Кіріспе

Британдық Малайя мен Брунейдің валютасы – Малайя доллары (малай: ринггит, джави: رڠڬيت) 1953 жылға дейін Малайя мен Брунейдегі британдық колониялар мен протектораттардың валютасы болды. Ол 1939 жылы енгізіліп, бұрынғы Straits долларын тең бағамен алмастырды, яғни 1 доллар = екі шиллинг төрт пенс стерлинг (60 доллар = 7 фунт стерлинг).

Малайзияның валюта комиссарлары кеңесі құрылды

Малайя доллары Малайяның валюта комиссарлары кеңесі тарапынан шығарылды, жапондық оккупация кезінде (1942–1945 жж.) шығару тоқтатылды. Малайяның валюта комиссарлары кеңесі 1938 жылғы қазан айында Блэкетт баяндамасы негізінде құрылды. Бұл баяндамада Брунейді қоса алғанда, түрлі малай штаттары мен Тынық мұхит елді мекендері үшін валюта шығарудың толық құқығы панмалайялық валюта комиссиясына берілуі керек екендігі ұсынылды. Сэр Базиль Филлот Блэкетт 1933 жылы Колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшысы тағайындаған комиссияны басқарды, комиссияның мақсаты түрлі малай штаттарының, соның ішінде Брунейдің, Тынық мұхит елді мекендерінің валютасынан түсетін пайда мен жауапкершілікке қатысуын қарастыру болды. Блэкетт баяндамасын Боғаз қоныстарының, Біріккен малай штаттарының, Бірікпеген малай штаттарының және Брунейдің үкіметтері қабылдады. 1938 жылғы "Тынық мұхит елді мекендерінің валюталық заңы" (No. 23) қабылданып, 1939 жылы түрлі штаттармен бекітілді. Кеңес 1939 жылы валюта шығара бастады. 1952 жылы кеңес Малайя және Британдық Борнео валюта комиссарлары кеңесі деп аталды. Малайя және Британдық Борнео долларына қараңыз.

Шығарылған валюталар

1940 жылы Малайзияда айналымға шығару үшін Ұлыбританияда 1, 5 және 10 долларлық банкноттар басылды. Бірақ, жапон басқындығына дейін Малайзияға жіберілген 27 000 000 бір долларлық және 5 600 000 бес долларлық, осы сериядағы банкноттардың ішінде 25 800 000 бір долларлық және 5 000 000 бес долларлық банкноттар жетті. Қалғандарының 700 000 бір долларлық және 500 000 бес долларлық банкноттары SS Automedon кемесі тұтқындалғанда, содан кейін 1940 жылдың 11 қарашасында, Үнді мұхитындағы Малакка бұғазына жақын жерде неміс рейдері Atlantis тарапынан суға батырылғанда жоғалды; ал тағы 500 000 бір долларлық және 100 000 бес долларлық банкноттар тасымалдау кемесі SS Eumanes батып кеткенде жоғалды. Бұл банкноттардың ешқайсысы да Стрейтс қоныстары үкіметі тарапынан айналымға шығарылмады. Тек 1941 жылдың наурыз айында 10 долларлық банкноттар Малайяда қолдану үшін шығарылды.

Жапондықтар басып алған жер

Жапон оккупациясы кезінде жапон үкіметі шығарған доллар заңды төлем құралы ретінде малай долларын алмастырды. Жапон басқыншылығы басталған кезде, доллар банкноттары Сингапур мен Пенанг қазыналық сақтау орындарында болды. 1941 жылдың желтоқсан айында Пенанг эвакуацияланғанда, қазынада 600 000 бір долларлық және 100 000 бес долларлық банкнот қалды, олар жапондықтардың қолына өтті. Сингапурда 4 200 000 бір долларлық және 1 000 000 бес долларлық банкноттар жойылды, ал 21 000 000 бір долларлық және 3 900 000 бес долларлық банкноттар қауіпсіздік үшін Үндістанға жіберілді. 1945 жылдың қыркүйегінде британдық күштер Сингапурды қайта басып алғанда, олар жапондық қоймаларында, Пенангта қолға түскен мың долларлық банкноттардан басқа, осы серияның барлық тасталған банкноттарын тапты. Дегенмен, 1946 жылы барлық қорлар жойылды, себебі тұтқынға алынған кемедегі банкноттарды немістер жапондық одақтастарына берген болуы мүмкін деген опасы болды, және олар көптеп жиналып, банкноттар айналымға түскен кезде қолданысқа енгізуге дайын тұрды. Бұл банкноттардың Малайяға жеткеніне ешқандай дәлел жоқ. Барлық банкноттарға Валюта комиссиясы төрағасы Л. Г. Корни қол қойған.

Британдық әскери әкімшілік

Британдық әскерлер 1945 жылдың 3 қыркүйегінде Пенангқа, ал 5 қыркүйекте Сингапурға қонды және біртіндеп бүкіл Малайяны қайта басып алды. 1946 жылдың 1 сәуіріне дейін елдің қаржысын Армиялық төлемдер корпусының Қаржы және есептерді бақылаушысы басқармасы басқарды, ал валюта Малайяның валюта комиссарлары кеңесінің шотына соғыс кеңсесінен стерлингпен төленген жағдайда айналымға шығарылды. Сол кезде айналымда жүрген жапондық «банан ақшасына» ешқандай құн берілмеуі керек деп шешілді, себебі үш жарым жылдық оккупация кезінде жапондықтар кем дегенде 4000 миллион долларлық валюта шығарған, ал 1941 жылғы нормативтік айналым шамамен 220 миллион болған (Доннисон, 223-бет). Төлемдер қызметі 1 центтен 10 000 долларға дейінгі валюталық банкноттарды қолжетімді етті, олар Ұлыбританияда оккупацияға дейін немесе оккупация кезінде басылған, бірақ бұрын Малайяға жіберілмеген. Сонымен қатар, 1940 жылы Малайяның валюта комиссарлары кеңесі шығарған он долларлық банкнот және ескі Малайяның банкноттары, 1000 немесе 10000 долларлық және 10 және 25 центтік номиналдардан басқа, заңды төлем құралы деп жарияланды. Алайда, елдің қажеттіліктеріне жаңа банкноттар жеткілікті болғандықтан, бұл ескі банкноттар біртіндеп алынып тасталды. Бұл сериядағы 1 центтен 10 долларға дейінгі банкноттар 1941 жылдың 1 шілдесімен, 50, 100 және 1000 долларлық банкноттар 1942 жылдың 1 қаңтарымен, ал 10 000 долларлық банкноттар шығарылған күні қол қойылған және даталанған. Валюталық кеңестің төрағасы Х. Вайсберг болды. Король Георг VI-ның суреті бар 10 центтік төтенше шығарылым 1940 жылдың 15 тамызында Куала-Лумпурдағы Survey Department (F.M.S.) бақылауымен жобаланып, сериялық нөмірмен басылды. 1940 жылдың 1 қыркүйегінде Географиялық департамент король Георг VI-ның суретімен 25 центтік төтенше шығарылымды да жобалап, басып шығарды. 1941 жылдың 1 шілдесінде Томас де ла Ру & Co. Ltd., Лондон королі Георг VI-ның суретімен 1, 5, 10, 20 және 50 цент номиналындағы жаңа тұрақты шығарылымдар жинағын басып шығарды. Сондай-ақ, 1941 жылдың 1 шілдесінде 1, 5 және 10 долларлық банкноттарды Лондонның Waterlow & Sons Ltd. баспасы, ал 50, 100, 1000 және 10 000 долларлық банкноттарды Лондонның Суррей қаласындағы Bradbury, Wilkinson & Co. Ltd. баспасы басып шығарды.

Азаматтық әкімшілік

Азаматтық басқару 1946 жылғы 1 сәуірде қайта жаңғыртылды және сол күнден бастап Малайя валюта комиссарлары кеңесі Сингапурдағы 1946 жылғы №4 жарлық және Малайя одағындағы 1946 жылғы №5 жарлық арқылы қайта құрылды. Кеңес жапондық оккупацияға дейін жұмыс істегендей жұмыс істеуін жалғастырды. 1941 жылғы 1 шілдеге дейінгі күндермен басылған барлық банкноттар 1948 жылғы 31 тамызда қолданыстан шығарылды.

Монеталар

Монеталар 1939 және 1950 жылдар аралығында шаршы пішінді 1/2 және 1 цент (қоладан), сондай-ақ дөңгелек 5, 10 және 20 цент (1945 жылға дейін күмістен, 1948 жылдан бастап мыс-никель қоспасынан) номиналымен шығарылды. Бұлардың барлығы бұрынғы Малакка тізбегінің монеталарының дизайны мен сыртқы түріне ие болды, оларды алмастырды. 1 цент монетасының мөлшері 1943 жылы қымбаттауға және соғыс кезеңіндегі материалдардың тапшылығына байланысты кішірейтілді, ал 1/2 цент монетасы 1940 жылдан кейін шығарылмайтын болды, бірақ заңды төлем құралы ретінде қолданыла берді. Осы сериядағы барлық монеталарда король Георг VI-ның суреті бейнеленген. Ескі Малакка монеталары да айналымда болды, алайда екі типті күміс монеталар тез арада жоғала бастады.