Кіріспе

Джим Гэри – американдық суретші және мүсінші (1939-2006).

Джим Гэри (17 наурыз, 1939 – 14 қаңтар, 2006) – американдық мүсінші, ірі, түрлі-түсті динозаврлардың автокөлік бөліктерінен жасалған мүсіндерімен кеңінен танымал. Бұл мүсіндер көбінесе автокөлік бояуымен аяқталады, бірақ кейбіреулері сыртта қойылғанда табиғи патинаға ұшырау үшін өз күйінде қалдырылды. Ол әсемдік, сәулет, ландшафт және ойшау монументальді өнерімен, сондай-ақ абстракциялық туындыларымен де халықаралық деңгейде танылды. Гэридің мүсіндері мен бейнелерінде боялған шыныны күрделі пайдалану жиі кездеседі, ал оның жұмыстары жиі аппараттық бөлшектер, машина бөліктері мен құралдардан тұрады немесе оларды қамтиды. Ол көптеген туындыларында боялған болатты қолданды, себебі ол осы металды таңдаған. Оның ең танымал туындыларының бірі – «Universal Woman» – толығымен металлдан жасалған әйелдің өмірлік мүсіні, 1960 жылдардың басында Нью-Йорктегі жаяу жүргіншілер көрмесінде танымал мүсінші Жак Липшицтің құрметіне ие болды. Екеуі де модернист мүсіншілер. «The Washington Post» газеті 2006 жылы Гэридің қайтысына арналған электрондық басылымында осы мүсіннің олардың архивінен алынған суретін жариялады. 1971 жылы Вашингтондағы көркем өнер мұражайында өткен көрмесі «Who Was Who in American Art, 1564–1975: 400 Years of Artists in America» анықтамалығында келтірілген. 2011 жылы «Asbury Park Press» Гэриді өнердегі икона ретінде атады. Ол Флорида штатының Себастьян қаласында дүниеге келген, бірақ өмір бойы Нью-Джерси штатының Колтс-Нек қаласында тұрды және оны өз туған қаласы деп есептеді. Қайтыс болған кезде ол жақын маңдағы Фармингдейлде тұрды. Джим Гэри – 1990 жылдың 12 сәуірінде ашылған Смитсонов институтының Вашингтондағы Ұлттық табиғи тарих мұражайында жеке көрме өткізген жалғыз мүсінші. 2006 жылдың қаңтарында «Time» журналы Гэридің туындыларының «балаларды да, кураторларды да, соның ішінде Смитсонов институтының Ұлттық табиғи тарих мұражайындағыларды да қуантқандығын» жазды. Джим Гэриге арналған бейнеролик 2006 жылдың 22 қаңтарында «ABC News» телеарнасының «This Week with George Stefanopoulos» бағдарламасында көрсетілді. Сол айда, 2006 жылдың 24 қаңтарында «Los Angeles Times» газеті жариялаған мақаласында, Джим Гэри, 66 жас; Автокөлік бөліктерінен жасалған ойын-сауық динозавр қаңқасын жасаған суретші, кейбір сыншылар Джим Гэридің мүсіндерін Пабло Пикассоның велосипедтің отырғышы мен рульінен жасалған әйгілі Бульдің басы мүсінімен салыстырды. «The New York Times» газеті 2006 жылдың 19 қаңтарында Гэридің қайтысы туралы жарты беттік мақала жариялады. Оның халықаралық танымалдылығының арқасында оның өлімі әлемдік жаңалық ретінде қабылданды, ал Гэридің некрологы келесі күні әлемдік таралымды ағылшын тіліндегі «International Herald Tribune» газетінің өнер және демалыс бөлімінде «Джим Гэри, металл мүсіншісі» деген тақырыппен жарық көрді.

