Кіріспе

Жерден тыс тіршілікті қолдайтын планета мен айдың гипотетикалық мысалдары 2011 жылғы фильм және 2014 жылғы фильм. "Жерден тыс" (Ұлыбританияда "Alien Worlds" деп те аталады) – бұл 2005 жылы Ұлыбританияда Channel 4 арнасымен, ал АҚШ-та National Geographic Channel арнасымен (Extraterrestrial деген атпен) 2005 жылдың 30 мамырында көрсетілген британ-американдық екі бөлімді теледокументалды фильм. Фильмнің негізгі тақырыбы – экзопланеталардағы ғарыштық өмірдің гипотетикалық және ғылыми тұрғыдан мүмкін болатын эволюциясы. Онда екі ойдан шығарылған әлемнің үлгісі ұсынылады, олардың әрқайсысы серияның бір эпизодында көрсетіледі. Документалды фильм американдық және британдық ғалымдардың бірлескен жұмысына негізделген, олар National Geographic арнасымен бірлесіп жұмыс істеген. Документалды фильмнің мақсаты үшін ғалымдар тобы ғарыштық өмірдің дамуы мүмкін болатын екі реалистік әлемнің гипотетикалық мысалын қарастырады: қызыл карлик жұлдызының айналасында бұрылыспен бекітілген планета ("Аурелия" деп аталды) және екі жұлдыз жүйесіндегі газ алып планетаның айналасында айналатын үлкен ай ("Көк ай" деп аталды). Сериалдың ғылыми тобы аккреция теориясы, климаттану және ксенобиологияны қолданып, ғарыштық өмірдің пайда болуының ең ықтимал орындарын және оның даму жолын болжайды. "Аурелия" және "Көк ай" концепциялары серияда көрсетілген, сондай-ақ "Alien Ғылымы" атты гастрольдік көрмеде де ұсынылды.

Серияның тұжырымдамасы мен ғылыми негізі

Фильмнің басында жүргізуші мен ғалымдар тобы күн жүйесінен тыс планеталарда өмір болуы мүмкін деген болжамдардың себептерін қарастырады. Күннен тыс планеталар туралы алғашқы жарияланым 1989 жылы жасалды, бұл басқа планеталарда тіршілік болуы мүмкін деген мүмкіндікті тудырды (қалай білеміз немесе қиялдаймыз). Қазіргі талдам бойынша, мұның болуы үшін планета өз жұлдызының айналасында салыстырмалы түрде тар шеңберде айналуы керек, онда температура судың сұйық күйде қалуына жағдай жасалады. Бұл аймақ мекендеуге жарамды аймақ деп аталады. Кез келген уақытта табылған Жерге ең ұқсас экзопланеталар – Gliese 667 Cc және Gliese 581g (дәлелсіз) – Жерден ауыррақ және мекендеу аймағындағы қызыл ергежейлі жұлдыздардың айналасында айналады. Ағымдағы анықтау әдістерінің жоғары сезімталдығы ғалымдарға осыдан кішірек планеталарды табуды қиындатады. Шағын денелерді анықтауға мүмкіндік беру үшін NASA «Жер планетасын табушы» (TPF) жобасын зерттеді, бұл 2014 жылға жоспарланған екі телескоптан тұратын концепция. Алайда, 2007 жылдың 31 қаңтарында АҚШ Өкілдер палатасы және 14 ақпанда АҚШ Сенаты қабылдаған Палата Резолюциясы 20 бойынша қаржыландыру шектеулері осы бағдарламаны толығымен тоқтатып қойды. TPF жобасы тоқтатылар алдында астрофизиктер Жерге ұқсас планеталарды табу үшін телескопты қайда бағыттаған дұрыс екенін ойластыра бастады. Жердегі өмір тұрақты сары ергежейлі жұлдыздың айналасында қалыптасқан болса, галактикада күннің егіздері (құрамы мен қасиеттері жақын жұлдыздар) қызыл ергежейлі жұлдыздарға (күннен кем массасы бар және аз жылу шығаратын жұлдыздар) немесе үлкен, жарқын көк алып жұлдыздарға қарағанда сирек кездеседі. Сонымен қатар, барлық жұлдыздардың төрттен бірінен астамы екі жұлдыздан тұратын жүйелер (қос жұлдыздар), ал олардың 10 пайызы үш немесе одан да көп жұлдыздан (үштік және т.б.) тұрады – біздің Күннің серігі жоқ. Сондықтан, мұндай ортада өмірдің қалай дамуы мүмкін екенін қарастырудың мәні бар. Мұндай болжамдар болашақта жаңа планета табу телескобы іске қосылғанда және, мүмкін, NASA-ның Кеплер миссиясы үшін де пайдалы болуы мүмкін.

1-бөлім: Аурелия

Сериалдың бірінші бөлімі біздің Галактикамыздың жақын аймағындағы қызыл жұлдыздың төңірегінде айналатын, Жер мөлшеріндегі гипотетикалық экзопланета Аурелияға арналған.

