Кіріспе

Германия мен Иран арасындағы қарым-қатынас – Германия мен Иран арасындағы екіжақты қарым-қатынастар. Иран мен Германия арасындағы ресми дипломатиялық қарым-қатынастар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1939 жылы басталды, ол кезде Иран Бонн қаласында өзінің алғашқы дипломатиялық миссиялық кеңсесін ашты. Алайда, екі елдің де бұрынғы мемлекеттері 19 ғасырдың соңынан бері ресми дипломатиялық қарым-қатынастарды сақтап келген. Германияның Тегерандағы елшілігі 1884 жылғы қазан айында Насер әл-Дин Шах Каджардың сарайында құрылған, ал 1894 жылдан бері қазіргі ғимаратта орналасқан. Иран 1885 жылы Берлинде өз елшілігін ашты. Германия мен Иран Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін де саяси қарым-қатынастарын жалғастырды. 2022 жылдың желтоқсанында Германия "демонстранттарды қуғындау салдарынан Иранмен сауданы ынталандыруға мемлекеттік қолдауды тоқтататынын" мәлімдеді.

Қажар дәуірі

Германия империясы мен Иран арасындағы бейресми қарым-қатынас 19 ғасырдың басына қарай басталды. Гетенің 1819 жылы «Батыс-Шығыс диваны» атты туындысын Хафезге арнауы, мұндай мәдени байланыстардың қаншалықты ерте пайда болғанын көрсетеді. Қажар дәуірінде, Ресей мен Ұлыбритания сияқты Персиядағы әлемдік державалардың беделі төмендеген кезде, әсіресе Түркменсай және Гулистан шарттарынан кейін, сондай-ақ Темекі қозғалысындағы Ұлы аятолла Мирза Хасан Ширазидің көтерілісінен соң, көптеген ирандық зиялылар «үшінші күшті» іздеуді бастады, оған ыңғайлы одақтас ретінде сенуге болатын еді: ол – Ұлы ойыннан көптеп қалысқан Германия. Ирандағы алғашқы заманауи университет құрылғанда Әмір Кәбир Дарольфононға австриялық және неміс профессорларын тартатындығын қалаған. Тіпті Насыреддин шах та саяси қысымға қарамастан, оларды Дарольфононның оқытушылық құрамына алу идеясын қолдады. Осыған байланысты Әмір Кәбир Германияның мемлекеттік және қоғамдық құрылымын өз елінің жаңғыру үлгісі ретінде талқылауға үнемі қызығушылық танытқандығы туралы жазбалар бар. Гиланның конституциялық қозғалысы кезінде неміс сарбаздары Мирза Кучак ханның халық армиясын даярлауға белсенді қатысты. Мирзаның дала қолбасшысы – Рашттағы британдық түрмеден босатылғаннан кейін «Джангал» қозғалысына қосылған майор фон Пашен есімді неміс офицері болды: ол Мирзаның ең жақын серігі еді. Ирандағы тағы бір белгілі неміс адамы (әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде) – Вильгельм Васмус, ол «неміс Лоренс» деген лақап атымен танымал болды. Сауда келісімдерінің арасында 1873 жылғы 6 маусымда Берлинде князь Бисмарк пен Мирза Хусейн хан арасында жасалған келісімді атап өткен жөн.

