Кіріспе

"Құтылу" – Джим Томпсонның 1958 жылы жазылған қылмыс романы.

Тақырыбы

Доктор МакКой өзі ойлағандай мінсіз банк тонауды жасап шығады, бірақ ол бірнеше нәрсені естен шығарған: сенімсіз серіктесін, тәжірибесіз қылмыскер әйелін және таза қашудың мүмкін еместігін.

Сюжет

Картер "Док" Маккой, қылмыскер, жақында кешірімге ие болып, түрмеден босатылған, үш серіктесімен банкті тонауды жоспарлап отыр. Біріншіден, оның әйелі Кэрол, бұрынғы кітапханашы, ол Доктінің қатыгездігі мен азғындығына таңғалды, сондықтан оның қылмысқа қатысушысы болды; ол олардың қашу машинасымен күтіп тұр. Қалған екеуі - қарақшы Руди Торренто мен нағыз Джексон, екеуі де топтың қашу маршрутын талқылайды: олар алдымен Калифорнияға саяхаттауға ниетті, онда олар Руди білетін туристік лагерьде тұрады, ал ыстық төмендейді, содан кейін Мексика шекарасынан өтіп, Эль Рей ("Патша") деген кісі басқаратын қылмыскерлер үшін құпия баспанаға бармақ. Банктің күзетшісі күніне дайындық үшін есікті ашады, сол сәтте Док көшеден оны атып өлтіреді. Руди мен Джексон күзетшінің денесін жасырып, банк қызметкерлерінің қалған үш мүшесі жұмысқа келгенде кезекпен байлап қояды. Олар шамамен 250 000 доллар ұрлайды (1958 жылы 0,25 доллар бүгінгі күні шамамен миллионға тең), бұл кезде Руди табыстың үлесін арттыру үшін Джексонды өлтіреді. Док от жағып, бәрі алаңдап қашып кетеді. Руди Доктың оны өлтіруге тырысатынын болжап, қаруды алады, бірақ Док алдымен Руддиді өлтіріп, кейін Кэролмен кездеседі. Док пен Кэрол Докка кешірім берген саясатшы Бейнонның ауылдық үйіне барады. Док Бейнонға әлі де ақша бере береді, елден қашып кетпес бұрын төлегісі келеді. Осы уақытта Руди есін жиып, егер медициналық көмек алса, аман қалуы мүмкін екенін түсінеді. Ол бұрынғы камерадасы және досы доктор Вондершидди есіне алады және оны мал дәрігері емдей алады деп кеңес бергенін елестетеді. Екі полиция қызметкері оның орнын тапқан кезде, Руди екеуін де өлтіріп, қашып кетеді. Доктор мен Кэрол Бейнонды мас және күйзеліске ұшыраған деп табады; жаңалықтарда банк күзетшісі мен екі полиция қызметкерінің өлімі туралы хабарланды, ол өзін моральдық жауапкершілікті сезінеді. Кейін ол Докты Кэролмен кездесіп, Докты кешіру туралы келіссөздер жүргізгенін, Докты сатып жіберуге және ақырында оны өлтіруге келіскенін, содан кейін Бейнон екеуі ақшаны алып, қашып кетуі мүмкін екенін Докты сендіруге тырысады. Кэрол Бейнонды атып өлтіреді, сосын Бейнон өтірік айтып отыр деп айтады. Дәрігердің көңілі ауырады, бірақ ол бұны қабыл алады. Олар Канзас-Ситиге көлікпен барып, пойызға мініп, Калифорнияға, содан соң шекарадан өтуге шешім қабылдайды. Кэрол Сантис қылмыскер отбасы көмегімен Калифорнияда жасырын қалуға бола ма деп ойлайды, олардың ежелгі анасы Ма Сантис әрқашан достары мен серіктестерін полициядан жасыруға дайын. Дәрігер бұл идеяны жоққа шығарып, Ма Сантистің әлі тірі екендігіне күмәнданады. Олар Бейнонның көлігін Канзас қаласының вокзалына апарады. Кэрол бірінші кіріп, Док машинаны тастайды, бірақ алаяқ Кэролдың барлық ақшасы бар әмиянды ұрлап алады. Алдамшы пойызға мініп, чемоданнан ақшаны алып, бос вагонда жасырынып қалады. Алайда, Кэрол мен Док пойыз стансадан шыққаннан кейін көп ұзамай алаяқтықты тауып, өлтіреді. Құтқарушылар көлікке кірген соң, Док пен Кэрол жүргізушіні өлтіріп, көлік ұрлайды. Алдамшының денесі табылғаннан кейін, билік оның қалтасындағы ақша банкнотынан келгенін білгенде, Док пен Кэрол кісі өлтіргендер деп қорытынды жасайды. Полиция хабарландыруын таратады, бұл Док пен Кэролды жоспарларды тағы да өзгертуге мәжбүр етеді. Руди ауылдағы ветеринар дәрігер Харольд Клинтонды жарасын емдеп, таңауға мәжбүрлейді. Оның бинттерін күніне бірнеше рет ауыстыру керектігін білгеннен кейін, Руди Харольд пен оның әйелі Фрэнді онымен бірге Калифорнияға саяхаттауға мәжбүрлейді. Жаңалықтардан Руди Док пен Кэрол тыныш әрі баяу жүруі керек деп ойлайды. Бұл Рудиге сәл-сәл жол жүруге мүмкіндік береді және ол Рудидің айбынды табиғатына таңғалған Франмен ұйықтауға кіріседі. Харольд бір төсекте ұйықтаса да, әйеліне адалдық сақтамай, ештеңе істей алмайды. Көп ұзамай ол өз-өзіне қол жұмсайды, бұл кезде Руди Франны ұрып-соға бастайды, бірақ ол оны құлдықпен жақсы көреді және оған мойынсұнады. Доктор мен Кэрол көшіп келген отбасыға жүк көлігінің төсегінде жүру үшін ақша төлейді. Бірнеше күннен кейін олар Калифорнияға келіп, туристік сотқа барады, онда оларды Руди мен Фрэн тосқауылдайды. Док таксиге қол сұғып, екеуін де өлтіреді. Такси жүргізушісі оны Док пен Кэрол үйден шығарып жібермей бұрын хабарласады, сондықтан полиция жол тосқауылдарын орната алады. Доктор жол жиегінде Ма Сантисті көріп, оларды жасырын баспанасына шақырады.

