Кіріспе

Бернар Романс (1720–1784) – Голландияда туған теңізші, геодезист, картограф, табиғатты зерттеуші, инженер, әскери қызметкер, кәсіпкер және жазушы. Ол Британдық Америка колонияларында және АҚШ-та жұмыс істеді. Оның ең белгілі еңбегі – 1775 жылы жарық көрген «Шығыс және Батыс Флориданың қысқаша табиғи тарихы» британдық үстемдік кезеңіндегі Флорида туралы құнды мәліметтер көзі болып табылады. Оның карталары мен сызбалары бұрынғыларынан жақсырақ деп есептеледі, сондай-ақ олар жарияланғаннан кейін де көп жылдар бойы сапалы болды.

Өмірбаян

Романс Делфт қаласында Питер Барендс Романс пен Маргарета ван дер Линденнің ұлы болып дүниеге келді. Ол сол жерде өсіп, білім алды, бірақ жасөспірім немесе жас адам ретінде Ұлыбританияға, содан кейін 1757 жыл шамасында, Жеті жылдық соғыс кезінде (Британдық Солтүстік Америкадағы Француз және Индия соғысы ретінде белгілі) Британдық Солтүстік Америкаға көшіп кетті. 1761 жылдың 3 наурызында Романс Нью-Йорк штатының Албани қаласындағы Голланд реформаттық шіркеуінде Мария Венделге (1739 жылы туған) үйленді. 1762 жылдың 16 қаңтарында Албаниде туған ұлы Питер Мило Романс 1785 жылы Албаниде үйленіп, он балаға әке болды.

Флоридадағы саяхат

1766-67 жылдары ол «Мэри» шлюпына командалық жасады. Бірінші сапарында кеме «Құрғақ Тортугалар» деген жерде тірелді, бірақ ол кемені құтқарып, портқа жетті. Екінші сапарында кеме Флорида мүйісіне (Бискейн мүйісі) жақын жерде жоғалып кетті. «Мэри» кемесінің апатынан көп байлығынан айырылған Роман геодезияға көшті. Ол Грузияның жер өлшеушісінің орынбасары болып жұмысқа орналасты. Сондай-ақ, француз-үнді соғысының соңында британдықтардың бақылауына өткен Шығыс Флоридадағы жерлерді зерттеу үшін жеке тапсырыстарды қабылдады. 1768 жылы Роман Оңтүстік округтің (Вирджиния, Солтүстік Каролина, Оңтүстік Каролина, Джорджия, Шығыс Флорида және Батыс Флорида британдық колониялары) бас геодезист-орынбасары болды. 1769 жылдан бастап Роман Шығыс Флориданың жағалау суларын зерттеді. Сол жылы оның қайығы Тампа шығанағының жанындағы Манати өзенінде батып кетті. Роман сол жерден Сент-Огастинге дейін жаяу жол тартты. Өзі басып өткен жердің тарихи маңызын жақсы білгендіктен, кейін «Фердинандо Сотоның жолымен» өткенімді жазды. Ол өз қаражатымен тағы бір қайық жабдықтады және 1770 жылдың қыркүйегінде жағалауды зерттеуді қайта бастады. 1771 жылдың тамызында Флорида штатының Пенсакола қаласына жетіп, тереңдік өлшемдерін, жақсы бейіштерді және тұщы су көздерін тіркеді, сондай-ақ Шығыс Флорида жағалауының көп бөлігі үшін жағалау карталарын жасады. Пенсаколаға жеткен соң Роман Батыс Флориданың батыс бөлігін және чокто және чикасо тайпаларының жерлерін зерттеуге шақырылды. Зерттеу қауіпсіз болмады, өйткені чокто және крик тайпалары соғыста болды. Тіпті Мобилге Роман мен оның серіктері криктердің қолынан қаза тапқан деген хабар жетті. Романның Батыс Флоридадағы зерттеу жұмыстары 1772 жылға дейін жалғасты. Пенсаколада Джон Лоример Романды жаңа өсімдік үлгілерін іздеуге шақырды. Роман көп ұзамай, Еуропада үлкен сұранысқа ие болған нағыз жалапты тапқанын анықтады. Бұрын жалап тек Жаңа Испаниядан ғана жеткізілген, ал британдықтардың бақылауындағы жабдықталу мүмкіндігі Батыс Флоридадағы көптеген адамдарды қуантты. Кейіннен Романның жалабы мексикалық жалап емес, Convolvulaceae тұқымдасының туысы, мүмкін Solanum jamesii екені анықталды. Бұл «жабайы жалап» немесе «жабайы картоп» 1820 жылдан 1863 жылға дейін АҚШ фармакопеясында тіркелген. Роман ботаникалық зерттеулерін ынтамен жалғастырып, көптеген өсімдік үлгілері мен тұқымдарын жинады және Батыс Флоридада ботаникалық бақ құру жоспарына қолдау іздеуді бастады.

