжидектердің түрлері мен мөлшерін, сондай-ақ өсімдіктер мен жануарлардың молдығын тіркеді. Довер жартасынан өтіп, олар Госнольдтың үміті деп аталатын Баззард шығанағына кірді, содан кейін Елизабет аралы деп аталатын Каттиханк аралына жетті. Олардың кейбіреулері осы жерде қоныстанбақ болды, сондықтан үш апта ішінде көлдің ортасындағы аралда шағын бекініс салды. Олар сонымен қатар жергілікті американдықтармен тері, темекі және әсем бұйымдармен сауда жасады. Топтың бір бөлігі қоныс салу үшін қалып, ал қалғандары Англияға оралуға келісілді (кейбіреулері кері сапарға жабдықтар жинады). Бекініс салынғаннан кейін, осыншама аз топтың отарлауға жарамсыз екеніне шешім қабылданды; олардың азық-түлігі бөліскеннен кейін алты аптаға ғана жететін еді. Сондықтан бүкіл топ Англияға қайтып, бес апталық қысқа сапардан кейін 23 шілдеде Эксмутқа жетті. Кейін, Веймут қаласында Уолтер Рэли Госнольд, Гилберт және Брейретонмен кездесті. Олардың жүгінен үлкен пайда түсті, сассафрастың қабығы мен жапырақтарының өзі тоннасына 336 фунт стерлингке сатылды. Миссия отар құруға қол жеткізбесе де, бұл әрекет Жаңа әлем тоқымасында бейнеленген.

Жарияланған есеп пен Шекспирдің пьесасы

Бреретон Кейп-Кодты және оның төңірегін алғаш рет еуропалықтар зерттегенін тіркеді. Оның 1602 жылы жарық көрген, жақсы жазылған және тұжырымды баяндамасы сол кезде «Вирджинияның солтүстік бөлігі» деп аталған, ал кейін Жаңа Англия деп танылған аймақты ағылшын отарлау мүмкіндігін ілгерілетуге көмектесті. Брейретон «Елизавета аралының сипаттамасы туралы қысқаша хабарлама» және Вирджинияның солтүстік бөлігіне қатысты басқа да мәліметтерді Джон Бриертон жазған, ол 1602 жылы Лондонда жарияланды. Сол жылы Джон Бреретон жазған «Вирджинияның солтүстік бөлігін ашу туралы қысқа және нақты хабарлама» атты екінші басылым шықты. Бұл басылымға М. Эдвард Хейздің трактаты қосылды, онда осы аймақтарды мекендеуге ынталандыратын маңызды мәліметтер бар. Бреретон сондай-ақ Уолтер Рэлиге бүкіл сапар және олардың тапқандары туралы толық есеп беру үшін хат жазды. Оның еңбектері жарияланғаннан кейін, келесі алты жылда бір немесе екі кемемен тоғыз жеке сапарда жиырма үштен астам Атланттық теңізден өту орын алды. Капитан Джон Смит өзінің «Оқиғалары мен әңгімелерінде» Джон Бреретон мырза туралы айтады және оның саяхаты туралы баяндамасы оны Госнольд пен Уингфилдпен бірге тағдырларын байланыстыруға және 1607 жылы Вирджинияны қоныстандыру мен отарлауға әкелген келесі саяхатқа шығуға итермеледі. Уильям Шекспирдің «Бораны» пьесасы Госнольдтың 1602 жылғы сапары негізінде жазылған деседі, ал Просперо аралы Марта жүзімдігінің сипаттамаларынан бейімделген. Қызығы, Саутгемптонның үшінші графы Генри Уриотсли Госнольд пен Шекспирдің екеуіне де басты демеуші болды.