Луизианадағы ежелгі Таенса тайпасы

Кіріспе

Луизианадан шыққан тарихи Түпкілікті американ тайпасы

Тенса (француз тілінде Taënsas, Tensas, Tensaw және Grands Taensas деп те аталады) – 17 ғасырдың соңында еуропалықтармен алғаш рет кездескен кезде, олардың қоныстары қазіргі Тенсас округінде орналасқан Түпкілікті американ халқы. Атаудың Taenso, Tinsas, Tenza немесе Tinza, Tahensa немесе Takensa, және Tenisaw сияқты қосымша жазылу түрлерінің мағынасы белгісіз. Бұл өз атауын өзі берген атау деп саналады. Тенсаларды француз тілінде petits Taensas (ағылшын тілінде: Кішкентай Тенса) деп атаған Авойелдермен (немесе Авойеллермен) шатастыруға болмайды, олар 1699 жылы саяхатшы Пьер Ле Мойн д'Ибервиллдің жазбаларында айтылған. Тенсалар Чикасо және Язу тайпаларының қақтығыстарынан кейін Миссисипи өзені бойымен төмен қарай көшіп кетті. 1715 жылы француздықтардың қорғауымен олар қазіргі Тенсас өзенінің жанындағы, Мобил қаласына жақын жерлерге қоныс аударды. Олардың тарихы бұл аймақта бұрынғы Коулс-Крик (700–1200 жж.) және Тройвилл (400–700 жж.) мәдениеттері арқылы, қазіргі Огайо және Иллинойс штаттарындағы Хопвелл мәдениеттерімен бірге болған Марксвилл мәдениетіне (100–400 жж.) дейін созылады. Олардың ауылдары орналасқан Тенсас алқабында Коулс-Крик және Плакемин дәуірінің бірнеше салтанатты орындары бар, олардың жанында платформалы үйінділер орналасқан, соның ішінде Коулс-Крик дәуірінің Балморал үйінділері (шамамен 700–1200 жж.), Плакемин дәуірінің Рут үйінділері (шамамен 1200–1350 жж.) және Гүлді үйінді (шамамен 1200–1541 жж.). Луизиананың солтүстік-шығысындағы Арканзас өзенінің ескі арнасындағы Иордан үйінділері 1540–1685 жылдар аралығында прототарихи кезеңде салынған. Бұл құрылысшылар аймақтағы жаңа келген топ болды, бұл Миссисипи өзенінің шығысынан келген босқындар болуы мүмкін, еуропалықтармен байланыстың салдарынан қоғамның құлдырауынан қашып құтылған. 1600 жылдардың соңында бұл орын тастап келінді. Тарихшылар мен археологтар, мысалы, Марвин Джетер, Плакеминнің «Солтүстік Начезан» тенса тайпасының ата-бабаларының бір бөлігі 1540 жылдардың басында де Сото экспедициясы Оңтүстік-Шығыс Арканзас және Солтүстік-Батыс Миссисипиде тіркеген халықтардың арасында болды деп болжайды. Еуропалық аурулардың таралуы және де Сотодан кейін туған саяси дүрбелеңнен кейін болған апатты кездесу мен халықтың азаюынан кейін Солтүстік Начезан тайпаларының қалдықтары Миссисипи өзені бойымен Оңтүстік Начезан туыстарына қарай көшіп кетті.

