Кіріспе
Чили валютасы – песо. Қазіргі песо 1975 жылдан бері қолданыста, ал бұрынғы нұсқасы 1817 мен 1960 жылдар аралығында айналымда болды. Оның символы – S әрпі, оның үстіне бір немесе екі тік сызық қойылады, содан кейін сома жазылады: $ немесе ;. Көптеген заманауи мәтін жүйелерінде қолданылатын бір сызықты символ көбінесе қолданылады. Бұл екі символ да көптеген валюталарда, ең әйгілісі – АҚШ долларында қолданылады және нақтыламаған жағдайда, мысалы, CLP$ түрінде, шатасуға мүмкіндік бар. Қазіргі песоның ISO 4217 коды – CLP. 1996 жылдың 31 мамырына дейін ол 100 сентавоға бөлінді, бірақ содан кейін бұл бөлу ресми түрде жойылды (төлемдер толық песомен жүргізілуі тиіс). 2023 жылдың ақпан айындағы айырбас бағамы шамамен 800 песо 1 АҚШ долларына тең болды.
The peso is the currency of Chile. The current peso has circulated since 1975, with a previous version circulating between 1817 and 1960. Its symbol is defined as a letter S with either one or two vertical bars superimposed prefixing the amount, $ or ; the single bar symbol, available in most modern text systems, is almost always used. Both of these symbols are used by many currencies, most notably the United States dollar, and may be ambiguous without clarification, such as CLP$ or The ISO 4217 code for the present peso is CLP. It was divided into 100 centavos until 31 May 1996, when the subdivision was formally eliminated (requiring payments to be made in whole pesos). In February 2023, the exchange rate was around CLP$800 to US$1.
Бірінші песо, 18171960
Чилидің алғашқы песосы 1817 жылы 8 испандық колониялық реаль бағасында енгізілді. 1851 жылға дейін песо 8 реалға бөлінді, ал эскудо 2 песоға тең болды. 1835 жылы центаво номиналындағы мыс монеталар енгізілді, бірақ реал мен эскудо номиналының шығарылуы 1851 жылға дейін тоқтатылды және центаво мен децимо (10 центавоға тең) номиналындағы монеталардың шығарылуы басталды. Сондай-ақ 1851 жылы песо, 22,5 грамм таза күміс құнындағы 5 француз франкісіне тең деп белгіленді. Дегенмен, алтын монеталар Франция стандартынан өзгеше стандартпен шығарылды, онда 1 песо = 1,37 грамм алтын (5 франк 1,45 грамм алтынға тең). 1885 жылы алтын стандарты қабылданып, песо британ фунт стерлингіне 13 1/3 песо = 1 фунт (1 песо = 1 шиллинг 6 пенс) курсымен бекітілді. Бұл көрсеткіш 1926 жылы 40 песо = 1 фунт (1 песо = 6 пенс) дейін төмендетілді. 1925 жылдан бастап 10 песоға тең кондор монеталары мен банкноттар шығарыла бастады. 1932 жылы алтын стандарты тоқтатылып, песоның құны одан әрі төмендеді. 1960 жылдың 1 қаңтарында эскудо 1 эскудо = 1000 песо бағамымен песоны алмастырды.