Өмірбаян

Он бір жасында, грамматикалық мектепте оқып жүргенде, ол ата-анасының Colts Neck үйінен көшіп шығып, өзінің күнкөрісін табуды бастады. Ол кез келген жұмыс істеп, қолмен жасаған маусымдық әшекейлерін сату арқылы өзін асырады. Шамамен бір жыл бойы ол сол қауымдағы Монмут округының белгілі бір Стернер отбасының гаражында жасырын тұрды, олар оны үнемі жұмысқа алып отырды. Отбасы бұл туралы білген соң, оған өз үйлерінде орын берді. Ол олар қайтыс болғанға дейін олармен жақын болды. Гари Фрихолд орта мектебінде оқыды, онда ол ағаштан мүсін жасауға қызығушылық танытты; 2007 жылы мектептің құрмет залына енгізілді. Жим Гэри керексіз бөлшектерден өзіне қажетті нәрсені жасады, бірінші велосипедті, ал көп ұзамай – заңды түрде жолда жүргізуге жеткілікті жасқа толғанға дейін – автомобильдерді. Ол студент кезінде гимнастикамен айналысты. АҚШ Әскери-теңіз күштерінде қызметтен кейін ол федералдық бағдарламада дәнекерлеу және гимнастикадан сабақ берді. Осы кезеңде ол дәнекерлеуде шеберлікке ие болды. Содан кейін, осы дәнекерлеу дағдыларын пайдалана отырып, ол сәулеттік элементтер ретінде сатылатын мүсіндер жасады және өзінің көркем туындыларын Нью-Йорк аймағында көрсетті. Оның дәнекерлеу шеберлігіне дәнекерлеушілердің құрметі де оның ресми сайтында жазылған.

Ерте мансап

Липчицпен кездесуде алған мақтауларға көз жеткізген ол, өзінің «Iron Butterfly» галереясын ашты. Бұл галереяда ол таңдаған басқа суретшілердің туындыларымен қатар өзінің де жұмыстарын ұсынды, кейін галереяны Ред-Бэнкке көшірді. Гаридің жаңа галереясында талантымен көзге түскен суретшілердің бірі – Джеральд Любек болды. Галереяда Джим Гэри мен Вирджиния Лаудано сабақтар өткізді (кейін Вирджиния Гаридің гастрольдік сапарлары кезінде галереяны басқарды, ал қазір Флоридадағы өнер орталығында оқытушы болып жұмыс істейді). Гаридің өнер туындылары – «Universal Woman» сияқты толық өлшемдегі мүсіндер, қабырғалық жиһаздар, қоладан жасалған портреттер мен бюстер, абстракциялар Нью-Йорк пен айналасындағы штаттардағы кәсіби көрмелерде үздік жүлделерді жеңіп алды. Ол көптеген формальды мүсіндерінде боялған шыныны пайдаланды. Көбінесе оны әшекей ретінде қолданса, кейбір толық өлшемдегі бейнелі туындылары, мысалы, татуировкасы бар боялған шыны әйел мүсіні, толығымен түрлі түсті шыны бөліктерінен құралды. Оған бөлмелердің ішкі безендірілуін жасауға тапсырыс түсті, мүсіндерін өзі жасаған жиһазға үйлестіре отырып. Ол сондай-ақ арнайы тапсырыс бойынша әшекейлі металл есіктер жасады. Кейде клиенттерінің материалдарын олардың кеңселерi үшiн көркем туындылар жасауға пайдаланды. Сыра қайнатушылар олардың өнімдерінен жасалған үлкен маусымдық гүл шоқтарын сыйлауды ұнатты. Оның туындыларының бірінде мыс балықтар мыс теңіз шөптерінің арасынан жүзіп өтті. Кейбір мүсіндері қимылға келтірілген. Клиенттер көбінесе одан өздеріне ұнайтын тақырыпты бейнелеуін сұрады. Оның архитектуралық мүсіндерінің мысалдары: Холмделдегі Сент-Бенедикт католик шіркеуі үшін жасалған крещение тағы, Спрингфилдтегі Холокост мемориалы, Монмут округі опера қоғамы үшін металл мен боялған шыныдан жасалған толық өлшемдегі жалаңаш мүсіндері, сондай-ақ Колтс-Нектегі муниципалитет ғимаратындағы 11 қыркүйек мемориалы. Джим Гэри жас кезінде ерекше автомобильдерге бөлшектер жинағанда, олардың жәндіктердің, ірі құстардың, бауырымен жорғалаушылардың, әсіресе динозаврлардың анатомиялық құрылымына ұқсайтынын байқады. Ол мансабының басында осы жануарлардың мүсіндерін жасауды бастады, автомобиль бөлшектерін толық өлшемдегі модельдерге жинады. Үлкен динозавр мүсіндерін жасау үшін сегіз-он көлікке дейін пайдаланды, ал өзгертілмеген бөлшектерді тануға болады. Кейбір мүсіндерінде қарапайым құралдар маңызды құрылымдық элементтерге айналды. Volkswagen көліктері тасбақалар мен тарихи динозаврларға айналды. Гари үлкен мүсіндерді салу және жылжыту үшін жаңа құралдар ойлап табуға мәжбүр болды, соның ішінде мүсіндерді ауылдық шеберханасында жылжытуға және жүк көліктеріне тиеуге арналған мұралар, көтергіштер және тіпті крандары бар арнайы көліктер жасады. Ол сондай-ақ қажеттіліктеріне сәйкес стандартты құралдар болмаған жағдайда, ерекше қол құралдарын жасау үшін ұстаның шеберлігіне сүйенді.