The Taensa (also Taënsas, Tensas, Tensaw, and Grands Taensas in French) were a Native American people whose settlements at the time of European contact in the late 17th century were located in present day Tensas Parish, Louisiana. The meaning of the name, which has the further spelling variants of Taenso, Tinsas, Tenza or Tinza, Tahensa or Takensa, and Tenisaw, is unknown. It is believed to be an autonym. The Taensa should not be confused with the Avoyel (or Avoyelles), known by the French as the petits Taensas (English: Little Taensa), who were mentioned in writings by explorer Pierre Le Moyne d'Iberville in 1699. The Taensa migrated as a result of Chickasaw and Yazoo hostilities, first lower down the Mississippi River. In 1715, protected by the French, they migrated to lands near the now eponymously named Tensas River near Mobile, Alabama. They had a deep history in the area stretching back through the earlier Coles Creek (700 1200 CE) and Troyville cultures (400 700 CE) to the Marksville culture (100 BCE to 400 CE), which was contemporaneous with the Hopewell cultures of present day Ohio and Illinois. The Tensas Basin region where their villages were found has several Coles Creek and Plaquemine era ceremonial sites with platform mounds located very nearby, including the Coles Creek era Balmoral Mounds (occupied circa 700 and 1200 CE), and the Plaquemine era Routh Mounds (occupied circa 1200 to 1350 CE) and Flowery Mound (occupied circa 1200–1541) sites. The Jordan Mounds site on a relict channel of the Arkansas River in northeastern Louisianas Morehouse Parish was constructed during the protohistoric period between 1540 and 1685. The builders were an intrusive group in the area, Mississippianized peoples who were possibly refugees from the Mississippi River area to the east and were escaping the collapse of their society brought about by the aftereffects of European contact. By the late 1600s the site was abandoned. Historians and archaeologists such as Marvin Jeter have theorized that the Plaquemine "Northern Natchezan" ancestors of the Taensa were in part some of the peoples documented in the early 1540s by the de Soto expedition in southeastern Arkansas and northwestern Mississippi. After the disastrous encounter and subsequent population crash due to the introduction of European diseases and political upheaval left in de Soto's wake, remnant populations of Northern Natchezans migrated down the Mississippi toward their Southern Natchezan cousins.

Еуропалық байланыс

Еуропалықтардың Тенса тайпасымен алғашқы құжатталған байланысы 1682 жылы француз Ла-Салл экспедициясы арқылы жасалды. Олар Сент-Джозеф көліндегі ауылда тұрғандары сипатталды, бұл көл Миссисипи өзенінің батысында, Язу өзені мен Сент-Кэтрин сағасы арасында орналасқан (қазіргі Луизиана штатының Тенсас округіндегі Ньюэлтон маңы). 1682 жылдың 22 наурызында Ла-Саллпен бірге келген католик священнигі Зенобиус осы жерде тайпаға уағыз айтты. Ла-Саллдің серігі Анри де Тонти 1686 және 1690 жылдары Таенса тайпасын қайтадан барлап көрді. Олардың саны шамамен 1200 адамды құрады, олар көлдің батыс жағындағы жеті-сегіз ауылға және қазіргі Конкордия округіндегі Клейтон қаласына жақын Тензас өзені бойында шашырап орналасқан. 1698 жылы француз католик миссионерлері Антуан Дэвион, Франсуа де Монтиньи және Ж.Б. Ла Сорс (дін қызметкерлерінің көмекшісі болуы мүмкін) Таенса тайпасын аралады; де Монтиньи олардың арасында қысқа мерзімді миссия құрды. Де Монтиньи сол кезде олардың саны 700 адамға жететінін жазды. 1699 жылы француз саяхатшысы Пьер Ле Мойн д'Ибервилл Таенса тайпасының 300 жауынгері бар екенін және Таенса, Чаукула, Кончайон, Кутаугула, Нюгула, Охитукулас және Таласпа деп аталатын жеті ауылда тұрғанын тіркеді. Бұл атаулардың көпшілігі Начез тілінде емес, Муског Мобиль сауда тілінде айтылған.