Монеталар
1817 және 1851 жылдар аралығында күміс монеталар 1, 1, 2 реал және 1 песо (сондай-ақ 8 реал) номиналымен, ал алтын монеталар 1, 2, 4 және 8 эскудомен шығарылды. 1835 жылы мыс және 1 центаво монеталары шығарылды. 1851 және 1853 жылдар аралығында толық ондық жүйедегі монеталар енгізілді, олар мыс және 1 центаводан, күміс және 1 децимодан (5 және 10 центаво), 20 және 50 центаводан және 1 песодан, ал алтыннан 5 және 10 песодан тұрады. 1860 жылы 1 песо номиналындағы алтын монеталар, содан кейін 1870 және 1871 жылдар аралығында мыс-никель 1 және 2 центаво монеталары пайда болды. Осы номиналдардағы мыс монеталар 1878 және 1883 жылдар аралығында қайтадан енгізілді, ал мыс 2 1/2 центаво 1886 жылы қосылды. 1895 жылы төменгі алтын стандартты көрсететін, 2, 5, 10 және 20 песо номиналындағы жаңа алтын монеталар енгізілді. 1896 жылы 1 децимо монетасы 5 және 10 центаво монеталарымен алмастырылды. 1907 жылы 50 центаво монетасының өндірісі тоқтатылғаннан кейін қысқа мерзімге ғана созылған күміс 40 центаво монетасы енгізілді. 1919 жылы соңғы мыс монеталар (1 және 2 центаво) шығарылды. Келесі жылы 5, 10 және 20 центаво монеталарында күміс орнына мыс-никель қолданылды. Соңғы алтын монеталар 1926 жылы 20, 50 және 100 песо номиналында енгізілді. 1927 жылы күміс 2 және 5 песо монеталары шығарылды. 1933 жылы 1 песо номиналындағы мыс-никель монеталар енгізіліп, соңғы күміс монеталардың орнына қойылды. 1942 жылы мыс 20 және 50 центаво және 1 песо монеталары енгізілді. Бірінші песоның соңғы монеталары 1954 және 1959 жылдар аралығында шығарылды. Бұл алюминийден жасалған 1, 5 және 10 песо монеталары болды. 100 песо номиналындағы алтын құйма монеталар 1932 және 1980 жылдар аралығында соғылды (яғни олар екі келесі валюта кезеңіне дейін сақталды). Сонымен қатар, 1968 жылы арнайы алтын монеталар (100, 200 және 500 песо) шығарылды. 1956 жылдан бастап 5 және 10 песо номиналында шығарылған монеталар, сондай-ақ 1925 жылдан 1980 жылға дейін шығарылған 20, 50 және 100 песо номиналындағы алтын құйма монеталар (осы ақша стандартының жарамды мерзімінен 20 жылға асып түседі) кондорлармен де эквивалентті болып табылады, яғни 1 кондор 10 песоға тең.
Банкноттар
Чилидің алғашқы қағаз ақшасы 1840 және 1844 жылдар аралығында Вальдивия провинциясының қазынасы тарапынан 4 және 8 реал номиналында шығарылды. 1870 жылдары бірқатар жеке банктер қағаз ақша шығара бастады, олардың ішінде Banco Agrícola, Banco de la Alianza, Banco de Concepción, Banco Consolidado de Chile, Banco de A. Edwards y Cía., Banco de Escobar, Ossa y Cía., Banco Mobiliario, Banco Nacional de Chile, Banco del Pobre, Banco Sud Americano, Banco del Sur, Banco de la Unión және Banco de Valparaíso кірді. 1880 және 1890 жылдары тағы да басқалары осы үрдіске қосылды. Номиналдары 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100 және 500 песоны құрады. Бір банк, Banco de A. Edwards y Cía., фунт стерлинг (libra esterlina) номиналында банкноттар шығарды. 1881 жылы үкімет 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100 және 1000 песо номиналында күміс немесе алтынға айырбасталатын қағаз ақша шығарды. 1891 жылы 50 центаво, ал 1912 жылы 500 песо банкноттары қосылды. 1898 жылы үкімет «Emisión Fiscal» деген сөздермен мөрленген жеке банкноттардан тұратын уақытша шығарылым жасады. Бұл жеке қағаз ақшаның өндірісін тоқтатуға әкелді. 1925 жылы Чилидің Орталық банкі банкноттар шығара бастады. Алғашқылары – 5, 10, 50, 100 және 1000 песо номиналындағы банкноттар, олар мемлекеттік банкноттарға басылып шығарылды. 1927 жылы «Уақытша билет» деп белгіленген банкноттар 5, 10, 50, 100, 500 және 1000 песо номиналында шығарылды. 1931 және 1933 жылдар аралығында 1, 5, 10, 20, 50, 100, 500, 1000, 5000 және 10000 песо номиналындағы тұрақты банкноттар енгізілді. 1 және 20 песолық банкноттардың өндірісі тиісінше 1943 және 1947 жылдары тоқтатылды. Қалған номиналдар 1959 жылға дейін өндірілді, сондай-ақ 1958 жылы 50 000 песолық банкнота да қосылды. 1925 жылдан кейін шығарылған банкноттарда кондормен теңдестірілген құны көрсетілген, ол 1 кондор үшін 10 песо есебімен белгіленген.