Халықаралық көшпелі көрме ашылды

Бұл мүсіндер 1970 жылдардың басында Джим Гэридің ерекше белгісі болған бірегей көріністі ұсынды және көп ұзамай ол Джим Гэридің ХХ ғасырдағы динозаврлар атты көшпелі көрмесіне айналды, ол нәрестелерден бастап әже-шешелерге дейін барлығына тартымды болды. Көрмедегі кейбір есімді мүсіндері алпыстан астам футқа жетті және Гари оларды көбінесе автомобиль бояуларын қолдана отырып, жарқын түстермен бояды. Олар көбінесе үлкен, ашық, төсенішсіз жүк көліктерінде көрмелерге тасымалданды, жолдағыларға қызығушылық тудырды. Көлік жүргізушілері динозаврларды олардың баратын жеріне немесе аялдамасына дейін ертіп бара жатқанда, адамдар жүк көліктерінің айналасында жиналатын, сұрақтар қойып, мүсіндерге таңданып, әңгімелесетін. 1979 жылы Филадельфиядағы Табиғи ғылымдар академиясы Гаримен оның мүсіндерінің көрмесі үшін келісімшарт жасады. Бұл бүкіл жарты шардағы ең көне мекеме. Олардың оның жұмысын ғалымдар мен олардың аудиториясы, сондай-ақ өнерді жақсы көретін және танымал мәдениеттің жанкүйерлері үшін қызықты деп мойындауы Гариді әртүрлі музейлер мен орындарға бағытталған маркетинг арқылы бүкіл әлемнен шақырулар алған мансабына бастады. Нью-Йорк Санның Стив Миллер 2006 жылы жаңалық ретінде жариялаған өлім туралы хабарламасында академиядағы музей көрмесі Джим Гэриге ұлттық назар аударды. 1982 жылы оның мүсіні Карнегиде көрсетілді. Бірде ол неге осы үлкен динозавр мүсіндерін жасады деп сұрағанда, әдетте тыныш мүсінші: "Себебі адамдарға олар ұнайды" деп жауап берді. Оның көрмесіне жиналған көпшілік олардың үлкен танымалдылығын көрсетті. Джим Гэридің күлімдеген құстары, жануарлары және динозаврлары Смитсония және Скульптуралық шолудан (Ұлттық мүсіндер қоғамының басылымы) бастап Ұлттық географиялық әлемге (қазіргі National Geographic Kids) және Time журналдарының мақалаларында және мұқабаларында жарияланды. Оның еңбектері оқулықтарда, энциклопедияларда, оқулық бейнелерде, газеттерде, интернетте және бүкіл әлем бойынша теледидар бағдарламаларында жарияланды. 2006 жылдың қаңтар айында "Лос-Анджелес таймс" газетінде "оның бір туындысы, Стегозавр, Чарльз Салливанның балалар кітабына, "Алфавит жануарларына" енген, онда Джон Джеймс Одубон, Александр Кальдер және Марк Шагалдың жануарлардың суреттері бар" деп жазылған. Алфавиттің барлық әріптері көркем суреттер немесе сурет жұмыстарының кәсіби фотосуреттері арқылы оқытылды. "S" әрпі Гаридің жасыл Stegosaurus динозаврымен үйретілді. Көрме тұрақты Джим Гэридің ХХ ғасырдағы динозаврлар көрмесіне айналғаннан кейін, ол халықаралық музейлер