Қан тобының антигендер мен антиденелерге сәйкес жіктелуі

Кіріспе

Қанның жіктелуі: адамдағы қызыл қан жасушалары бетіндегі антиденелер мен антигендерге негізделген қанның жіктелуі. Қан тобы (қан тобы деп те аталады) – қызыл қан жасушаларының (ҚҚЖ) бетіндегі антиденелердің және тұқым қуалайтын антигендік заттардың болуы немесе болмауына сүйенген қанның жіктелуі. Бұл антигендер қан тобы жүйесіне қарай ақуыздар, көмірсулар, гликопротеиндер немесе гликолипидтер болуы мүмкін. Осы антигендердің кейбіреулері әртүрлі тіндердегі басқа жасушалардың бетінде де кездеседі. Бірнеше қызыл қан жасушаларының беткі антигендері бір аллельден (немесе геннің баламалы түрінен) туындауы мүмкін және олар бірігіп қан тобы жүйесін құрайды. Қан тобы мұраға беріледі және жеке адамның екі ата-анасынан да алынған қасиеттерді көрсетеді. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, Халықаралық қан құю қоғамы (ISBT) 45 адам қан тобы жүйесін мойындады. Ең маңызды екі қан тобы жүйесі – ABO және Rh; олар адамның қан тобын (A, B, AB және O, + немесе - RhD статусын көрсетеді) анықтап, қан құюға сәйкестігін анықтайды.

Қан топтары жүйесі

Қанның толық тобы 45 қан тобының әрқайсысын сипаттайды, ал жеке адамның қан тобы қан тобы антигендерінің көптеген мүмкін комбинацияларының бірі болып табылады. Қан тобының өзгеруінің тағы бір жиі кездесетін себебі – сүйек миының трансплантациясы. Сүйек миының трансплантациясы көптеген лейкемиялар мен лимфомалар, сондай-ақ басқа да аурулар үшін жасалады. Егер адам сүйек миын басқа ABO типі бар донордан алса (мысалы, О типіндегі науқас А типіндегі сүйек миын алса), науқастың қан тобы ақырында донордың қан тобына айналуы керек, себебі науқастың гематопоэтикалық шектеулі жасушалары (ГШЖ) сүйек миын жою арқылы немесе донордың Т жасушалары арқылы жойылған болады. Науқастың бастапқы қызыл қан жасушаларының барлығы өлгеннен кейін, олардың орнына донордың ГШЖ-ларынан алынған жаңа жасушалар толығымен алмастырады. Егер донордың ABO типі басқа болса, жаңа жасушалардың беткі антигендері науқастың бастапқы қызыл қан жасушаларының беткі антигендерінен өзгеше болады. Кейбір қан топтары басқа аурулардың мұрагерлікпен байланысты; мысалы, Келл антигені кейде МакЛеод синдромымен байланысты. Қанның белгілі бір топтары инфекцияларға сезімталдықтың өзгеруіне әсер етуі мүмкін, мысалы, Даффи антигені жоқ адамдарда безгекке қарсы тұру қабілеті байқалады. Даффи антигені, болжам бойынша, табиғи іріктеу нәтижесінде, безгек қатты таралған аймақтардағы халық топтарында сирек кездеседі.

РГ қан тобы жүйесі

РГ жүйесі (Rh – Резус дегенді білдіреді) адамға қан құю кезіндегі екінші ең маңызды қан тобы жүйесі болып табылады, қазіргі таңда 50 антигенді қамтиды. Ең маңызды РГ антигені – D антигені, себебі ол бес негізгі РГ антигенінің ішінде иммундық жүйенің реакциясын тудыруға ең бейім. D теріс қан тобына ие адамдарда анти-D IgG немесе IgM антиденелері болмауы мүмкін, өйткені анти-D антиденелері әдетте сыртқы ортаның заттарына сезімталдық нәтижесінде пайда болмайды. Дегенмен, D теріс қан тобына ие адамдар сезімталдандыру оқиғасынан кейін IgG анти-D антиденелерін өндіре алады: мысалы, жүктілік кезінде ұрықтан анаға қанның ауысуы (фетоматтерлік трансфузия) немесе сирек жағдайларда D оң қызыл қан шарлары бар қан құю. Мұндай жағдайларда РГ ауруы дамуы мүмкін. Азиялық халықтарда D теріс қан тобы еуропалық халықтарға қарағанда әлдеқайда сирек кездеседі (0,3% қарағанда 15%). РГ(D) антигенінің болуы немесе болмауы + немесе − таңбасымен көрсетіледі, мысалы, A− тобы АВО типі А және РГ(D) антигені жоқ екенін білдіреді.