Бірінші Пахлави дәуірі мен нацистік Германия

1936 жылы Рейхбанктің басшысы және нацистік Германияның қаржылық саясаткері Тегеранға сапар шегіп, екі ел арасында маңызды коммерциялық келісімдерге қол қойылды. 1939 жылы нацистік Германия 7500-ден астам кітап жіберді, олар арий парсылары мен немістердің арасындағы жақындасуды қолдайтын нәсілдік идеяларды қамтыды. 1936 жылы ирандықтар «таза қанды арийлер» деп танылып, Нюрнберг заңдарынан тыс қалды. Гитлердің өзі Иранды «арий елі» деп жариялады. Иран теміржолдары неміс инженерлерімен салынды. Теміржол компанияларына еврей тегі бар адамдарды жұмысқа алуға тыйым салынды. Гитлер Кеңес Одағын жеңсе, он тоғызыншы және жиырмасыншы ғасырларда ресейліктер басып алған парсы жерлерін қайтарып беретінін уәделеді. Көптеген антисемиттер «Жохудкошанға» (яһудилерді жаппай қырғынға) дайындалып, көшедегі яһудилерді Иранды мүмкіндігінше тезірек тастап кетуге ескертті. Нацистік Германия парсы тілінде күнделікті хабарлар таратып, немісшілдікке қарсы көзқарасы бар ирандық саясаткерлерді «жасырын яһудилер» деп атады. Неміс радиосында жұмыс істеген Бахрам Шахрух әр түн сайын яһудилерге қарсы ызалы хабарлар оқыды. 1941 жылы Пурим күні Шахрух ежелгі Пуримдегі яһудилерге жасалған қырғынға кек алу туралы идеяны ұсынды және ирандық жақтастарына яһудилерге шабуыл жасауға шақырды. Тегеранда күнделікті газеттер таратылып, яһудилердің үйлері мен дүкендеріне свастикалар салынды. Иран халқы арасындағы нәсілдік антисемитизмге қарсы күресу үшін көптеген яһудилер «Туде» партиясына қосылып, коммунизмді қолдады. Иран халқының 2 пайызынан да аз құраса да, «Туде» партиясының шамамен 50 пайызы яһудилерден тұрды. «Туде» партиясы яһудилерді қабылдаған жалғыз ирандық саяси партия болды. Партия басылымдарының көп бөлігін яһуди жазушылар жазды. Сонымен қатар, көптеген ирандық яһудилер коммунизмді яһуди қозғалысы ретінде қарастырды, өйткені Ресейдегі коммунистік революцияның көптеген жетекшілері яһудилер болды және парсы яһудилері оларға жақсы қарайтын. Ресейліктердің Иран Парламентін бомбалауы және 1919 жылғы келісімге қол қою Ұлыбритания мен Ресейге деген күдікті күшейтті. Көптеген адамдар 1898 жылы Дамаскіде Вильгельм II-нің мұсылмандарды оған адал дос ретінде қарауға шақырған сөзін естіген. 1930 жылдардың басында Реза Шахтың, немесе аға Реза Пахлавидің нацистік Германиямен экономикалық байланыстары одақтас мемлекеттерді алаңдата бастады. Шахқа Германияның қазіргі заманғы мемлекеті мен экономикасы қатты әсер етті, ал мемлекеттің барлық саласында, фабрикалар салудан бастап жолдар, теміржолдар мен көпірлер салуға дейін жүздеген немістер қатысты. 1936 жылы Гитлер кабинеті ирандықтарды «таза арийлер» деп санағандықтан Нюрнберг заңдарынан босатып, иммунитет берді. Ирандық кіші дипломат Абдол Хосейн Сардари көптеген парсы яһудилерін құртудан құтқару үшін көптеген нацистік шенеуніктерді оларды жалғыз қалдыруға көндірді. Сардари нацистер Иранға басып кірген кезде Парижде болды. Оның күш-жігерінің нәтижесінде нацистер ирандық яһудилерге Дәуіт жұлдызын тағудан босату туралы директива шығарды. Сардари жоғары жандардың рұқсатынсыз 500-1000 ирандық паспортты таратып бергені айтылады. Оның іс-әрекеті 2000-3000 яһуди өмірін сақтап қалды деп есептеледі, өйткені паспорттар бүкіл отбасыларға берілді. Нацистік басылымдарда, лекцияларда, сөздерде және рәсімдерде Шах пен Гитлер арасындағы параллельдер көрсетілді, Фюрерпринциптің харизмасы мен ізгілігі мақталып айтылды. Иран мен Германия көптеген онжылдықтар бойы, негізінен Ұлыбритания мен Ресейдің (кейіннен Кеңес Одағы) империялық амбицияларына қарсы тұру үшін байланыстарды дамытып келді. Ирандықтар немістермен сауда жасауға мүдделі болды, өйткені олардың аймақта империализм тарихы болған жоқ, британдықтар мен ресейліктерден айырмашылығы. 1939 жылдан 1941 жылға дейін Иранның ең ірі сыртқы сауда серіктесі (жалпы саудасының шамамен 50 пайызы) Германия болды, ол Иранға әлемнің басқа елдерімен қазіргі заманғы теңіз және әуе байланыстарын ашуға көмектесті. Одақтастардың Ирандағы неміс тұрғындарының, көбінесе жұмысшылар мен дипломаттардың, шығарылуын талап етуі Шах тарапынан қабылданбады. 1940 жылы британдық елшіліктің есебінде Иранда 1000-ға жуық неміс азаматы бар екені айтылды. Иранның «Эттеллаат» газетінің мәліметінше, Иранда 690 неміс азаматы болды (барлығы 4630 шетелдіктің ішінде 2590 британдық). Жан Бомонт «бәлкім, 3000-нан аспайтын» немістер Иранда тұрғанын болжады, бірақ олардың стратегиялық мемлекеттік салаларда және Иранның көлік және байланыс желісінде жұмыс істегендіктен, олардың үлкен ықпалы болды деп саналды. Алайда, ирандықтар да одақтастардың талабы бойынша немістермен саудасын азайтты. Реза Шах бейтараптықты сақтап, екі тарапты да ренжітпеуге тырысты, бірақ Ұлыбритания мен Кеңес Одағының Иранға қойған талаптарының күшеюіне байланысты бұл қиынға айналды. Көптеген британдық әскерлер 1941 жылдың басындағы Англо-Ирак соғысының нәтижесінде Иракта болды. Осылайша, британдық әскерлер Иранға басып кіруден бұрын Иранның батыс шекарасында орналасқан. 1941 жылы одақтастар Реза Шахты тақтан түсіріп, ұлын Мұхаммед Реза Пахлавиге берді. Иранды британдықтар басып алғанын қабылдамаған оның жақтастары, мысалы, Фазлалла Захеди мен Мұхаммед Хосейн Айром, осындай тағдырға ұшырады. Британдықтар Захедидің неміс күштерімен бірлесіп, жалпы көтеріліс жоспарлап жатқанына сенді. Ол тұтқынға алынып, неміс қарулары мен неміс адамынан келген хаттар табылды. Ол елден шығарылып, Палестинада интернировкаға жіберілді.

