Кіріспе

Испанияның валютасы 1868 жылдан 2002 жылға дейін

Песета (/p//ə/'/s//eɪ//t//ə/, peˈseta) 1868 жылдан 2002 жылға дейін Испанияның валютасы болды. Француз франкімен қатар, ол Андоррада (өз ұлттық валютасы болмағандықтан заңды төлем құралы ретінде қолданылмады) де-факто қолданылған валюта еді.

Этимология

Валюта атауы бастапқыда пецетадан шыққан, бұл (каталонша) peça сөзінің каталонша кішіртілген түрі (сөздік мағынасында – бірлік, яғни монета), испан песосынан (сөздік мағынасында – салмақ) емес. Песета сөзі 1737 жылдан бері 2 провинциялық реалға немесе 1/5 песоға тең соманы білдіретін халықтық атау ретінде белгілі болды. 1808 жылы француз оккупациясы кезінде Барселонада қысқа мерзімге "песета" деп аталатын монеталар шығарылды; қараңыз Каталон песетасы.

Символ

Дәстүр бойынша, испан песетасы үшін ешқашан бір ғана символ немесе арнайы белгі болған емес. Көп қолданылатын аббревиатуралар "Pta" (көпше түрі: "Pts"), "Pt" және "Ptas" болды. Песета сомасын басып көрсетудің әдеттегі тәсілі – "Pta" және "Pts" үлкен әріптерін пайдалану еді. Көптеген испандық механикалық теру машиналарынң модельдерінде "Pts" тіркесі бір типтік басында болды, ол кестелерде үш әріптің орнына бір типтік орынды толтыруға арналған стенографиялық жазу еді. Кейінірек, испандық IBM электрлік теру машиналарынң модельдері де осы типті өз репертуарына қосты. 1980 жылы алғашқы IBM PC құрылған кезде, ол "песета символы" "Pt" Монохромды дисплей адаптерінің (MDA) және Түсті графика адаптерінің (CGA) бейне шығару карталарының аппараттық құралындағы ROM-да, 158 кодтық нөмірімен қоса, кіріктірілді. Бұл бастапқы таңбалар жинағы кейін MS DOS кодтық беті 437 аталды. MS DOS жүйесінде жұмыс істейтін Lotus 1 2 3 сияқты электрондық кесте бағдарламалары, испандық нұсқаларында осы таңбаны песета символы ретінде қолданды. Кейінгі халықаралық MS DOS кодтық беттері, мысалы 850 және басқалары, бұл таңбаны басқа ұлттық таңбалардың пайдасына жойды. Алдыңғы кодтамалармен, мысалы 437 кодтық бетімен, үйлесімділікті қамтамасыз ету үшін, халықаралық стандартты Unicode бұл таңбаны U+20A7 PESETA SIGN валюталық символдар тобына енгізді. Одан басқа, "песета символының" жеке қолданылуы өте сирек, және Испанияда евро қабылдағаннан бері қолданыстан шықты. Unicode нұсқасы 1.0-да ₧ U+20A7 PESETA SIGN таңбасы екі глифке ие болды: IBM кодтық беті 437-дегідей "Pts" лигатурасы және дұрыс емес P соққысы бар глиф. Unicode 2.0-да P соққысы глифі қате түрде песетаның жалғыз символы ретінде көрсетілді, кейін Pts лигатурасына түзетілді және песо таңбасы үшін жеке таңба коды қосылды.

Бөлімшелер

Песета 100 центимосқа немесе бейресми түрде 4 реалға бөлінді. Бір песетадан төмен номиналдағы соңғы монета 1980 жылы Испанияның 1982 жылғы ФИФА әлем чемпионатын қабылдауына орай шығарылған 50 цент монетасы болды. Соңғы 25 центимо монетасы (немесе реал) 1959 жылы, ал он центимосы да 1959 жылы шығарылған; екі монетаның да бетінде Франконың суреті бейнеленген. 1 центимо монетасы соңғы рет 1913 жылы соғылып, король Альфонсо XIII-нің суреті салынған. 1/2 центимо монетасы соңғы рет 1868 жылы соғылып, королева Изабелла II-нің суреті бейнеленген.