Кейінгі тарих

XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында Американың оңтүстік-шығысындағы француз отаршылары Каролина колониясындағы адамдармен билік үшін күреске түсті. Каролиналық саудагерлер Американың оңтүстік-шығысындағы жергілікті халықтар арасында кең сауда желісін құрды, және 1700 жылға қарай ол батысқа қарай Миссисипи өзеніне дейін жетті. Тенса тайпасының солтүстігінде орналасқан чикасау тайпасына Каролина саудагерлері жиі келіп тұратын, осылайша олар қару-жарақ пен алкогольге қол жеткізе алды. Каролиниялық саудагерлермен ең пайдалы сауданың бірі – үнді құлдары саудасы болды. Чикасау тайпасы Американың оңтүстік-шығысындағы кең аумақта ондаған жылдар бойы құл шабуылдарын жүргізді, көбінесе оларға одақтас начестер мен язуо жауынгерлері қосылды. Бұл шабуыл тобы жау тайпаларынан, мысалы, тенса тайпасынан құлдарды ұстау үшін ұзақ қашықтықтарға сапар шекті. 1706 жылы чикасау және язуо шабуылшыларының біріккен күшінен құл шабуылы жасалады деп қорқып, тенса тайпасы Сент-Джозеф көліндегі ауылын тастап кетті. Олар оңтүстікке қарай бағытталды, Миссисипи өзенінің батыс жағалауындағы баспана іздеді, қазіргі Батон-Руж қаласынан шамамен 40 шақырым (25 миль) оңтүстікке орналасқан байогула тайпасының ауылына. Ұзақ өтпей, қақтығыстар туды, және тенса тайпасы байогула тайпасына шабуыл жасап, оларды жартылай қырып салды және олардың ауылын өртеп жіберді – кейінгі тарихшылар бұл әрекетті опасыздық деп сипаттады. Тенса тайпасы, апалачи және пакана тайпаларымен бірге тағы бір рет көшіп кетті, бұл жолы Миссисипи өзенінің батысына, Қызыл өзендегі француз территориясына. Сонда олар ақырында читимача тайпасымен бірікті. Тенса қоғамы да өте иерархиялық болды және қарапайым халық пен элита арасында айқын таптық айырмашылықтарды көрсетті, бұл қарапайым басшылықтың белгісі болды.

Сәулет

Тенсалар аңшы-жинақшылар емес, тұрақтанған жүгері өсіретін шаруалар болды және ваттл және дауб техникасымен салынған ғимараттары бар тұрақты ауылдарда өмір сүрді. Бұл құрылыстардың ұзындығы 9 метрге дейін, ал биіктігі 6 метрге дейін жететін, сазбен жабысталған ағаштан жасалған қабырғалары және тоқылған қамыс төбелері болды. Сент-Джозеф көліндегі олардың ауылы Начез тайпасының шашыраңқы кішкентай ауылдарымен ұқсас үлгіде салынған. Ол көлдің батыс жағалауында 5 шақырымға созылып, арасында егістіктер мен орман орналасқан. Басты аумақ айналасына ағаш қоршау салынған, ішінде басшының резиденциясы, ғибадатхана және тағы сегіз ғимарат орналасқан. Оңтүстік-шығыстағы басқа да жергілікті тайпалар сияқты, оларда да қоғамдық рәсімдер мен шаралар, мысалы, Жасыл жүгері мерекесі және чунки мен доп ойыны сияқты ойындар өткізілетін ашық алаң болды. Үйінділермен шектеліп, үстінде ғибадатханалар, элиталық тұрғын үйлер мен жерлеу құрылыстары орналасқан алаңдардың бұл үлгісі Плакемин және Коулс Крик тайпаларынан мұраға қалған және оңтүстік-шығыс аймағында кеңінен қолданылған ауылдық құрылым еді.