Екінші Пахлави дәуірі

Соғыстан кейінгі Иран АҚШ-тың дипломатиялық ықпалына түсіп, Тегеран мен Бонн арасындағы қарым-қатынасты одан әрі дамыту мүмкіндіктерін шектеді. Сауда байланыстарында Батыс Германия 1974 жылға дейін басқа Еуропа елдерінен және тіпті АҚШ-тан да озық болды. 1972 жылы Батыс Германия канцлері Вилли Брандт Тегеранды сапарлағаннан кейін, Иран мен Батыс Германия Иранның Германияға мұнай мен табиғи газ экспортын қамтамасыз ететін экономикалық келісімге қол қойды, ал Батыс Германия Иранға экспорт және инвестиция жасады. Алайда, 1974 және 1975 жылдары сыртқы саудадағы үлкен артығын ескере отырып, Иран үкіметі 1974 жылдың қыркүйегінде Krupp Hüttenwerke (неміс тілінде – қорыту зауыттары) акцияларының 25%-ын сатып алды, ол неміс конгломераты Krupp-тың болат өндірісіндегі еншілес компаниясы еді. Бұл Krupp-қа қажетті қаржылық инъекция жасады, сонымен қатар Иранға болат өнеркәсібін кеңейту үшін неміс тәжірибесіне қол жеткізуге мүмкіндік берді. Иранның Бушер атом электр стансасы да Германияның Siemens компаниясының Kraftwerk Union бөлімшесімен жобаланып, жартылай салынды. Келісіммен бірге, 10 қарашада Батыс Германия фирмасы келесі он жылда Иранда 1200 мегаватттық қуаттылығы бар төрт жаңа атом электр стансасын салуға ниетті екенін көрсететін хатқа қол қойылды. Хатқа Иранның Атом Энергиясы Ұйымы және Kraftwerk Union атынан Siemens директоры қол қойды. Төрт жаңа станса екі-екіден, екеуі Исфахан қаласында, екеуі Маркази облысында, шамамен Савехке жақын салынуы тиіс еді. Бірінші стансаның 1984 жылы іске қосылуы жоспарланған, ал келесі үш жылдың әрқайсысында тағы бір станса іске қосылуы күтілді. Kraftwerk Union бұрыннан-ақ Парсы шығанағындағы Бушер маңында екі ұқсас атом электр стансасын салып жатқан, ал Кресо Луаре еншілес компаниясы Framatome басқарған француз консорциумы Ахваздың оңтүстігіндегі Карун өзені бойында екі 900 мегаватттық атом электр стансасын салып жатқан еді. 1975 жылы Батыс Германия Иранға әскери емес тауарлардың екінші ірі жеткізушісі болды. 404 миллион долларға бағаланған Батыс Германияның импорты Иранның жалпы импортының шамамен бестен бір бөлігін құрады. Еуропадағы ең ірі ирандық экспаттар қауымдастығына ие болған Батыс Германияда шахтың сапарлары 1970-ші жылдары көптеген наразылықтарға себеп болды. Ирандағы репрессия күшейген сайын, демонстрациялар да күшейді. Иранның көптеген зиялы аятоллалары, мысалы, Аятолла Бехешти, Гамбург сияқты қалаларда бірнеше жыл тұрды.

