Кіріспе

Диспетчерлік – бұл қызметкерлерді (жұмыскерлерді) немесе көлік құралдарын клиенттерге тағайындау процедурасы. Диспетчерлік қызмет көрсететін салаларға таксилер, курьерлер, жедел жәрдем қызметтері, сондай-ақ үй және коммерциялық қызметтер, мысалы, тазалау қызметі, сантехника, жылыту, вентиляция және кондиционерлеу (ЖВК), зиянкестерді жою және электршілер кіреді. Көлік құралдарын диспетчерлік жасағанда клиенттерге көлік құралдары клиенттердің қоңырау түріне және клиенттің орналасқан жеріне көлік құралының жақындығына сәйкес тағайындалады. Телефон операторлары клиенттерден қоңырауларды қабылдайды, содан кейін клиент туралы ақпаратты компьютерге енгізеді немесе жазып, диспетчерге береді. Кей жағдайларда қоңырауларға оператор тарапынан басымдық берілуі мүмкін. Басымдық қоңыраулар күтіп тұрған қоңыраулар тізімінен озуы мүмкін. Бірінші жағдайда орталық компьютер әр көлік құралындағы мобильді деректер терминалымен байланысады (компьютерлік диспетчерлікке қараңыз); екінші жағдайда диспетчер екі тарапты радиоарқылы әр көлік құралының жүргізушісімен байланысады. Үйге немесе коммерциялық қызметтерді диспетчерлік жасағанда клиенттер әдетте қызметтерді алдын ала жоспарлайды және диспетчерлік жоспарланған қызмет күні таңертең жүзеге асырылады. Қызмет түріне байланысты жұмысшылар жеке немесе екі немесе одан көп адамнан тұратын топтарда жіберіледі. Диспетчерлер жұмысшылардың қолжетімділігін, біліктілігін, жол жүру уақытын және қосалқы бөлшектердің қолжетімділігін үйлестіруі керек. Диспетчерге қажетті дағдылар компьютерлік диспетчерлік бағдарламалық жасақтаманы пайдалану арқылы едәуір жақсартады (компьютерлік қоңырауды басқаруға қараңыз).

Қолмен жөнелту жүйелері

Төменде жіберілген автопарқтағы ресурстардың күйін қадағалау үшін қолданылатын қолмен жүзеге асырылатын жүйелердің мысалдары келтірілген.