Ұлы ғибадатхана

Таенса ғибадатханасы суретші Александр де Батцтің сол замандағы Начездің Үлкен ауылындағы басты ғибадатхананың ұқсас сипаттамаларымен салыстырылады. Начез ғибадатханасы сияқты, ол алаңға іргелес төменгі платформа төбесіне орналасқан. Хроникашылар ғибадатхананың ішіндегі сөрелерде әдемі тоқылған және боялған овал пішінді бөлінген қамыс тоқулары сақталғанын айтады. Оның ішінде олардың басшыларының сүйектері мен басқа да құрметке бөленген марқұмдар, тас, ағаштан ойылған адам және жануарлар бейнелері, керамикалық мүсіндер, толған құсқұйрықтар, үлкен балықтардың жақ сүйектері, «әдемі жыландардың бас-құйрықтары», кварц кристалдарының сынықтары және кейбір еуропалық шыны бұйымдары жатқан. Сондай-ақ, адам шашынан жасалған арқанмен безендірілген құрбандық тақтасы да болды. Ғимарат ішінде Күнді бейнелейтін мәңгілік отты үш үлкен гиккори ағашының бұтақтарымен жағып, оларды жай ғана отқа итеріп отыратын. Оны екі діни қызметкер және басқа да қызметшілер күзетіп, оны ешқашан сөндірмеуді міндет еткен. Басшының жақын туыстарынан басқа, барлық әйелдер мен қарапайым халыққа ғибадатханаға кіруге тыйым салынды. Құдайларына және құрметке бөленген өлгендерге арналған тағамдық құрбандықтар жиі ғибадатханаға әкелінетін. Миссисиппи мәдениетіне тән тас ғибадатхана мүсіндеріне ұқсас мүсіндер солтүстік Джорджияда, Теннесси өзенінің аңғарындағы Нэшвилл, Теннесси маңында, сондай-ақ Теннесси мен Кентуккидің батысында, Индиана мен Иллинойстың оңтүстігінде табылған. Бұл стильдің үлгілері ағаштан және керамикадан жасалған нұсқалардан да белгілі. Теннесси-Камберленд аймағын тікелей байланыстыратын су жолы болмаса да, Начез Блаффс аймағы ежелгі заманда Натчез Трейсі арқылы Нэшвилл бассейнімен байланысқан, ол еуропалықтар келгенге дейінгі жергілікті сауда жолы болған. Таенса археологиялық қазбаларында тас мүсіндер табылған жоқ, бірақ Начездің Үлкен ауылынан екі дана табылды. Біріншісі 1820 жылы, екіншісі 1930 жылы C үйіндісін қазу кезінде табылған.

The Taensa temple compares with similar descriptions recorded by artist Alexandre de Batz of the main temple at the contemporaneous Grand Village of the Natchez. Like the Natchez temple, it was situated on a low platform mound flanking the plaza.,

Chroniclers describe the inside of the temple as having shelves holding oval shaped split cane baskets that were beautifully woven and painted. Inside were interred the bones of their chiefs and other honored dead, human and animal forms carved in stone, wood, and modeled as ceramic figurines, stuffed owls, jawbones of large fish, "heads and tails of extraordinary serpents", pieces of quartz crystal, and some European glass objects. There was also an altar decorated with a rope of human scalplocks. A ceremonial eternal fire representing the Sun was kept burning inside the building using an arrangement of three large hickory logs that were kept at a low burn and only slowly pushed into the fire. It was tended and guarded by two priests and other attendants who had a duty to make sure it was never extinguished. Except for the immediate relatives of the chief, all women and commoners were forbidden to enter the temple. Food offerings for their gods and the honored dead were frequently brought to the temple. Similar Mississippian stone temple statues to the ones described have been found in northern Georgia, the Tennessee River Valley area around Nashville, Tennessee, and on into western Tennessee and Kentucky, and southern Indiana and Illinois. Examples of this style are also known from wooden and ceramic versions. And although there is no direct waterway connecting the Tennessee Cumberland region where these statues are most common, the Natchez Bluffs area was connected to the Nashville Basin in ancient times by the Natchez Trace, a pre European native trade route. No stone statues have been found at Taensa archaeological sites, but two examples have been found at the Grand Village of the Natchez. The first was discovered in 1820 and the second in excavations into Mound C in 1930.