ABO және Rh үлестірімі ел бойынша

Көптеген басқа генетикалық белгілер сияқты, АВО және Rh қан топтарының таралуы түрлі халықтар арасында едәуір өзгеше. Қан топтарының географиялық орналасуына және олардың бастапқы пайда болуына байланысты теориялар ғылыми қауымдастықта әлі де талқыланып жүр. Бірақ, дәлелдер қан топтары эволюциясының себебі, белгілі бір аймақтардағы нақты ауруларға қарсы тұруға көмектесетін антигендерге ие типтерге жасалған генетикалық таңдау болуы мүмкін екенін көрсетеді – мысалы, малярияға бейім аймақтарда О қан тобының басымдығы және О қан тобының иегерлерінде тірі қалу көрсеткішінің жоғары болуы.

Қан құю

Қан құю медицинасы – қан топтарын зерттеумен айналысатын, қан банкі жұмысымен қатар қан мен басқа қан өнімдерін құю қызметін қамтамасыз ететін гематологияның мамандану саласы. Әлем бойынша қан өнімдерін дәрігер (лицензияланған дәрігер немесе хирург) дәрі-дәрмектер сияқты жазып беруі тиіс. Қан банкінің күнделікті жұмысының көп бөлігі донорлар мен алушылардан алынған қанды тексеруді қамтиды, осылайша әрбір алушыға мүмкіндігінше қауіпсіз және үйлесімді қан беріледі. Егер донор мен алушы арасында үйлесімсіз қан құйылса, гемолиз (қызыл қан жасушаларының бұзылуы) бар ауыр гемолитикалық реакция, бүйрек жеткіліксіздігі және шок дамуы мүмкін, тіпті өлімге де соқтыруы мүмкін. Антиденелер өте белсенді болуы мүмкін, қызыл қан жасушаларына шабуыл жасап, толықтырғыш жүйенің құрамдас бөліктерімен байланысып, құйылған қанның кең ауқымды гемолизіне әкелуі мүмкін. Пациенттерге трансфузиялық реакция қаупін азайту үшін, мүмкіндігінше өз қанын немесе қан тобына сәйкес келетін қан өнімдерін алу ұсынылады. Пациенттің өз қанын трансфузия үшін пайдалану да мүмкін. Бұл автологтық қан құю деп аталады, ол әрқашан пациентке үйлесімді болады. Пациенттің өз қызыл қан жасушаларын жуу процедурасы былай жүзеге асырылады: пациенттің жоғалған қаны жиналып, физиологиялық тұз ерітіндісімен жуылады. Жуу процедурасы шоғырланған жуылған қызыл қан жасушаларын береді. Соңғы қадам – шоғырланған қызыл қан жасушаларын пациентке қайта құю. Қызыл қан жасушаларын жуудың бірнеше тәсілі бар. Екі негізгі тәсіл – центрифугалау және сүзгілеу әдістері. Бұл процедураны Hemoclear сүзгісі сияқты микрофильтрациялық құрылғылармен орындауға болады. Қауіптілікті азайту үшін қанды кросс-сәйкестендіруге болады, бірақ шұғыл жағдайда қан қажет болғанда бұл қадам жіберілуі мүмкін. Кросс-сәйкестендіру – алушының сарысуының үлгісін донордың қызыл қан жасушаларының үлгісімен араластыру және қоспаның агглютинацияланатынын, яғни түйіршіктер құрайтынын тексеру. Егер агглютинация тікелей көзбен байқалмаса, қан банкінің технологы әдетте микроскоппен агглютинацияны тексереді. Егер агглютинация орын алса, онда донордың қанын сол алушыға құюға болмайды. Қан банкінде барлық қан үлгілерінің дұрыс анықталуы өте маңызды, сондықтан үлгілерді таңбалау ISBT 128 деп аталатын штрих-код жүйесін пайдаланып стандартталған. Қан тобы әскери қызметшілерге, егер оларға шұғыл қан құю қажет болса, идентификациялық белгілерге немесе татуировкаларға жазылуы мүмкін. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс Ваффен-СС-інің алдыңғы қатардағы әскерлерінде қан тобының татуировкалары болған. Сирек кездесетін қан топтары қан банктері мен ауруханаларда қамтамасыз ету мәселелерін тудыруы мүмкін. Мысалы, Даффи теріс қан африкалық шығу тегіндегі адамдарда жиірек кездеседі, ал қалған халық арасында оның сирек кездесуі осы науқастар үшін Даффи теріс қанының жетіспеуіне әкелуі мүмкін. Сол сияқты, RhD теріс қан тобына ие адамдар үшін RhD теріс қанының жетіспейтін аймақтарға, әсіресе Шығыс Азияға саяхаттау қауіпті болуы мүмкін, онда қан қызметтері батыстықтарды қан доноры болуға ынталандыруға тырысуы мүмкін.