Карталар

Карталық жүйелер әрбір бірлік үшін жеке ұясы бар сөрелер жиынтығын қолданады. Әр көлік құралы немесе ресурстың сөрелерде өз ұясы болады. Онда қызметкердің жұмыс уақытын тіркеуге арналған тіркеме картасына ұқсас карта сақталады. Уақыт сағаты – тіркеме картасына жұмыс уақытын мөр басатын құрылғы сияқты – әр картаға оқиғаның уақытын мөр басу үшін қолданылады. Жұмыс күнінің басында ресурстың идентификаторы немесе басқа да ақпарат картаға қолмен жазылады. Ресурстың күйі өзгелген сайын, карта уақыт сағатына соғылады және картаға жаңа мәртебе туралы жазу қолмен енгізіледі. Карта жұмыс сменасы бойында бірнеше жазбаны жинақтайды. Мысалы, эвакуаторда картаға эвакуатордың радио идентификаторы, мысалы, "Downtown 6" деп жазылуы мүмкін, сондай-ақ көлік нөмірі немесе нақты эвакуатордың мүмкіндіктері туралы мәліметтер де жазылуы мүмкін. Онда көтергіштік көрсетілуі мүмкін, бірлік тік төсек немесе тізгіш эвакуатор екені көрсетілуі мүмкін, немесе бірлік дизель отынының канистрасын алып жүретіні айтылуы мүмкін. Көліктегі қызметкердің аты-жөні де жазылуы мүмкін. Смена басталғанда диспетчер бірлікті "бос" деп белгілеп, картаға уақыт мөрін қояды. Тапсырма берілген кезде, шақыру туралы ақпарат картаға жазылады және тапсырма эвакуатор экипажына оқылған сәтте картаға мөр басылуы мүмкін. Жазбалар мен уақыт мөрлерінің тізбегі диспетчерлік қызметкерлерге шағын автопарктің жағдайы туралы толыққанды көрініс алуға мүмкіндік береді. Кейбір жүйелерде қызыл және жасыл шамдармен, сондай-ақ карта ұясының арт жағындағы ауыстырғышпен жабдықталған сөрелер қолданылады. Егер ресурстың картасы карта ұясына толығымен итерілсе, ауыстырғыш қосылады және индикатор шам қызыл түске ауысады. Бұл картасы сол ұяны алып отырған эвакуатордың қолжетімді емес екенін немесе шақыруға тағайындалғанын көрсетеді. Картаны жартылай шығарып тастау индикаторды жасыл түсте қалдырады, бұл диспетчерге бірліктің бос екенін көрсетеді. Бос эвакуатор бар ма? Шамдар диспетчерлік қызметкерлерге ресурстардың жағдайы туралы жылдам ақпарат беруге тиіс. Бұл жүйенің басты кемшілігі – карталар сөрелердің ішінде болады және жалпы жағдайды бағалау үшін карталардың барлық жиынтығын қарау диспетчердің әрбір картаны біртіндеп алып, оқуын талап етеді. Егер екі немесе одан көп ресурстар бір шақыруға жіберілсе, диспетчер көп жазу жұмысын атқаруға тиіс болады.

Ұсталған тегтер

Пункттік тегтер жүйесінде жөнелту паркіндегі әрбір бірлікке арналған тегтер ілінген тіректер жиынтығы қолданылады. Ағымғы сменада жұмыс істейтін әрбір көлік құралының жағдайы туралы мәліметтерді көрсететін тегі бар тірегі болады. Тегтерге уақытты тіркеу үшін, жұмыс уақытын тіркеуге арналған сағатқа ұқсас уақыт сағаты қолданылады. Жұмыс күнінің басында ресурстың идентификаторы тіректің үстіне жазылуы мүмкін. Бірліктің жұмысын бастау уақыты мөрмен белгіленеді және оның жағдайы тегке жазылады. Ресурстың жағдайы өзгеретін сайын, жаңа тег жазылады және бірліктің жағдайының өзгерген уақытын тіркеу үшін тегке уақыт белгісі қойылады. Смена бойында тірек тегтер жиынтығын жинақтайды. Мысалы, эвакуаторда тірек эвакуатордың радио идентификаторымен, мысалы, "Downtown 6" деп белгіленуі мүмкін, сондай-ақ көлік нөмірімен немесе нақты эвакуатордың мүмкіндіктері туралы мәліметтермен белгіленуі мүмкін. Ол көтеру қабілетін көрсетуі мүмкін, бірлік тік төсек немесе тізгіш эвакуатор екенін көрсетуі мүмкін немесе бірлік дизель отынының канистрасын алып жүретінін көрсетуі мүмкін. Эвакуатор экипажының есімдері жазылуы мүмкін. Смена басында диспетчер бірлікті "бос" деп белгілеп, уақыт белгісін қойып, осы бірліктің тірегіне іледі. Шақыруға жіберген кезде, шақыру туралы ақпарат басқа тегке жазылады және тег эвакуатор экипажына тапсырма оқылған кезде белгіленуі мүмкін. Содан кейін тег осы бірліктің тірегіне ілінеді. Тегтер тізбегі диспетчерлік қызметкерлеріне шағын парк жағдайы туралы толық көрініс алуға мүмкіндік береді. Кейбір жүйелер "бос" сияқты оқиғалардың жалпы санаттарын көрсету үшін түрлі түсті тегтерді пайдаланады. Мысалы, әрбір бос бірлік туралы мәліметтер қызғылт сары тегке жазылуы мүмкін. Бос бірлік бар ма? Тіректің тақтасына қарасаңыз, "қызғылт" тегі бар кез келген адам бос екенін көресіз. Көлікті алып қою кезінде сары тег қауіпсіздік мәселесі бар қызмет көрсетуді көрсету үшін қолданылуы мүмкін, егер эвакуатор экипажы радио арқылы бес минут ішінде хабарласпаса, полиция шақырылуы керек. Көк тег ресурстың түскі немесе кешкі үзілісте екенін көрсетеді. Бұл жүйенің басты кемшілігі - тегтерді қате тірекке ілуге болады, бұл шатасуға әкеледі. Бұл әрбір тегке бірліктің идентификаторын жазу арқылы болдырмауға болады, бірақ бұл көп жұмысқа талап етеді. Түрлі түсті тегтер жүйесінде кейбір түстердің тегтері бітіп қалуы мүмкін, бұл жүйенің жұмысын бұзады. Егер екі немесе одан көп ресурстар бір шақыруға жіберілсе, диспетчер көп жазуға мәжбүр болады.