Жерлеу дәстүрлері

Жоғары дәрежелі тұлғалардың қайтысымен, Тээнса өздерінің қайтыс болғандарына соңғы қызмет ету үшін, олармен бірге өлген жандарды құрбандыққа шалатын. Ертедегі деректердің бірінде, Генри де Тонти олардың басшысы қайтыс болғанда: «Олар оның ең кіші әйелін, үй иесін және оны басқа дүниеге сүйреп апару үшін жүз адамды құрбандыққа шалады» деп жазған. Бұл көрсетілген сан, басқа бақылаушылар жазғандай, Наччез тайпаларындағы ұқсас рәсімдердегі белгілі құрбандықтармен салыстырғанда, әлдеқайда жоғары бағаланған. Француз миссионері Франсуа де Монтиньи басшының қайтысынан кейін, онымен бірге он екі адамның өлтірілгенін хабарлаған. Олардың басы сындырылып құрбандыққа шалынды, егер француздық араласу болмағанда, құрбандықтардың саны одан да көп болуы мүмкін еді. Де Монтиньи өз дініне өткізіп, крещение рәсімінде Тээнса тайпасын бұл әдеттен бас тартуға шақырды. Бірнеше айдан кейін, 1700 жылдың көктемінде, Тээнса ғибадатханасына нөсер жаңбыр соқты. Тээнса діни қызметкері дереу француз діни қызметкерін ғибадатхананың қирауына кінәлады, себебі ол оларды ата-бабаларының дәстүрлерін тоқтатуға көндірген. Жергілікті діни қызметкердің насихатынан кейін, бес әйел өртеніп жатқан ғибадатхананың отына өз балаларын лақтырып, құрбандыққа шалды. Мұндай құрбандықтар зор құрметпен байланысты болды, және әйелдерге жоғары мәртебе берілді. Құрбандық шалынғаннан кейін, оларға көбінесе ақсүйектерге арналған, тутова жегінен жасалған арнайы ақ киім кигізілді, ал бастарына ақ қауырсын қойылды. Содан кейін олар шерумен басшының үйіне жеткізілді, ол жаңа ғибадатханаға айналдырылып жатқан еді. Адамдар оларға сыйлықтар берді және оларды құрметтеу үшін сегіз күн бойы салтанатты шаралар өткізілді. Тээнсаның жоғары мәртебелі адамдарға арналған жаназалық дәстүрінде, марқұмды бірінші кезекте жерлеп, кейіннен эксгумациялап, өртеп жіберетін. Еттің қалдықтарынан арылған сүйектер жиналып, бөлінген қамыс саудалағышқа салынып, ол ғибадатханада, сонымен қатар мәйітхана ретінде сақтаулы тұратын еді.

Тіл

Ертедегі хроникашылар де Монтиньи, Сент-Косме және Антуан Симон Ле Пейдж-ду-Пратц таенса тілін начез тіліне өте ұқсас деп сипаттады; миссионерлер начездер мен таенсаларды христиан дініне өткізу үшін соңғы тілді үйренді. Тіл білімі мамандары начез тілдер отбасын жеке тіл деп санайды. Начез тілдері мен басқа тілдер арасындағы ең танымал байланыс – Мэри Хаастың Шығанақ гипотезасы, онда ол муског тілінен және АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы бірнеше жеке тілдерден тұратын макроотбасы туралы ұсынды: Атакапа, Читимача, Начез/Таенса және Туника. Бұл гипотеза қазіргі тарихи тіл білімі мамандары тарапынан кеңінен қабылданбады, бірақ көптеген муског тілі мамандары муског тілінің Начез тілімен байланысты екеніне сенуді жалғастыруда. Таенса есімінің мағынасы белгісіз, бірақ антропологтар мен тіл білімі мамандары оны өз атауы деп санайды. Олар ақырында біріккен читимача тайпасы оларды Chō´sha деген атпен атады.