Иран төңкерісінен бері

Ханс Дитрих Геншер 1979 жылғы Ислам революциясынан кейін Иранға сапар шеккен алғашқы батыс елдерінің сыртқы істер министрі болды, ол 1984 жылы Иранға барды. Батыс Германия Иран-Ирак соғысы кезінде Саддам Хусейнге, әсіресе Саддамның химиялық қару бағдарламасына маңызды технология жеткізуші болғанымен, Германия Иранмен бірқатар өнеркәсіптік және азаматтық технология салаларында байланысын сақтап келді. Соғыстан кейін Германия Иранның маңызды сауда серігіне айналды, 2004 жылы Иранға шамамен 3,6 миллиард еуролық неміс тауарлары импортталды. 1992 жылғы Миконос мейрамханасындағы кісі өлтіру және Берлиндегі Миконос процесі қарым-қатынасты нашарлатты. 1992 жылдың 17 қыркүйегінде ирандық күрд көтерісшілерінің жетекшілері Садег Шарафканди, Фаттах Абдули, Хомаюн Ардалан және олардың аудармашысы Нури Дехкорди Германияның Берлин қаласындағы Миконос грек мейрамханасында өлтірілді. Миконос процесінде ирандық азамат, Берлинде дүкен иесі болған Казем Дараби және ливандық Аббас Раиль кісі өлтіргені үшін кінәлі деп танылды және өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Тағы екі ливандық – Юсеф Амин мен Мохамед Атрис кісі өлтіруге көмектескені үшін сотталды. 1997 жылдың 10 сәуіріндегі сот шешімімен Иранның барлау министрі Ходжат әл-Ислам Әли Фаллахианға халықаралық ордер шығарылды, себебі сот бұл кісі өлтіруді Жоғарғы жетекші Әли Хаменеи мен президент аятолла Рафсанджанидің білуімен оның тапсырысымен жасалғанын мәлімдеді. 2004 жылы Берлин мэрі Клаус Воурейтке жазған хатында Тегеранның сол кездегі мэрі Махмуд Ахмадинежад мейрамхана алдындағы ескерткіш тақтаны Иранға жасалған құрметсіздік деп атап, оған қарсылық білдірді. 1999 жылы Тегеранда неміс азаматы Хельмут Хофер ирандық әйелмен қарым-қатынас жасағаны үшін тұтқындалды. Бұл отандық саяси жағдайға және Тегеран мен Берлиннің дипломатиялық қарым-қатынасына әсер етті. 2005 жылы Біріккен Араб Эмираттарында демалысқа барған неміс балық аулаушысы Парсы шығанағында тұтқындалып, 18 айға түрмеге кесілді. 2009 жылы неміс адвокаты Андреас Мозер 2009 жылғы сайлауға қарсы наразылық акциялары кезінде тұтқындалды, бірақ бір аптадан кейін босатылды. Сондай-ақ 2005 жылы Иран президенті Махмуд Ахмадинежад еврейлерге жасалған Холокостқа қатысты пікірлерімен қарым-қатынасты шиеленістірді. Алайда, Тегеранның Германиямен және Еуропаның көп бөлігімен арадағы шиеленіс 2013 жылы президенттікке көбірек умеренный Хасан Рухани сайланғаннан кейін едәуір азайды.