Пластик таңбашалар

Пластикалық таңбалар жүйесінде байланыс консоліндегі немесе жақын маңдағы қабырғадағы бос панельге Velcro парағы орнатылады. Материалға вертикальды жолақтар боялған, олар әрқайсысы бірнеше мүмкін жағдайлардың бағанын құрайды. Ең қарапайым жүйе екі бағаннан тұрады: қолжетімді және қолжетімсіз. Магниттелген таңбаларды Velcro орнына пайдалануға болады. Таңбашалар ресурстың бірлік түрін немесе басқа да ерекшелігін анықтау үшін түрлі түске боялуы немесе әртүрлі пішінде болуы мүмкін. Қазіргі ауысымда жұмыс істейтін әрбір көлік құралының жағдайына сәйкес бағанға таңбаша орнатылады. Қызмет туралы шақырулардың уақытын, егжей-тегжейін және басқа да ақпаратты тіркеу үшін күнделік кітапша қолданылады. Мысалы, эвакуаторда таңбашаға эвакуатордың радио идентификаторы, "Down town 6" деп жазылуы мүмкін. Ауысым барысында диспетчер таңбашаны ресурстың ағымдағы жағдайын көрсететін бағанға жылжытады. Сонымен қатар, ресурстарды жұмысы тығыз эвакуаторларды ауыстыруға немесе күшін жинауға жіберетін жылжыту немесе дайындық пункттері сияқты басқа жағдайлар үшін де бағандар болуы мүмкін. Бұл жүйенің басты кемшілігі – таңбашалар оңай жоғалып кетуі немесе жағдай тақтасынан түсіп қалуы мүмкін. Магниттік заттар дисплей бетіне немесе корпусына тым жақын келсе, катодты сәулелі түтік дисплейлеріне зақым келтіруі мүмкін.

Әуе компаниясы жөнелтуі

Кейбір елдерде әуекомпаниялардың жұмысында диспетчер ұшу қауіпсіздігі үшін заңды жауапкершілікті ұшқышпен бөліседі және себебі болған жағдайда, ұшуды кейінге жылдыруға, бағытын өзгертуге немесе тоқтатуға құқылы. Бұл тексеру және тепе-теңдік механизмі диспетчерлік жүйенің қауіпсіздігін арттыруға бағытталған, бірақ көптеген елдер мұндай жүйені қолданбайды және бұл ұшу қауіпсіздігіне ешқандай көзге көрінетін зиян келтірмейді. Диспетчерлер әдетте елдің авиациялық органынан лицензия алуы тиіс. Лицензия алу емтиханында үміткер метеорология және авиация саласындағы білімін, әуе тасымалдаушы пилотының лицензиясын алу үшін қажетті деңгейде көрсетуі керек.