мен университеттерге саяхаттады; фильмдердің, пьесалардың және опералардың декорациялары ретінде пайдаланылды; ұлттық автосалондар мен жарыстарда, сондай-ақ Нью-Йорк және Детройт сияқты халықаралық автосалондарда көрмелер ретінде ұсынылды; және Пьер С. Дюпонт иелігіндегі Лонгвуд бақшасы сияқты ең сәнді ботаникалық бақтарда ландшафттық көрмелер ретінде ұсынылды. Революциялық технологиялар бойынша жетекші ғылыми-зерттеу және әзірлеу орталығы Bell Laboratories 1981 жылы қызметкерлерінің игілігі үшін олардың Холмдел нысанының атриум лоббиіне Гаридің елу мүсінінен жеке көрме ұйымдастырды. Бұл орталықтың қызметкерлері мен қонақтарына қоршаған ортаны жақсарту және байыту, сондай-ақ мәдени пайдасын қамтамасыз ету үшін жоспарланған әртүрлі өнер бағдарламасының алғашқысы болды. Корпорациядағы жеке көрмесінің ашылуына қызметкерлердің отбасы мен достары қатысты. Көрме 1984 жылдың сәуірінде басталған Жапонияға сапарға тапсырылды. Оң жақтағы плакат Токиодағы ұлттық мұражайда ашылу көрмесіне арналған, ол мамыр айына дейін жалғасты, содан кейін Жапонияның басқа қалаларындағы мұражайларға алты айлық сапармен барды. Саяхатқа қатысқан қалаларда афишалар таратылды және олар әр мұражайдағы көрмені жариялау үшін автобустарда, пойыздарда және басқа да қоғамдық орындарда орналастырылды. Оның мүсіндерінің төрт айлық жеке музейлік көрмесі 1985 жылдың шілде-қараша аралығында Калифорнияның Сан-Франциско қаласындағы Калифорния ғылым академиясында өтті. Бұл көрме сондай-ақ 1986 жылы Джордж Лукас түсірген ғылыми фантастика комедиясы "Качка Говард" фильмінің маңызды бөліктері үшін де пайдаланылды. Бұл көрме Джим Гэридің өзінің мүсінін ерекше төрт айлық жеке көрмесі үшін Смитсонов институтының Вашингтондағы Ұлттық табиғи тарих мұражайында 1990 жылдың 12 сәуірінде ашты және мұражай директорының айтуынша, мұражайға рекордтық келушілерді тартты. Гари - жеке көрмеге шақырылған жалғыз тірі мүсінші және мұражай директоры оның барлық көрмелерден көп келушілерді тартқандығын көрсетті. Оның жұмысының көрмелеріне келушілердің көптігі және олар үшін төленген гонорарлар оның табыс көзіне айналды. Ол өз галереясын жапты және студиясы арқылы маркетингке көшті. Гаридің өнерінің есімді мүсіндері осы жеке көрмелер мен турнелерде көрсетілді, көптеген жеке коллекцияларға тапсырыс беруге ынталандырды. Сатылымға ұсынылған таңдалған туындылар кейде көрмелерге, шоулар мен көрмелерге тапсырыс берілгенде тұрақты көрменің бір бөлігі ретінде қоса берілді. 