Transfusion medicine is a specialized branch of hematology that is concerned with the study of blood groups, along with the work of a blood bank to provide a transfusion service for blood and other blood products. Across the world, blood products must be prescribed by a medical doctor (licensed physician or surgeon) in a similar way as medicines. Much of the routine work of a blood bank involves testing blood from both donors and recipients to ensure that every individual recipient is given blood that is compatible and as safe as possible. If a unit of incompatible blood is transfused between a donor and recipient, a severe acute hemolytic reaction with hemolysis (RBC destruction), kidney failure and shock is likely to occur, and death is a possibility. Antibodies can be highly active and can attack RBCs and bind components of the complement system to cause massive hemolysis of the transfused blood. Patients should ideally receive their own blood or type specific blood products to minimize the chance of a transfusion reaction. It is also possible to use the patient's own blood for transfusion. This is called autologous blood transfusion, which is always compatible with the patient. The procedure of washing a patient's own red blood cells goes as follows: The patient's lost blood is collected and washed with a saline solution. The washing procedure yields concentrated washed red blood cells. The last step is reinfusing the packed red blood cells into the patient. There are multiple ways to wash red blood cells. The two main ways are centrifugation and filtration methods. This procedure can be performed with microfiltration devices like the Hemoclear filter. Risks can be further reduced by cross matching blood, but this may be skipped when blood is required for an emergency. Cross matching involves mixing a sample of the recipient's serum with a sample of the donor's red blood cells and checking if the mixture agglutinates, or forms clumps. If agglutination is not obvious by direct vision, blood bank technologist usually check for agglutination with a microscope. If agglutination occurs, that particular donor's blood cannot be transfused to that particular recipient. In a blood bank it is vital that all blood specimens are correctly identified, so labelling has been standardized using a barcode system known as ISBT 128. The blood group may be included on identification tags or on tattoos worn by military personnel, in case they should need an emergency blood transfusion. Frontline German Waffen SS had blood group tattoos during World War II. Rare blood types can cause supply problems for blood banks and hospitals. For example, Duffy negative blood occurs much more frequently in people of African origin, and the rarity of this blood type in the rest of the population can result in a shortage of Duffy negative blood for these patients. Similarly, for RhD negative people there is a risk associated with travelling to parts of the world where supplies of RhD negative blood are rare, particularly East Asia, where blood services may endeavor to encourage Westerners to donate blood.