Монеталар

1868 жылдан 1982 жылға дейін испан монеталары үшін ерекше мерзімдеу жүйесі қолданылды. Бұл жүйе әр түрлі кезеңдерде қабылданып, кейде тоқтатылып, Хуан Карлос I патшалықтың алғашқы жылдарына дейін жалғасты. Осы кезеңдегі барлық монеталардың беткі жағында (алдыңғы жағында) әдеттегі "бейімдеу күні" көрсетілгенімен, көптеген монеталардың нақты соғылған күні әдетте монетаның сыртқы жағында (артында), бірақ кейде беткі жағында орналасқан кішкентай алты қырлы жұлдыздың ішінде табылады. Сондықтан, монетаның беткі жағындағы күні нақты соғылған күнді көрсетпейді, ол ескі монета дизайндарының қайта қолданылуын білдіреді. Мысалы, егер монетаның беткі жағында 1959 жыл көрсетілген болса, ал сыртқы жағындағы алты қырлы жұлдыздың ішінде кішкентай "64" саны бейнеленген болса, онда монетаның шығарылған нақты күні 1964 жыл, ал беткі жақта көрсетілген күн емес. Бұл мерзімдеу жүйесі 1980-жылдардың басында тоқтатылып, әр номиналдағы монетаның біртіндеп жаңа дизайнына көшуге дайындық жасалды.

Монархияның ондық монетасы

Қысқа өмір сүрген Бірінші Республикада (1873–1874) монеталар шығарылмаған. 1869 және 1870 жылдары 1, 2, 5, 10, 20 және 50 сентимос, Pta 1, Pts 2 және Pts 5 номиналында монеталар енгізілді. Ең төменгі төрт номиналы мыспен соғылды (1877 жылдан бастап қоламен ауыстырылды), ал 20 cts, 50 cts, Pta 1 және Pts 2 – 0,835 сынап күміспен, Pts 5 – 0,900 сынап күміспен соғылды. 5 цент және 10 цент монеталары тез арада «перра чика» (кішкентай ит) және «перра горда» (семіз ит) деп аталды, себебі сол кездегі адамдар олардағы арыстанның пішінін тани алмай, оны ит деп қателесті. Pts 5 монетасы ескі «песо дуро» монетасына сілтеме жасай отырып, «дуро» (қатаң) деген лақап атқа ие болды. Pts 5 монеталарын әр буын 2002 жылы песета айналымнан алынғанға дейін «дуро» деп атады, ал испандықтар көбінесе осы бірліктермен бейресми есептесетін (мысалы, 100 песетаға «20 дуро» қолдану). 1876 жылы 25 песеталық алтын монеталар, ал 1878 жылы 10 песеталық монеталар енгізілді. 1889 жылы 20 песеталық монеталар шығарылды, ал 25 песеталық монеталар шығарылу тоқтатылды. 1897 жылы 100 песеталық бір алтын монета соғылды. 1904 жылы алтын монеталар соғылу тоқтатылды, содан кейін 1910 жылы күміс монеталар соғылу тоқтатылды. Соңғы қола монеталар 1912 жылы шығарылды. 1906 жылдан бастап 1 цент және 2 цент монеталарының қоладан жасалған жаңа сериясы шығарылды. Экономикалық мәселелердің болуына байланысты бұл серияда осы екі монета ғана болды. Монета соғу 1925 жылы 25 центтік мыс-никель монетасын енгізумен қайта жаңғыртылды. 1926 жылы күміс 50 центтің соңғы шығарылымы жасалды, содан кейін 1927 жылы 25 центтің тесігі бар нұсқасы енгізілді.