1993 жылы сыйлық алған Ники Сильвердің "Птерозаврлар" пьесасы Нью-Йоркте ашылғанда Джим Гэри мүсіндерін декорацияларында пайдаланды. Жаңа Жерси штаты өзінің алғашқы ірі ғылым мұражайы, Либерти ғылым орталығын Манхэттеннің төменгі бөлігінен арнайы кемемен өткенде 1993 жылдың 28 қаңтарында ашқанда, мұражай директоры "Джим Гэри жасаған тамаша динозавр мүсіндеріне" арналған бүкіл бірінші қабат көрме алаңы берілді. Джим Гэри динозавры "Ripley's Believe It or Not!" коллекциясында сақталады, ол мүсінін өз мұражайларында көрсетеді және "Stegosaurus" мүсінін өзінің басылымдарында жариялайды. Ripley оны Кореяның Тэгу қаласындағы мұражайында бірінші рет көрсетті және мүсін басқа да орындарға саяхаттайды. Музейлерді салу және балалар парктерін құру үшін қаражат жинауға тырысатын көптеген жаңадан құрылған коммерциялық емес ұйымдар, кедендік салықтарды өтеу арқылы Джим Гэридің ХХ ғасырдағы динозаврларының көрмесін ұйымдастырды, өйткені ол оның әдеттегі гонорарын мақсатқа қайырды. Кейбіреулері көрмеге келушілерден алынған ақыдан жеткілікті қаражат жинап, соңында өз коллекциясына оның динозаврын тұрақты түрде сатып ала алды. Балаларды қызықтыруға арналған көптеген мұражайлар Гаридің мүсіндерінің көрмелерін өткізді. Ұрпақтар оның жұмысымен және оның оларға оның динамикалық мысалын ұстануға шақыруымен байланысты жарқын естеліктермен өсті. Австралия, Қытай және Жапониядағы мәдени аралық танымалдылықты таң қалдыратын келушілер саны көрсетті. Мүсіншінің өмірінде Джим Гэридің ХХ ғасырдағы динозаврлар көрмесінің соңғы жеке турнесі 2004 жылы Солтүстік Каролинадағы екі көрме болды. Біріншісі Конкордтағы Lowe's Motor Speedway-де өткен көктемгі мерекеде көрсетілді, содан кейін мүсіндер Шарлоттадағы Солтүстік Каролина университетінің Белк бизнес мектебі ұйымдастырған көрмеге барды. Мүсіндер үлкен кампуста ішкі және сыртқы орындарда көрсетілді, сондай-ақ қоғамдық экскурсиялар ұйымдастырылды және турне екі рет ұзартылды. Джим Гэри өзінің абстракциялары, үш өлшемді портреттері, архитектуралық және функционалды туындыларымен қатар "ХХ ғасырдағы динозаврлар" атты атақты коллекциясын жасаған өзіндік мүсінші. Ол көптеген адамдардың қоқыс деп ойлайтын нәрселерді қолдана отырып өнер тудырады. Ескі автомобиль бөліктері, металл шайбалар, шыны және бұрандалар Джимнің қиялының арқасында керемет туындыларға айналады. Металл өңдеу шебері саналатын Джим суық болаттан және табылған заттардан қозғалыс әсерін тудырады. Ең бастысы, ол өзінің туындыларына юмор мен жекелік сипат береді. Оның жолбарыстарымен және динозаврларымен бірнеше минут өткізіңіз және олардың бетіндегі мінез-құлқын қараңыз - сіз оларға есім қоюға тырысасыз.