Жалпы донорлар мен жалпы алушылар

Қызыл қан жасушаларын трансфузиялау кезінде О Rh D теріс қан тобындағы адамдар көбінесе «жалпы донорлар» деп аталады. Ал AB Rh D оң қан тобы барлар – «жалпы алушылар» деп аталады. Дегенмен, бұл терминдер қабылдаушының А және В антиденелерінің трансфузияланған қызыл қан жасушаларына реакциясы, сондай-ақ Rh D антигендеріне сезімталуына қатысты ғана толыққанды дұрыс. Бір ерекшелік – hh антиген жүйесі бар (Бомбей фенотипі деп те аталады) адамдар, олар тек басқа hh донорларынан ғана қауіпсіз түрде қан ала алады, себебі олар барлық қызыл қан жасушаларында кездесетін H антигеніне қарсы антиденелерді түзеді. Өте күшті А, В немесе кез келген атипикалық қан тобының антиденелері бар қан донорлары қан донорлығынан шеттетілуі мүмкін. Жалпы алғанда, қан трансфузиясының плазма фракциясы қабылдаушыда табылмайтын донор антиденелерін тасымалдауы мүмкін, бірақ сұйытылу салдарынан маңызды реакция болуы ықтимал емес. Сонымен қатар, егер олар тиісті антиденелерге байланысып, иммундық жауапты тудырса, А, В және Rh D-ден басқа қызыл қан жасушаларының беткі антигендері жағымсыз реакциялар мен сезімталдыққа себеп болуы мүмкін. Трансфузиялар тромбоциттер мен ақ қан жасушаларының (АҚЖ) өз беткі антигендер жүйесі болғандықтан және тромбоциттерге немесе АҚЖ антигендеріне сезімталдық трансфузия нәтижесінде пайда болуы мүмкін болғандықтан одан әрі күрделенеді. Плазма трансфузиясында жағдай керісінше. А және В антиденелері бар О типіндегі плазманы тек О қабылдаушыларға ғана беруге болады. Антиденелер кез келген басқа қан тобының антигендеріне шабуыл жасайды. Керісінше, AB плазмасы кез келген ABO қан тобындағы науқастарға берілуі мүмкін, өйткені ол А және В антиденелерін қамтымайды.

Қанның түрін анықтау

Әдетте, қан тобын анықтау үшін қаннан алынған үлгі әр антигенге сәйкес антиденелер бар ерітіндіге қосылады. Қан жасушаларының бетіндегі антигеннің болуы агглютинация арқылы білінеді.

Қан тобының генотиптеуі

Қазіргі кезде қан топтарын серологиялық тексерумен қатар, молекулалық диагностиканың жетістіктері қан топтарын генотиптеуді көбірек қолдануға мүмкіндік береді. Серологиялық тесттер тікелей қан тобының фенотипін анытса, генотиптеу қазіргі кезде белгілі антигендердің молекулалық негізін білу арқылы фенотипті болжауға мүмкіндік береді. Бұл қан тобын толыққанды анықтауға және, демек, трансфузия үшін жақсы сәйкестікті қамтамасыз етеді, бұл әсіресе көп трансфузия қажет болатын және аллоиммунизацияны болдырмауға мұқтаж науқастар үшін маңызды.

Тарих

Қан топтарын алғаш рет Вена университетінің (қазіргі Вена медицина университеті) Патологиялық-анатомиялық институтында жұмыс істеген австриялық дәрігер Карл Ландштейнер ашқан. 1900 жылы ол әртүрлі адамдардың қан сарысуларын сынақ түтіктерінде араластырғанда бірігіп (агглютинацияланатынын) тапты, сондай-ақ кейбір адам қаны жануар қанымен де агглютинацияланатынын анықтады. Ол екі сөйлемді жазды:

Дені сау адамдардың сарысуы жануарлардың ғана емес, сонымен қатар басқа адамдардың қызыл эритроциттерін де біріктіреді. Бұл құбылыс жеке адамдар арасындағы туа біткен айырмашылықтармен байланысты ма, әлде бактериялық зақымданудың салдары ма, әлі белгісіз. Бұл адамдарда қанның әртүрлілігі бар екендігінің алғашқы дәлелі болды. Келесі жылы, 1901 жылы, ол бір адамның қан сарысуы тек белгілі бір адамдардың қан сарысуымен ғана агглютинацияланатынын анықтады. Осыған сүйене отырып, ол адам қанын үш топқа жіктеді: А, В және С. Ол А тобындағы қанның В тобымен агглютинацияланатынын, бірақ өз тобымен ешқашан бірікпейтінін анықтады. Сол сияқты, В тобындағы қан А тобымен агглютинацияланады. С тобындағы қан А және В екі тобымен де агглютинацияланады. Осы жаңалық үшін Ландштейнер 1930 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. (Кейіннен С тобы неміс тіліндегі «Ohne» – «жоқ», «нөл» деген мағынаны білдіретін O әрпімен алмастырылды.) Тағы бір топты (кейіннен AB деп аталды) бір жылдан кейін Ландштейнердің студенттері Адриано Стурли мен Альфред фон Декастелло атын атамай (оны «ерекше тип» деп атамай) тапты. Осылайша, Ландштейнерден кейін бастапқыда үш қан тобы танылды: А, В және С. Олар римдік сандармен I, II, III және IV (қазіргі O, A, B және AB сәйкес) деп белгіленді. Янскиге белгісіз, американдық дәрігер Уильям Л. Мосс 1910 жылы дерлік бірдей жіктеме ұсынды; бірақ оның I және IV сандары Янскидің IV және I сандарымен сәйкес келді. Мосс Янскидің мақаласы басылып жатқанда оны төменгі жазбада атады. Бұл түсініспеушілікті шешу үшін 1921 жылы Американдық иммунологтар қауымдастығы, Американдық бактериологтар қауымдастығы және Патологтар мен бактериологтар қауымдастығы Янскидің жіктемесін басымдық құқығы бойынша қабылдауды ұсынды. Бірақ бұл ұсыныс Мосс жүйесі қолданылған жерлерде толыққанды сақталмады. 1927 жылы Нью-Йорктегі Рокфеллер медициналық зерттеулер институтына көшкен Ландштейнер, сондай-ақ қан топтарын анықтаумен айналысатын Ұлттық зерттеулер кеңесі комитетінің мүшесі ретінде Янски мен Мосс жүйелерін O, A, B және AB әріптерімен алмастыруды ұсынды. О-ның қолданылуына қатысты түсініспеушілік 1910 жылы поляк дәрігері Людвик Хирсфельд пен неміс дәрігері Эмиль фон Дунгерн енгізген. Ол 0 санын, неміс тіліндегі «null» – «нөл» сөзін, немесе үлкен әріп O-ны «ohne» – «жоқ» деген мағынасында білдіре ме екені белгісіз болды; Ландштейнер соңғысын таңдады. 1928 жылы Биологиялық стандарттау жөніндегі тұрақты комиссия Ландштейнердің ұсынысын қабылдады және былай деп мәлімдеді: «Комиссия Ұлттар Лигасының Денсаулық сақтау ұйымының бастамасымен фон Дунгерн мен Хирсфельд ұсынған қан топтарын жіктеу номенклатурасының жалпы қабылданғанын қанағатпен қабылдайды және осы номенклатураны халықаралық қолдану үшін мынадай жолмен қабылдауды ұсынады: 0 A B AB. Бұрын қолданылған номенклатурадан ауысуды жеңілдету үшін келесілер ұсынылады: Jansky 0(I) A(II) B(III) AB(IV) Moss O(IV) A(II) B(III) AB(I)». Бұл жіктеме кеңінен қабылданды және 1950 жылдардың басынан бастап барлық елде қолданылатын стандартқа айналды. Хирсфельд пен Дунгерн 1910 жылы қан топтарының тұқым қуалаушылығын мендельдік генетика ретінде, ал 1911 жылы А тобының кіші топтарының бар екенін анықтады. 1927 жылы Ландштейнер Филип Левинмен бірге MN қан тобы жүйесін және P жүйесін ашты. 1945 жылы Кумбс сынағының жасалуы, қан құю медицинасының дамуы және жаңа туған нәрестелердің ABO гемолитикалық ауруын түсіну қанның қосымша топтарын табуға әкелді. 2023 жылғы мәліметтер бойынша Халықаралық қан құю қоғамы (ISBT) 45 қан тобын таниды. «血液型 ketsuekigata / hyeoraekhyeong» деп аталатын түсінік бойынша, адамның ABO қан тобы оның мінез-құлқы мен басқалармен үйлесімділігін болжайды делінеді. Бірақ зерттеушілер қан тобы мен мінез-құлық арасында ғылыми негіз жоқ екенін анықтады және зерттеулер «қан тобы мен мінез-құлық арасында маңызды байланыс жоқ екенін» көрсетті, бұл теорияны «ескірген» деп бағалады және мінез-құлықтың қан тобымен кездейсоқ байланысқа түскенін болжайды.