Екінші республика және Азамат соғысы кезеңдері

1934 жылы Екінші испан республикасы 25 cts, 50 cts және 1 Pta номиналындағы алғашқы монеталарын шығарды. 25 цент және күміс 1 Pta монеталары бұрынғы Корольдік шығарылымдарымен бірдей өлшем мен құрамға ие болды, ал 50 цент мыстан соғылды. 1937 жылы 5 цент темірден, ал 1 Pta мыстан жасалған жаңа монета шығарылды. 1938 жылы 10 цент темірден жасалды, бірақ айналысқа жіберілген жоқ. Бұл 5 цент монетасына тым ұқсас болғандықтан немесе оны шығаруға үкімет уақыт жетпей құлап қалғандықтан белгісіз. Бұлардың барлығы монархияға қатысты белгілер мен суреттерді алмастырды. Мыстан жасалған 1 Pta монетасы кейде «Ла Рубия» (Блондинка) деп аталды, себебі ол алтын түсті қорытпада әйел бейнесін бейнелеген.

Франко дәуіріндегі ақша

Франсиско Франконың суреті салынған алғашқы Pta 1 монеталар 1947 жылы шығарылды. 1949 жылы купро-никель Pts 5 монеталар қолданысқа енгізілді. 1949 жылы тесігі бар купро-никель 50 цент монеталары, содан кейін 1954 жылы алюминий қола Pts 2 1/2, 1958 жылы купро-никель Pts 25 және Pts 50, ал 1959 жылы кішкентай алюминий 10 және 25 сентимо монеталары шығарылды. Күміс Pts 100 монеталары 1966 мен 1969 жылдар аралығында, ал алюминий 50 сентимо монеталары 1967 жылы қолданысқа енгізілді. 1966 жылы Франконың профилі қайта жасалып, көшбасшының соңғы кезеңдегі бейнесі сомдалды.

Испанияның еуро монеталары

Барлық мүше елдердегідей, бұл монеталар мыс жалатылған мыстан жасалған 1, 2 және 5 цент, скандинавиялық алтыннан жасалған 10, 20 және 50 цент, сондай-ақ бірдей артқы дизайны бар 1 және 2 евролық екі металл монеталар түрінде шығарылады. Бірінші үш номиналдың бет жағында Сантьяго-де-Компостела соборы бейнеленген, 10, 20 және 50 цент монеталарда испан ақыны және жазушысы Мигель де Сервантестің суреті, ал 1 және 2 евро монеталарда король Хуан Карлос I немесе король Фелипе VI-ның бейнесі салынған.

Андорралық песета

Андорралық песета (ADP) (каталон тілінде – песета) испан песетасына 1:1 курсымен бекітілді. 1936 жылғы 17 шілдеде Испанияда азамат соғысы басталга́ннан кейін, Андорра Бас кеңесі 1936 жылғы 19 желтоқсандағы № 112 қаулысымен испан банкноттарымен кепілдендірілген қағаз ақша шығаруға рұқсат берді.

Еуромен алмастыру

1999 жылдың 1 қаңтарында валюта айырбастау тақталарында песета евроға ауыстырылды. 2002 жылдың қаңтарында евро монеталары мен банкноттары қолданысқа енгізілді, ал 2002 жылдың 1 наурызында Испанияда және Андоррада песета төлемнің заңды құралы мәртебесін жоғалтты. Айналымға түсіру бағамы 1 € = 166,386 Pts құрады. 1939 жылдан бастап шығарылған песета банкноттары мен 2001 жылдың 31 желтоқсанына дейін төлемнің заңды құралы болған монеталар 2021 жылдың 30 маусымына дейін Испания Орталық банкінің кез келген бөлімшесінде айырбастауға болатын. Осы мекеменің мәліметінше, 2011 жылдың наурыз айына қарай 1,7 миллиард евроға бағаланған песеталар евроға аударылмаған.