Қашу

Сантиске Док пен Кэролдың шекарадан өтіп, Ел Рей патшалығына өтуін ұйымдастыру үшін уақыт керек, сондықтан ол оларды екі күн бойы жартылай суға батқан үңгірлерде жасырады. Сантис кейін ұлы Эрлге осы жұпты өз шаруашылығына жеткізуді тапсырады, ал ол балық аулау қайығының капитанымен олардың өтуі жөнінде келіседі. Док пен Кэрол тағы үш күн бойы тыңайғыш үйіндісінің ішінде күтуге мәжбүр болады. Соңында олар балық аулау қайығына тығылып кіреді. Американ суларынан шығып бара жатқанда, шағын жағалау күзеті қайығын тоқтатып, бірақ Док пен Кэрол үш офицердің барлығын да өлтіреді. Док пен Кэрол ақыры Ел Рей патшалығына жетеді, ол шынымен де қылмыскерлердің ұсталмай ашық өмір сүре алатын қасиетті жер. Дегенмен, сатылатын барлық тауарлар сәнді немесе жоғары сапалы болғандықтан, өмір сүру құны өте жоғары. Сонымен қатар, Ел Рейде барлық тұрғындар ай сайын белгілі бір сомада ақша жұмсауы керек деп талап етеді. Бұл қылмыскер қаншалықты бай болса да, барлық ақшасын тез арада Ел Рейге беруі керек дегенді білдіреді. Тамақ пен суы жоқ, каннибализм мен өзіне-өзі қол жұмсау кең таралған шеткері ауылға қуылсақ деген қорқыныштан, қылмыскерлер Ел Рейге төлеу үшін ақша жинауға тырысып, бір-бірін өлтіреді. Жыл сайынғы гала-кеште, Ел Рей өзінің сарайында үлкен кеш өткізетін және ешқандай "оқыс оқиғаға" жол бермейтін жалғыз түнінде, Док ақшаларын ұзаққа созу үшін және каннибалдық ауылдан қашу үшін Кэролды өлтіруге мәжбүр болады деп үмітсіздікке жетеді. Ол Ел Рей сарайында Рудидің досы доктор Вондершидті кездестіреді. Док Вондершидті Кэролды қандай да бір ота жасауға көндіріп, осы ота кезінде өлтіруге тырысады. Вондершид Кэролдың оған Докқа қарсы дәл осындай жоспарды іске асыру үшін ақша төлеуге тырысқанын айтады. Ол екеуін де көптеген қабілеттері мен мүмкіндіктерін қылмыстық өмірдің қанды жолына ысырап еткендері үшін айыптайды. Вондершид Докты бөлмеде жасырынып отырған Кэролға бағыттайды. Жұбайлар бір-бірін жақсы көретіндерін мойындайды, бірақ екеуі де бұл кісі өлтірумен аяқталады деп мойындамайды, сонда ғана адам каннибалдық ауылдан аздап уақытқа қашып құтыла алады. Сағат түн ортасын көрсеткенде, олар сарказммен "сәтті қашқандарына" тост көтереді.

Символизм

Кітаптың соңғы үштен бір бөлігінің символизміне көп мән берілді, онда мәтін қатал қылмыстық триллерден сюрреалистік және күшті аллегориялық драмаға өтеді. Ма Сантис МакКой мен Кэролды жасыруға мәжбүрлеген үңгірлер, қабірлерге немесе бейіттерге, тыңайтқыш қалыңдығы шіру мен ыдырауға, ал қайықпен саяхат Стикс өзенін кесіп өтуге теңестірілді. Бұған қоса, Эль-Рейдің өзі тозаққа салыстырылады, себебі ол адамдардың "мәңгілік өмір сүретіндей" және сонымен бірге қатты қиналатын орын ретінде сипатталған.

Киноға бейімделу

Роман екі рет фильмге бейімделді. Сэм Пеккинпаның 1972 жылы түсірген "Қашқындар" фильмінде Стив Маккуин мен Али МакГроу ойнады. Роджер Дональдсонның 1994 жылғы "Қашқындар" фильмінің нұсқасында Алек Болдуин мен Ким Бейсинджер ойнады. Екі фильмде де Эль Рейдің тозақтық әлеміндегі түсініксіз соңы, Док пен оның әйелінің ақыры азаттыққа қашуымен аяқталатын бақытты соңға алмастырылды.