The serum of healthy human beings not only agglutinates animal red cells, but also often those of human origin, from other individuals. It remains to be seen whether this appearance is related to inborn differences between individuals or it is the result of some damage of bacterial kind. This was the first evidence that blood variation exists in humans. The next year, in 1901, he made a definitive observation that blood serum of an individual would agglutinate with only those of certain individuals. Based on this he classified human bloods into three groups, namely group A, group B, and group C. He defined that group A blood agglutinates with group B, but never with its own type. Similarly, group B blood agglutinates with group A. Group C blood is different in that it agglutinates with both A and B. This was the discovery of blood groups for which Landsteiner was awarded the Nobel Prize in Physiology or Medicine in 1930. (C was later renamed to O after the German Ohne, meaning without, or zero, or null.) Another group (later named AB) was discovered a year later by Landsteiner's students Adriano Sturli and Alfred von Decastello without designating the name (simply referring it to as "no particular type"). Thus, after Landsteiner, three blood types were initially recognised, namely A, B, and C. using the Roman numerical I, II, III, and IV (corresponding to modern O, A, B, and AB respectively). Unknown to Janský, an American physician William L. Moss introduced almost identical classification in 1910; but his I and IV corresponding Janský's IV and I. Moss came across Janský's paper as his was being printed, mentioned it in a footnote. To resolve the confusion, the American Association of Immunologists, the Society of American Bacteriologists, and the Association of Pathologists and Bacteriologists made a joint recommendation in 1921 that the Jansky classification be adopted based on priority. But it was not followed particularly where Moss's system had been used. In 1927, Landsteiner, who had moved to the Rockefeller Institute for Medical Research in New York, and as a member of a committee of the National Research Council concerned with blood grouping suggested to substitute Janský's and Moss's systems with the letters O, A, B, and AB. There was another confusion on the use of O which was introduced by Polish physician Ludwik Hirszfeld and German physician Emil von Dungern in 1910. It was never clear whether it was meant for the figure 0, German null for zero or the upper case letter O for ohne, meaning without; Landsteiner chose the latter. In 1928 the Permanent Commission on Biological Standardization adopted Landsteiner's proposal and stated:The Commission learns with satisfaction that, on the initiative of the Health Organization of the League of Nations, the nomenclature proposed by von Dungern and Hirszfeld for the classification of blood groups has been generally accepted, and recommends that this nomenclature shall be adopted for international use as follows: 0 A B AB. To facilitate the change from the nomenclature hitherto employed the following is suggested:
Jansky 0(I) A(II) B(III) AB(IV)
Moss O(IV) A(II) B(III) AB(I)This classification became widely accepted and after the early 1950s it was universally followed. Hirszfeld and Dungern discovered the inheritance of blood types as Mendelian genetics in 1910 and the existence of sub types of A in 1911. In 1927, Landsteiner, with Philip Levine, discovered the MN blood group system, and the P system. Development of the Coombs test in 1945, the advent of transfusion medicine, and the understanding of ABO hemolytic disease of the newborn led to discovery of more blood groups. as of 2023, the International Society of Blood Transfusion (ISBT) recognizes 45 blood groups.) known as 血液型 ketsuekigata / hyeoraekhyeong is that a person's ABO blood type is predictive of their personality, character, and compatibility with others. Researchers have established no scientific basis exists for blood type personality categorization, and studies have found no "significant relationship between personality and blood type, rendering the theory 'obsolete' and concluding that no basis exists to assume that personality is anything more than randomly associated with blood type."