Лекциялар, БАҚ-тың жариялауы және жыл сайынғы тегін көрме

Джим Гэри өзінің жұмысы туралы лекциялармен танымал болды және түрлі топтар – өнер және мәдени қауымдастықтар мен мекемелерден бастап, автомобильдер, инженерия, ғылым және дәнекерлеу сияқты салалардағы мамандарға арналған спикер ретінде шақырылды. Оның шығармаларының көрмелерін ашу рәсімдері ғана емес, сонымен қатар, жұмысы көпшілікке қызықты және танымал болған мүсінші ретінде бұқаралық ақпарат құралдарында жиі жарияланды. Мысалы, 1985 жылы Кристофер Рив жүргізген CBS телеарнасының «Динозавр!» деректі фильміне шақырылған спикерлердің бірі болды. Гэри әрқашан мектептерге барып, балаларға мүсіндерін қалай жасағандығын көрсетуге және оларды өздерінің шығармашылық қабілеттерін дамытуға шақыруға уақыт бөлді. Ол әдеттегі жұмыстарымен қатар, мектептегі лекцияларында балаларға таныс материалдардан жасалған кішкентай мүсіндерді де ұсынды. Ол өзіне келген әрбір жас өренден алған хатқа жеке жауап берді. 2001 жылдың 16 желтоқсанында «Нью-Йорк Таймс» газетінде Карен ДеМастерс жазғандай, әр жыл сайын Гэри желтоқсан айында мерекелік тойларды атап өту үшін үйінде ашық есік күндерін ұйымдастырып, келушілерге ыстық шоколад, кофе және печенье ұсынды. Мүсіндердің әрқайсысының пішінін көрнекті ету үшін оларға шамдар ілінді. Осы көрмелер барысында Гэри өз жұмысы туралы лекциялар оқып, пікірталас жүргізді. 2005 жылы Гэри денсаулығының нашарлауына байланысты дәстүрлі мерекелік шарасын өткізе алмады, орнына жақын жердегі галереяда бірнеше жұмысын көрсетуді жөн көрді. Гэри өзінің әсем күтіммен бапталған бағында орналасқан мүсіндерін тамашалауға келген адамдарды әрқашан құшақ жарып қарсы алатын. Ол келушілерді отырып, әңгімелесуге шақыруды әдетке айналдырған.

Garysaurus және басқа неологизмдер

Скульпторға арналған құрмет 2006 жылғы 14 ақпанда британдық The Guardian газетінде белгілі өмірбаяншы және журналист Эндрю Роттың ұлттық және халықаралық деңгейдегі көрнекті тұлғаларға арналған егжей-тегжейлі некрологтары арқылы жарияланды. Осы мақалада автор жаңа сөз – «Гаризавр» деген сөзді ойлап тапты, бұл Джим Гэри жасаған динозавр мүсінін сипаттау үшін қолданылған жаңа термин. Джим Гэриге арналған естеліктер, құрмет көрсетулер мен некрологтар көп болды, бұл оның туындыларының кең таралған қызығушылыққа ие екенін көрсететін халықаралық мойындылуды білдірді. Роттың Гаридің динозавр мүсіндеріне берген сәйкес аты енді басқалар тарапынан да қолданыла бастады. Оның мансабының басында Гаридің динозаврлары үшін неологизмдер пайда болды. 1979 жылғы мамырда «Нью-Йорк Таймс» газетінде жарияланған «Шеврозавр» алғашқылардың бірі болды. 1993 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетінің тағы бір авторы Гаридің бір туындысын «Динерзавр» деп сипаттады, себебі жасыл стегозавр көрмеге қатыспағанда, ол оны әдетте баратын асханада көрсететін. Бұл сөздердің ешқайсысы Роттың тапқыр атындай, жаңа сөздердің құрамында Гари есімісіз ұзақ сақталған жоқ.

Өлім

2006 жылдың 14 қаңтарында Гари Нью-Джерси штатының Фрихолд қаласында бір ай бұрын болған ми қан кетуінің салдарынан қайтыс болды.