Шығыс және Батыс Флориданың қысқаша табиғат тарихы

1773 жылдың басында Римдіктер Батыс Флоридадан солтүстік колонияларға сапар шекті. Ол өзінің теңіз карталарын және навигациялық нұсқауларын, сондай-ақ Флориданы зерттеу барысында жинаған табиғи тарих материалдарын жариялауды жоспарлаған. Ол сирек кездесетін тұқымдар мен өсімдіктердің үлгілерін де жинады. Кемесі теңізде зардап шекті, тұқымдар мен өсімдік үлгілері жоғалып немесе бүлініп қалды. Оның навигациялық карталары мен Флориданың табиғи тарихы туралы жазылған кітабының қолжазбасы сақталды. Римдіктер енді мысқа басылған суреттерімен және Флорида мен Кариб теңізінің екі үлкен картасымен 300 беттік кітап жазуды жоспарлап отырды. Кітапты басып шығаруға қажетті қаржыны табу үшін демеушілер мен жазылушыларды іздеу қажет еді. Осының нәтижесінде ол көптеген жаңа байланыстарға ие болды. 1773 жылдың тамызында Римдіктер Нью-Йорк қаласының Теңіз қоғамына қабылданды. 1774 жылдың қаңтарында ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Римдіктердің жақсартылған теңіз компасы туралы мақаласы қоғамның «Transactions» журналында жарияланды, сондай-ақ ол Флоридада тапқан жаңа өсімдіктердің сипаттамаларын қоғамға ұсынды. Батыс Флоридада тұрмаса да, Римдіктер Батыс Флориданың ботанигі болып тағайындалды. Осы кезеңде Римдіктер Вильям Леггеге, Дартмут графына, Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшы және Сауда және шетелдік плантациялар кеңесінің президентіне Азияның солтүстік-шығыс бөліктеріне экспедиция ұйымдастыруды ұсынды. Римдіктер өзінің жоспары туралы толыққанды мәліметтерді Америка философиялық қоғамының мүшесі Хью Уильямсонға берді. Уильямсонға Римдіктер Миссисипи өзені мен Ұлы көлдерді зерттеу экспедициясының жоспарын түсіндірді, содан кейін батысқа қарай Тынық мұхитының жағалауына қарай жылжуды жоспарлады. Одан экспедиция Тынық мұхиты арқылы Азияға, Ресей арқылы өтіп, ақырында Ұлыбританияға жетеді. Бұл президент Томас Джефферсон Льюис пен Кларк экспедициясын ұйымдастырғанға дейін отыз жыл бұрын, ал Александр Маккензидің Канада Арктикасын кесіп өтуінен жиырма жыл бұрын болды. Римдіктер кітабын басып шығару үшін жұмысын жалғастырды. Римдіктер кітабын теңізшілерге арналған нұсқаулық ретінде қарастырған, ал жазылушыларының төрттен бірі теңіз саласында жұмыс істеген. Бірақ Римдіктер Флоридаға көшуге қызығушылық танытқан адамдардан да сұрақтар алды, сондықтан кітабын олардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін кеңейтті. Алғашында 300 беттік жоспарланған кітап 800 бетке дейін өсті, сондықтан оны екі томға бөлу қажет болды. Римдіктер екінші томды жазылушыларға қосымша төлемсіз жіберуге уәде берді (бірінші томды басып, жібергеннен кейін ғана екінші томға баспаханалар дайындалатын еді). Римдіктер көптеген газеттерге жарнамалар берді және кітапқа жазылу үшін көп сапар шекті. Римдіктер «Нью-Йорк Газеттерінің» баспашысы Джеймс Ривингтонды кітабының баспашысы етіп таңдады және кітаптың тақталарын жасау үшін Пол Ревирді шақырды. Римдіктер Пол Ревирмен басқа да жобалар бойынша жұмыс істеді, соның ішінде Ривингтонның Джон Хоксворттың Джеймс Куктың саяхаттары туралы кітабын басып шығарған кездегі картаны жасауда да көмектесті. «Шығыс және Батыс Флориданың қысқаша табиғи тарихы» кітабының бірінші томы 1775 жылдың сәуір айының соңында жеткізілуге дайын болды. Римдіктер «Нью-Йорк Газеттерінде» жазылушыларына кітапты қайда жеткізу керектігін хабарлау керектігін жариялады. Римдіктердің хабарламасы Лексингтон мен Конкорд шайқастарынан кейін сегіз күн өткен соң жарияланды. 1776 жылы барлық жазылуларды орындау үшін томның екінші басылымы қажет болды.