2000-2010 жылдар

2006 жылдың 4 ақпанында, Халықаралық атом энергиясы агенттігінің Басқармасы Иран мәселесін БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне ("есеп") жолдау бойынша дауыс берген күні, Германия канцлері Ангела Меркель Мюнхендегі жылдық қауіпсіздік саясаты конференциясында әлем Иранның ядролық қару жасауын тоқтату үшін әрекет етуі керек деді. Германия Иранмен екі жарым жыл бойы уран байыту бағдарламасын тоқтатуға көндіру үшін келіссөздер жүргізген Еуропалық Одақтың үш елінің бірі болғандықтан, Меркель Иран Еуропа және Израиль үшін қауіп төндіретінін айтты. 2015 жылдың шілдесінде Германия, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің бесік тұрақты мүшесімен бірге, Иранмен бірлескен жан-жақты іс-қимыл жоспарына (ЖЖІЖ) – Иранның ядролық бағдарламасы бойынша келісімге қол қойған, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне мүше емес жалғыз ел болды. АҚШ-тың 2018 жылдың мамыр айында ЖЖІЖ-ден шығуынан кейін Германия, ЖЖІЖ-ге қол қойған ЕО-ның тағы екі мемлекетімен (Е3) бірлескен мәлімдеме жасады, онда былай делінген: "Біз, Франция, Германия және Ұлыбритания басшылары, президент Трамптың Америка Құрама Штаттарын ЖЖІЖ-ден шығару туралы шешімін өкінішпен және алаңдаушылықпен қабылдадық. Біз ЖЖІЖ-ға деген бекем міндеттемемізді қайтадан растаймыз. Бұл келісім біздің ортақ қауіпсіздігіміз үшін маңызды болып қала береді."

2020 жылдар

2020 жылдың қаңтар айында Германия Е3 мемлекеттерінің қатарында болды, олар бірлесіп ЕО-ға Иранның «JCPoA бойынша міндеттемелерін орындамай отырғанына қатысты алаңдаушылықтарын» ресми түрде жеткізді, соның салдарынан JCPOA аясындағы дауларды шешу механизмін іске қосты. Олар бұл қадамның «JCPoA-ны сақтауға бағытталған басты мақсат» екенін айтты. Бұл әрекет тараптарды келіссөз үстеліне қайтаруға бағытталған деп саналды. 2020 жылдың қыркүйегінде Германия, Франция және Ұлыбритания үш елдің алғашқы үйлестірілген қадамы ретінде Иранның екі азаматты ұстауына және саяси тұтқындарға қатысты қарым-қатынасына қарсы бірлескен дипломатиялық наразылық білдіру үшін Иран елшілерін шақырды. 2020 жылдың желтоқсанында Иранның Сыртқы істер министрлігі журналист Рухолла Замды өлімге кесу туралы Франция мен Еуропалық Одақтың сынға наразылық білдіру үшін Еуропалық Одақтың кезекті төрағалығын атқарып тұрған Франция мен Германия елшілерін шақырды. 2022 жылдың 3 қарашасында Иран үкіметінің жалғасып жатқан наразылықтарды қатаң басу кезінде Германия үкіметі неміс азаматтарын (әсіресе, «неміс-ирандық қос азаматтарды») Ираннан кетуге шақырды, себебі олардың ерікті түрде ұсталу және ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылу қаупі бар екені хабарланды. Қараша айында Германия парламенті Тегеран режиміне қысымды күшейту мақсатында Ирандағы ағылқы жағдайға арналған сессиядан кейін Ислам Республикасына қарсы шаралар жиынтығын қабылдады. 2023 жылдың ақпанында Иран неміс азаматы Жамшид Шармахдты өлім жазасына кескеніне жауап ретінде Германия Иранның іскерлік уәкілін шақырды, Иран елшілігінің екі қызметкерін «ұнатпайтын тұлға» деп жариялады және оларға елден кетуді бұйырды. Аналена Бербок Германия «неміс азаматының құқығын бұзуды қабылдамайтынын» мәлімдеді. Қарымды шара ретінде Иран екі неміс дипломатын «ұнатпайтын тұлға» деп танып, елден кетуді бұйырды, Германияның сот ісіне араласуына айып тақты. 2024 жылдың сәуірінде Иранның Сыртқы істер министрлігі Ұлыбритания, Франция және Германия елшілерін шақырып, Израильге қарсы дрондар мен зымырандармен жасалған шабуылға қатысты олардың «жауапсыз ұстанымын» сұрады.