Жылжымалы жөнелту

Мобильді жүйеде сымсыз технология тиімді жұмыс жоспарлау, тапсыру және мобильді желі арқылы PDA сияқты мобильді құрылғыға жіберілетін мобильді диспетчерлік жүйелерді пайдалану арқылы жұмысты тиімді ұйымдастыру үшін қолданылады. Бұл, жұмысты қабылдау немесе қабылдамау мүмкіндігімен бірнеше пайдаланушыға жіберуге болатындықтан, даладағы қызметкерлерді икемді басқаруға мүмкіндік береді. Мобильді жүйенің артықшылығы – оны ұйым қолданатын басқа да бағдарламалық жүйелерге, мысалы, активтерді басқару, кестелеу және басқа қаржылық жүйелерге интеграциялауға болады.

Жүк тасымалдау жөнелтілімі

Жүк тасымалдау диспетчерлері тасымалдау логистикасында маңызды рөл атқарады. Диспетчерлер жүк пен техникалық құралдарды бір жерден екінші жерге жылжытуды ұйымдастырып, жүргізушілермен тығыз байланыста болады. Кейбір диспетчерлік компаниялар жүргізушілерге жүк табуға, келісімдер жасауға және құжаттарды рәсімдеуге көмектеседі. Диспетчерлік жұмысы үшін түрлі дағдылар қажет, мысалы, жүргізушілерге жүк табу және оны бақылау үшін компьютерді пайдалану, сондай-ақ аймаққа немесе басқарылатын жүк көліктерінің санына байланысты бірнеше тілде сөйлей білу. Осы қарқынды ортада сәтті болу үшін жақсы клиенттік қызмет көрсету және тиімді коммуникация маңызды.

Қуаттылық және өлшемдер

Басқарылатын далалық бөлімшелердің санына шектеу бар. Бұл жағдайларға байланысты өзгереді. Мысалы, жүк жеткізу қызметінің диспетчері Рождество маусымында көлік қозғалысының артуына тап болуы мүмкін. Жұмыс уақыты бойы тең бөлінбейді: кез келген диспетчерлік жүйеде қызмет көрсету туралы сұраныстардың пік сағаттары немесе қарбалас уақыттары болады. Кейбір жұмыс орындарында күту уақыты басқаларына қарағанда ұзақ болуы мүмкін. Жүйелер сөйлесу уақытын қысқарту үшін радиотелефония процедурасын пайдалана алады, бұл үлкен диспетчерлік желімен байланысуға мүмкіндік береді. Әуе қозғалысын бақылау және буксирлеу – осыған екі мысал. Аббревиатураларды немесе стандартты тіркестерді қолдану транзакция ұзақтығын қысқартуы мүмкін. Дауыстық процедураны жеңілдету, мысалы, жеткізу диспетчері клиенттің шағымын радио арқылы едәуір сипаттау арқылы жүйе қуатын төмендетуі мүмкін. Далалық бөлімшелерге компьютерлік диспеттерлік жүйемен қосылған компьютерлерді немесе диспеттерлік үшін қолданылатын басқа кәсіпорын жүйесін беру, екі тараптан дауыспен радиоарналарын босатады және қуатын арттырады. Пайдаланушылар диспетчерден сұраудың орнына терминал немесе ноутбуктерінде ақпарат іздейді. Бір дерек көзіне сәйкес, компьютерлер мобильді пайдаланушыларға қолжетімді болған кезде радиобайланыс 30%-ға төмендейді.

