Кіріспе

Аутоиммунды гемолитикалық анемия (ААГА) адамның өз қызыл қан клеткаларына (ҚҚК) қарсы бағытталған антиденелердің оларды жаруына (лизиялануына) себеп болуымен жүреді, бұл қан айналымында оттегі тасымалдаушы қызыл қан клеткаларының жеткіліксіз санына алып келеді. Қызыл қан жасушаларының қызмет ету мерзімі қалыпты 100–120 күннен ауыр жағдайларда бірнеше күнге дейін қысқарады. Қызыл қан жасушаларының ішкі құрамдас бөліктері қан айналымына және тіндерге шығарылып, осы жағдайдың ерекше белгілеріне әкеледі. Антиденелер көбінесе жоғары жиіліктегі антигендерге қарсы бағытталған, сондықтан олар өзгенің қызыл қан жасушаларына (адам организмінен тыс пайда болған қызыл қан жасушаларына, мысалы, қан құю кезінде) да әсер етеді. ААГА – салыстырмалы түрде сирек кездесетін жағдай, жылы антиденелер түрінде жылына 1 миллион адамға 5–10 жағдай, ал суық антиденелер түрінде жылына 1 миллион адамға 0,45–1,9 жағдай тіркеледі. Аутоиммунды гемолиз жүйелік қызыл жегінің кейінірек пайда болуының белгісі болуы мүмкін. Бұл ауруда қолданылатын терминология шатастыру тудыруы мүмкін. MeSH «автоиммунды гемолитикалық анемия» терминін пайдаланса, кейбір дереккөздер «иммуногемолитикалық анемия» терминін қалайды, осылайша дәрілік реакцияларды да осы санатқа қосуға болады. Ұлттық қатерлі ісіктер институты «иммуногемолитикалық анемия», «автоиммунды гемолитикалық анемия» және «иммундық кешенді гемолитикалық анемия» терминдерін синонимдер деп есептейді.

Белгілері мен симптомдары

АИГА симптомдары негізгі анемияға байланысты болуы мүмкін; оның ішінде тыныс алудың қиындауы немесе демсіздік, шаршау, бас ауруы, бұлшық еттердің әлсіздігі және дене түсінің өршуі. Суық агглютинин ауруында (суық антидене түрінде) қан тамырларындағы эритроциттердің бірігуі және капиллярлар арқылы өтуінің бұзылуы шеңгелдің көгілдір түсіне (акроцианоз) және Рейно синдромына әкеледі, сирек жағдайда гангренаға алып келуі мүмкін. АИГА-да кездесетін гемолиз белгілері: гемоглобиннің төмендеуі (қан анализі), гемолиздің жасушалық маркерлері деңгейінің өзгеруі; оның ішінде лактат дегидрогеназаның (LDH) жоғарылауы, гаптоглобиннің төмендеуі және конъюгацияланбаған билирубиннің жоғарылауы. Екіншілік АИГА көптеген басқа аурулардан туындауы мүмкін. Жылы және суық типтегі АИГА-ның әрқайсысының өзіне тән жиі кездесетін екіншілік себептері бар. Екіншілік жылы типтегі АИГА-ның ең көп кездесетін себептері лимфопролиферативтік аурулар (мысалы, созылмалы лимфоциттік лейкемия, лимфома) және басқа да аутоиммундық аурулар (мысалы, жүйелік қызыл жегі, ревматоидты артрит, склеродермия, Крон ауруы, жаралы колит) болып табылады. Жылы типтегі АИГА-ның сирек кездесетін себептері лимфоидтық емес басқа да неоплазмалар және инфекциялар. Екіншілік жылы типтегі АИГА Covid-19 жұқтырған науқастарда байқалған.

Патофизиология

АИГА әртүрлі антидене кластарының салдарынан туындауы мүмкін, IgG және IgM антиденелері – негізгі себепші кластар. Қай антидене қатысқандығына байланысты патология әртүрлі болады. IgG комплементті тиімді белсендірмейді, бірақ фагоциттік жасушалардың Fc рецепторына (FcR) тиімді байланысады, сондықтан IgG қатысатын АИГА көбінесе қызыл қан жасушаларының фагоцитозымен сипатталады. IgM – классикалық комплемент жолын күшті белсендіретін антидене, демек IgM қатысатын АИГА қызыл қан жасушаларының комплемент арқылы ыдырауымен (лизісімен) ерекшеленеді. IgM қызыл қан жасушаларының фагоцитозына да себеп болады, бірақ бұл жағдайда фагоциттік жасушаларда байланысқан комплементке арналған рецепторлар болады (IgG АИГА-дағы FcR-лерге қарағанда). Әдетте, IgG АИГА көбінесе сілекейде, ал IgM АИГА – бауырдың Купффер жасушаларында (фагоциттік жасушалар) дамиды. Фагоциттік АИГА экстраваскулярлық, ал қызыл қан жасушаларының комплемент арқылы ыдырауы интраваскулярлық АИГА деп аталады. Интраваскулярлық АИГА-ны анықтау үшін күшті комплемент белсендірілуі қажет, сондықтан көптеген АИГА жағдайлары экстраваскулярлық болып келеді, ол IgG немесе IgM арқылы жүзеге асырылады.

Емдеу

Стероидтер жылы аутоиммунды гемолитикалық анемияда (АИХА) бірінші таңдаулы ем болып табылады; ауызға қабылданатын преднизонның бастапқы жауабы 80% құрайды, ал 1 жылдан кейін тұрақты ремиссия деңгейі 30-40% шамасында болады. АИХА-мен ауыраған адамдарға қан құю кезінде ерекше шаралар қабылдануы керек. Суық агглютинин ауруында донордың және пациенттің эритроциттерінің агглютинациялануы мен гемолизіне жол бермеу үшін, қан құю кезінде пациенттің және аяқ-қолдарының дене температурасын жоғары ұстау қажет.