Екінші песо, 1975 жылдан қазіргі уақытқа дейін
Қазіргі песо 1975 жылдың 29 қыркүйегінде 1,123 нөмірлі жарлық бойынша енгізілді, ол эскудоны 1 песоға 1000 эскудо есебімен алмастырды. Бұл песо 1984 жылға дейін 100 центавоға бөлінді.
Монеталар
1975 жылы 1, 5, 10, 50 центаво және 1 песо номиналында монеталар айналымға енгізілді. 1, 5 және 10 центаво монеталары оларды алмастырған 10, 50 және 100 эскудо монеталарына өте ұқсас болды. 1983 жылдан бері инфляция центаво монеталарын қолданудан шығарды. 1976 жылы 5 және 10 песо монеталары, одан кейін 1981 жылы 50 және 100 песо монеталары, ал 2000 жылы екі металдан жасалған 500 песо монетасы енгізілді. Қазіргі уақытта айналымдағы монеталар 1, 5, 10, 50, 100 және 500 песо номиналында; алайда, 2016 жылдан бастап песоның құны төмендегендіктен, көптеген саудагерлер мен басқалар 10 песоға еселік бағаларды қолданады, кішірек сомаларды ескермейді. 1 песо монетасы сирек кездеседі. 2017 жылдың 26 қазанында Монета жасау фабрикасы 1 және 5 песо монеталарын шығаруды тоқтатты және оларды монета жасау фабрикасында тікелей ірі номиналды монеталарға айырбастауға қабылдады. 2017 жылдың 1 қарашасынан бастап коммерциялық ұйымдар қолма-қол ақшамен төлемдерді дөңгелектеуді бастады, 1 мен 5 песоға аяқталатын сомаларды төменге қарай, ал 6 мен 9 песоға аяқталатын сомаларды жоғарыға қарай дөңгелектеді. Электрондық төлемдер мен чектерге бұл өзгеріс әсер етпейді. Бұл өзгеріс кассада қайырымдылық жинау бағдарламалары бар бірнеше қайырымдалық ұйымдарға әсер етті. Чилидегі әскери диктатура (1973–1990) аяқталғаннан кейін 5 және 10 песо монеталарының беткі жағының дизайны өзгертілді. Бұл монеталарда классикалық көйлек киген, қанатты әйел бейнесі сомдалған, ол екі қолын байланыстырған тізбекті үзіп жатқандай көрінеді (оның әрқайсысының білегінен тізбектің бөлігі ілінген); оның жанында мемлекеттік төңкеріс күнінің рим цифрларымен жазылған күні және «бостандық» деген мағынаны білдіретін испан тіліндегі сөз жазылған. Демократия қайта орнатылғаннан кейін Бернардо О’Хиггинстің суреті бар дизайн қабылданды. 2001 жылы мапуче әйелінің суреті бейнеленген жаңа 100 песо монетасы айналымға енгізілді. 2010 жылдың ақпан айында 50 песо монетасының 2008 жылғы сериясында ел атауы дұрыс жазылмағаны анықталды. Ұлттық монета жасау фабрикасы монеталарды қайтарып алуды жоспарламағанын мәлімдеді. Ол кезде әрқайсысы 0,09 АҚШ долларына тең болған бұл кемшікті монеталар коллекционерлердің назарына ілікті.