Радио

Байланыс өлшемдері жіберу мүмкіндігін көрсетуі мүмкін. Сыйымдылықтың толық емес анықтамасы – жөнелту паркін қолдауға қажетті байланыс арналарының саны. Канал сыйымдылығының екі көрсеткіші: 1) жөнелтілген далалық бөлімдер немесе ресурстар саны және 2) күніне тікелей байланыс батырмасын басу саны. Ресурс – өрт сөндіру машинасы, сүйреу машинасы, такси немесе қоқыс тасымалдау машинасы болуы мүмкін, әрбір ресурспен қанша радиостанция, ұялы радио немесе адам болғанына қарамастан. Бір ұсыныс бойынша, бір арнада 100-150 ұялы құрылғы жұмыс істеуі мүмкін. Тағы бір ұсыныс 60-70 бірлік дейді. Бұл екі диапазон арасындағы айырмашылық, әдетте, сөздердің мағынасындағы айырмашылықтан туындайды. Мысалы, 120 ұялы құрылғы радиостанцияларды білдіруі мүмкін: әрқайсысында ұялы радиосы бар 60 бірлік және радиотелефоны бар офицер. Адам өміріне қауіп төнбейтін, мысалы, тамақ жеткізу жүйелері сияқты жөнелту жүйелерінде кешігулерге жол беруге болады. Кешігулер сыйымдылықты арттырады. Сыйымдылықты өлшеудің тағы бір мүмкіндігі – жүйедегі тікелей байланыс батырмасын басу саны. Калифорния штатының Контра Коста округінің шериф департаментінің екі бағытты радио байланыс арналары бойынша 187 күндік зерттеу көрсеткендей, күніне орташа есеппен 2500 рет тікелей байланыс батырмасы басылған. Барлық төрт негізгі жөнелту арнасы бойынша көрсеткіш күніне +/- 350 құрады.

Телефон

Телефон трафигін талдауға қолданылатын әдіс кейбір жағдайларда қолдануға жарамды болуы мүмкін. Бір бағалауда 1) жұмыс сағатының ең жоғары деңгейі, 2) орташа сағаттық қолдану, 3) хабарлама ұзақтығы секундтармен, 4) қанағаттандырылатын ең жоғары кешігу немесе күту уақыты және 5) кешіктірілген пайдаланушылардың ең жоғары пайызы қарастырылды. Трафик талдау радио немесе телефон байланысына қолданылуы мүмкін. Көптеген кеңсе телефон жүйелерінде қоңырау көлемін және кіріс қоңыраулардың уақытын тіркеу мүмкіндігі бар. Диспетчерлік орталықтар автоматты қоңырау таратқыш (ACD) топтарын пайдаланады, олардың тиімділігі орташа күту уақыты, тоқтатылған қоңыраулар және сағатына қоңыраулар саны сияқты көрсеткіштер бойынша бағалануы мүмкін. Бұл сандық деректерді трендтерді талдау үшін электрондық кестелерге енгізуге болады. Диспетчерлік қызмет саласындағы АҚШ-тың шұғыл медициналық көмек көрсету әдебиеттерінде диспетчерлік орталыққа келіп түскен телефон қоңырауларына алғашқы бірнеше дауыс сигналында жауап беру ұсынылады. Бір құжатқа сәйкес, шұғыл жағдайлардағы қоңыраулар ең жұмыс істейтін сағатта 100 қоңыраудың біреуіне бос сигнал беруі керек. Бизнес колл-орталықтарында консультанттар ұсынатын ұқсас стандарттар клиенттерге ең жақсы қызмет көрсету және бәсекелестерден озу үшін қолданылады. Бір дереккөз бойынша, жедел жәрдем шақыруларының 90% "орташа жұмыс уақытында 10 секунд ішінде немесе үш дауыс сигналынан аспай жауап беруі үшін" жеткілікті штаттық қызметкерлер болуы керек. Күту уақытының қабылдануы әр мәдениет пен аймаққа байланысты өзгереді: кейбір мәдениеттер дереу қызмет күтеді, ал басқалары кейбір қызметтерге күтуге дайын. Сектор мен салаға қарамастан, диспетчерлердің көпшілігі өз жұмыс күнінің басым бөлігін телефонда өткізеді, бір сменада мыңға жуық қоңырауға жауап береді және жұмыстың басқа да аспектілерін бірнеше тапсырманы орындау арқылы атқарады. Көп жағдайда диспетчер болу – үш немесе төрт адамның жұмысын бір адамның істеуімен тең. Бұл жұмыс индустриялық дамыған әлемдегі ең стрестік жұмыстардың қатарында тұрады, соның салдарынан жоғары қан қысымы, шаршау, семіздік, жүрек аурулары және басқа да стресс/қозғалыссыз өмір салтымен байланысты денсаулық мәселелері басқа кез келген мамандыққа қарағанда он есеге дейін жоғары деңгейде кездеседі.