Революциялық соғыс қызметі

Римдіктердің революцияға деген ықыласы кітабы жарық көрмей тұрып-ақ дамыған еді. Ол 1773 жылғы 1 желтоқсанда Бостон теңізшілер қоғамының алдында сөз сөйледі және Бостон шай оқиғасы болған кезде қалада болды. Кітабында римдіктер шайды жек көрінішті шөп деп сипаттаған, соңғы кезде оны лас арна ретінде пайдалануға тырысып, осы бақытты аймақтарға қысым ағынын жеткізуге ұмтылған. 1775 жылдың сәуір айының басында Рим Коннектикут қауіпсіздік комитеті тарапынан капитан болып тағайындалды, оған Форт Тикондерога мен жақын маңдағы британдық бекіністерін басып алу міндеті жүктелді. Оған әскер жинау үшін 100 фунт стерлинг берілді. Бірнеше күн ішінде Рим 200-ден астам адамды жинады. Бенедикт Арнольд пен Натанаэль Грин Форт Тикондерогаға бет алған үлкен әскерге басшылық еткенде, Римнің ротасы Джордж көліндегі Форт Джорджты басып алуға жіберілді, ол қарсылықсыз берілді. Рим Тикондерогаға барды, онда ол басып алынған оқ-дәрілерді бағалауға көмектесті. Бенедикт Арнольд осы қызметінен кейін Римді инженер ретінде жақсы бағалады. Рим көп ұзамай Коннектикутқа оралды. Оның Бункер-Хилл шайқасына қатысқан-қатыспағаны белгісіз, бірақ ол 1775 жылғы 17 маусымдағы Чарльзтаундағы соңғы шайқастың дәл суретін жариялады. Рим Бостон айналасындағы аймақтың картасын да жариялады, «Америкадағы азамат соғысының ошағы» деп атап, оны Джон Хэнкокқа арнады. Римнің ертедегі еңбектерін британдықтар өз карталарында пайдаланды, әсіресе британдық офицерлерге арналған американдық әскери қалта атласына енгізілген «Оңтүстік британдық колониялардың жалпы картасында». Нью-Йоркте Джеймс Ривингтон колониялар мен Ұлыбритания арасындағы қақтығысты жариялауда тым бейтарап болды, нәтижесінде 1775 жылғы қарашада патриоттар тобы оның баспаханасын қиратты. Римнің кітабының екінші томы сол кезде басылып жатыр және жоғалып кетті. Кейін, 1775 жылы Континенттік Конгресс Римді Вест-Пойнтке қарап тұратын Гадсон өзенінің арғы жағындағы Мартлерс-Рок бекінісінің құрылысын қадағалау үшін Нью-Йорк комиссарларына ұсынды. Рим өзенді зерттеу және бекіністерді жобалау жұмыстарын бастады. Комиссарлар нысанды тексергенде, олар Римнің жоспарларына да, Вест-Пойнттегі артықшылықты жағдайларға ұшыраған жерге де наразы болды. Рим Нью-Йоркке барып, жоспарларын қауіпсіздік комитетіне ұсынды, бірақ комиссарлардың күмәндануын айтпады. Қауіпсіздік комитеті Римнің жоспарларын және шығыстарын Континенттік Конгреске жіберді және Римге сәйкес, оған Нью-Йорктің бас инженері болып тағайындалатынын уәде етті, полковник шені мен жалақысымен бірге. Рим мен таулы аймақтағы бекіністер комиссарлары арасында жобаны бақылау үшін күрес басталды. Рим жұмыстың көп бөлігін жалғастырды, бірақ ақырында қолдау іздеу үшін Филадельфияға барды. Рим Конгрестен қолдау алған сияқты көрінсе де, оның жұмысы көп нәтиже бермегені анық болды. Джордж Вашингтонның сөздерімен айтқанда, Римнің бекіністері «өте әдемі» және «көркем» болған, бірақ «жалпы алғанда, мырза Рим өзінің талантын үлкен шығындармен және көп пайдасыздықпен көрсетті». Римге кейіннен Пенсильвания артиллериялық ротасының бірінші капитаны қызметі берілді, ол Квебекке қарсы науқанға қосылды. Американдықтар Квебекте жеңілгеннен кейін, 1776 жылғы шілдеде Римнің ротасы Форт Тикондерогаға қайта тағайындалды. Көп ұзамай генерал Горацио Гейтс Римді генерал-майор Филипп Шкайлердің басшылығымен күтілетін британдық шабуылдан Шамплен көлін қорғау үшін жасалып жатқан дайындықтарды тексеру үшін жіберді. Рим көл флотына дайындалып жатқан кемелерді көргенде таң қалды, бірақ ештеңе істей алмады. Бұл флот көп ұзамай Валькур аралы шайқасында жеңілді. Американдықтар үшін бақыты, бұл шайқас ағылшындар үшін де қымбатқа түсті, олар оңтүстікке қарай шабуыл жасауды кейінге қалдырды. 1776 жылғы қарашада Пенсильвания қауіпсіздік кеңесі Римді инженер етіп тағайындады және оған «қашықтағы нысандарды отпен жою» тәжірибесін жүргізуге қажетті құралдарды беруді бұйырды. Өкінішке орай, бұл тәжірибе туралы басқа деректер жоқ. Рим сондай-ақ карталарды жасауды жалғастырды, оның ішінде Коннектикуттың екеуі, Филадельфияға бағытталған, Нью-Джерси мен Делавэрдің көп бөлігін, Мэриленд пен Пенсильванияның бөліктерін қамтитын және 1778 жылғы қыстағы Ұлы американдық лагерінің орнын көрсеткен Валли-Фордж картасы, сондай-ақ Солтүстік Америка департаментінің картасы. Рим 1778 жылғы 1 маусымда шенінен кетті. Ол британдықтардың Нидерландыны басып алу тарихын жазумен айналысты. 1778 жылдың соңына қарай ол екі томдық «Нидерландыдағы қиындықтар туралы жылнаманы» аяқтады, ал бірінші томы 1779 жылғы қаңтарда кітап дүкендерде пайда болды. Екінші том 1782 жылға дейін жарық көрмеді. 1779 жылғы 28 қаңтарда Рим Коннектикуттың Уэтерсфилд қаласының 19 жасар Элизабет Уйтингке үйленді. 1779 жылғы 23 қазанда Хьюбертус Римс атты ұлы дүниеге келді. Рим 1780 жылы Оңтүстік науқанына қатысты. Римнің міндеті қандай болғаны белгісіз, бірақ 1848 жылы Элизабет Римс зейнетақы алу үшін берген өтінімінде Римнің «Оңтүстік армиясына қосылу үшін Оңтүстік Каролина штатына баруға бұйрық берілгені» айтылған. Рим Нью-Лондоннан (Коннектикут) Чарльстонға (Оңтүстік Каролина) бара жатқан кемеде Корольдік теңіз күштері тарапынан басып алынды. Рим соғыс аяқталғанға дейін тұтқын ретінде ұсталды. Ол үйге қайтып келе жатқанда кемеде қайтыс болды. Оның жесірі Элизабет Уйтинг және кем дегенде бір ерте тарихшы Римнің сапарда өлтірілгеніне сенді.