Сауда

Иранда 50-ге жуық неміс фирмасының өз филиалдары бар, ал 12 000-нан астам фирманың Иранда өз сауда өкілдіктері бар. Бірнеше танымал неміс компаниялары Иранның ірі инфрақұрылымдық жобаларына, әсіресе мұнай-химия саласындағы жобаларға қатысады, мысалы, Linde, BASF, Lurgi, Krupp, Siemens, ZF Friedrichshafen, Mercedes, Volkswagen және MAN (2008). 2005 жылы Германияның Иранның экспорттық нарығындағы үлесі 5,67 млрд долларға (14,4%) жеткен. 2008 жылы Германияның Иранға экспорты 8,9%-ға өсіп, Германияның Иранмен саудасының жалпы көлемінің 84,7%-ын құрады. 2008 жылдың қыркүйек айының соңына дейін екіжақты сауда көлемі 3,23 млрд. евроны құрады, ал өткен жылы 2,98 млрд. евроны құрады. Тегеран мен Берлин арасындағы сауда көлемі 2009 жылы шамамен 4,3 млрд. евродан 2010 жылы 4,7 млрд. евроға дейін өсті. Германияның деректеріне сәйкес, Ирандағы машиналар мен жабдықтардың 80% -ы неміс өнімдерінен жасалған. Германияның өнеркәсіп және сауда палаталары (DIHK) Иранға қарсы экономикалық санкциялар 10 000-нан астам неміс жұмыс орнын жоғалтуы мүмкін және Германияның экономикалық өсуіне теріс әсер етуі мүмкін деп есептейді. Санкциялар Иранмен сауда-саттыққа қатты тәуелді Германияның орта бизнес субъектілеріне зиян тигізеді. Германияның Ирандық өнеркәсіп және сауда палатасының мәліметтері бойынша, Иранда 100-ге жуық неміс компаниясының филиалдары бар, ал 1000-нан астам бизнес сату агенттері арқылы жұмыс істейді. Иранмен ядролық келісім кезінде Иран мен Батыс арасындағы ресми келісімнен кейін Германияның Иранмен экономикалық қарым-қатынастары тағы да арта бастады. Германияның Иранға экспорты 2015-2016 жылдар аралығында 27% өсті. 2018 жылдың 20 қазанында Неміс банктері қауымдастығы қаңтардан бері Германиядан Иранға экспорт 1,8 миллиард еуроға дейін азайды деп мәлімдеді. 2022 жылы Германия Ислам республикасындағы зорлық-зомбылық наразылықтарына жауап ретінде Иранмен жұмыс істейтін компанияларға барлық экспорттық кепілдіктерді жойды. 2022 жылға дейін Германияның Иранмен бизнес-келісімдері өркендеп жатты, ол 1,2 миллиард евроға тауар экспорттады, көбінесе автомобиль бөлшектері мен фармацевтикалық өнімдер. Иран Таяу Шығыс аймағындағы ең ірі автомобиль нарығына ие және әлемдегі көптеген автомобиль өндірушілер санкциялар алынып тасталғаннан кейін Иран нарығына кіруге немесе қайта кіруге ниетті.

Тұрақты дипломатиялық миссиялар

Германияның Тегеранда елшілігі бар. Иранның Берлинде елшілігі және Франкфурт, Гамбург және Мюнхен қалаларында бас консулдықтары бар.