Қызмет шақыруларын тағайындау үшін аймақтық жүйе

Қолмен жіберу жүйесінде тапсырмаларды ұйымдастырудың бір әдісі аймақтық карта жүйесін пайдалану болып табылады. Төрт өрт сөндіру станциясы және екі жедел жәрдем қызметі бар бір қауымдастықты қарастырайық. Қауымдық картаға тор орнатылады. Сент-Проксимал медициналық орталығының жедел жәрдем көлігі P әрпімен, ал қашықтықтан ерікті құтқару отряды D әрпімен белгіленеді. Тордың әрбір аймағы жедел жәрдем аймақтары мен өрт сөндіру станцияларының тізбегімен анықталады. Мысалы, бір аймақ DP241 деп белгіленуі мүмкін. Бұл өрт сөндіру станциясы 2, содан кейін 4, содан кейін 1, содан кейін 3 осы аймақтағы өртке жауап береді дегенді білдіреді. Егер өрт сөндіру станциялары 2, 4 және 1 басқа шақыруларға жіберілсе, 3-станция осы аймаққа жіберіледі. Жедел жәрдем шақырылған жағдайда, DP241 аймағындағы қашықтықтан ерікті құтқару отряды бірінші болып шақырылады. Бұл алдын ала белгіленген тәртіпті көрсетілетін қызмет саласындағы сарапшылар, жергілікті география, жол жүрісі және қызмет көрсету шақыруларының үлгілері ескере отырып жасайды. Аймаққа ресурстарды бөлу кезінде шешім қабылдаушылар жауап беретін бөлімшелер аймаққа жету үшін тас жолдардың айналысын, көлдерді немесе жердің кедергілерін ескеруі мүмкін. Аймақтардың шекаралары мен белгілемелері қауымдастықтың өсуіне немесе күнделікті жұмыс кезінде алынған тәжірибеге байланысты уақыт өте келе өзгеруі мүмкін. Бір шекарасын суару каналы анықтайтын аймақты қарастырайық. Егер көлік каналға құлап түссе, ол қай аймақта болады? Аймақтық жүйелер күту, алмастыру немесе толықтыру пункттерін қамтуы мүмкін. Мысалы, кешкі уақытта белгілі бір аймақта жұмыс істейтін такси жүргізушілері түнгі клубтардың клиенттеріне көлік қажет болуын күтуі мүмкін. Негізгі көше мен теміржол көшесінің қиылысындағы N деп аталатын күту пунктін қарастырайық. Кейбір тапсырыстар диспетчерге радиоарнасы арқылы келеді. Такси жүргізушісі, 4-ші машина, алдын ала белгіленген N күту орнына бара алады. Кейбір диспетчерлік жүйелерде жүргізуші диспетчерге қоңырау шалып, олардың қолжетімді екенін және N күту орнында екенін хабарлайды. Диспетчер кезектегі жүргізушінің орнын хабарлап, "4-ші машина, екінші N" деп жауап бере алады. Бұл аудандағы алғашқы шақыру 4-ші машинаның алдындағы жүргізушіге жіберіледі. 4-ші машина екінші шақыруды алады. Егер автоматты түрде көліктерді анықтау мүмкіндігі болса, қызметтік көліктердің орналасқан жері картада көрсетіледі. Диспетчер картада көрсетілген көліктердің орналасқан жерін қарап, ең жақын бөлімшені анықтайды.