Планеталық тұжырымдама

Жобаның ғалымдары TPF-ті қызыл жұлдызға бағыттаудың кішкентай планеталарды көруге ең жақсы мүмкіндік беретінін болжады. Қызыл карликтердің сутегін жағу жылдамдығы баяу болғандықтан, олардың қызмет ету мерзімі өте ұзақ, бұл олардың маңындағы планеталарда өмірдің пайда болуына жеткілікті уақыт береді. Сонымен қатар, қызыл карликтер ғаламда өте көп кездеседі. Сондықтан, егер олар тіршілікке жарамды планеталарды қолдайтын болса, ғаламда тіршілік табу ықтималдығы артады. Дегенмен, басқа жұлдыздарға қарағанда олардың жарығы әлдеқайда аз болғандықтан, олардың айналасындағы планеталық жүйелерді анықтау қиынға соғады. Сонымен қатар, төмен гравитация жүйенің мүмкін болатын мөлшерін шектейді. Gliese 581g-нің табылуы қызыл карлик жүйелерін, соның ішінде тіршілікке жарамды жүйелерді табу үмітін күшейтеді. Алайда, осы карликтердің кішігірімдігі және аз жылу/жарық шығаруы, мұндай планета жұлдыздың бетіне тым жақын болуы керек екенін білдіреді. Мұндай орбитаның кемшілігі – Жер сияқты дене толтырылған күйде тұрып қалуы мүмкін. Бұл жағдайда, айналыс кезінде объекті өз ядросына әрқашан бір бетін көрсетіп тұрады, Ай Жерге қалай қараса, солай (техникалық тұрғыдан алғанда, айналыстағы дене үшін бір жұлдыздық тәулік бір жылға тең болады). Дәстүрлі ғылыми теориялар мұндай толтырылған планета атмосфераны ұстап тұра алмайды деп болжайды. Мұндай баяу айналу атмосфераны күннің шашырауынан қорғайтын магниттік күшті әлсіретеді (сирек Жер гипотезасын қараңыз).

Дәстүрлі болжамдар тексерілді

Дегенмен, бағдарламаға тартылған ғалымдар мұндай планетаға қатысты дәстүрлі пікірлерді тексеруге және оның протопланеталық дискіден бастап соңғы күйреуіне дейінгі моделін жасауға бекінді. Олардың есептеулері бойынша, мұндай планета атмосферасын сақтап қалуы мүмкін, бірақ Жердегідей қалыпты нәтижелерден өте ерекше болар еді. Аурелия гравитациялық тұрғыдан бекітілген болар еді. Осының салдарынан Аурелияда маусымдар мен күндіз-түн айналымы болмайтын еді.

Стингер фанаттарымен қоректенетін алты аяқты, жартылай суда тіршілік ететін, сусарға ұқсас жаратылыстар – лайподтар. Олар ұзын, үздіксіз өсетін бармақ тырнақтарын Стингер фанын кесу үшін және өзен жүйелерін бұғаттап, жасанды лагуналар мен батпақтар жасау үшін пайдаланады, бұл оларды хищниктерден қорғайды. Осы жануардың үстінде, эмуға ұқсас ірі жануар – Гулфог, басты хищник болып табылады. Бұл 2 метрлік ет жеушілер әлеуметтік жекелеген топтарда өмір сүреді және дамыған интеллект белгілерін көрсетеді. Сонымен қатар, екінші жартылай суда тіршілік ететін жаратылыс бар – Гистерия, ол бунақ және пираньяның араласуынан туған. Бұл кішкентай, қызғылт түсті жандар жиналып (қопарылғандай) бір үлкен суперорганизм құрай алады, жағалауға көтеріліп, басқа жануарларды парализдеп, жейді. Су жанында өмір сүретін Сабиан шырыштары Гистерияның құрбаны болуы мүмкін, бірақ оларды толық қанағаттандыру үшін Гулфог сияқты ірі жануар қажет. Планетаның экожүйесінде бірнеше ерекшеліктер бар, ең бастысы – барлық тірі организмдерге күннің жарқырауын сезінуге және одан қашуға мүмкіндік беретін эволюциялық ерекшеліктер. Қызыл жұлдыздар тұрақсыз және жиі күннің жарқырауын шығарады. Мұндай күшті ультракүлгін сәулелену көміртекті тіршілікке қауіпті, себебі ол органикалық қосылыстар құрамындағы атомдық байланыстарды бұзады. Гулфогтар бастарының үстінде ультракүлгін сәулеге сезімтал көздерге ие. Стингер фанаттары өздерін қорғау үшін бүгіледі. Лайподтардың арқасы ультракүлгін сәулелерді сезе алады. Гистерияны су қорғайды. Дегенмен, жарқырау кезеңі қызыл жұлдыздар салыстырмалы түрде жас болғанда ғана пайда болады.

2-бөлім: Көк Ай

Бағдарламаның екінші бөлімі "Көк Ай" деп аталатын ойдан шығарылған айға тоқталады, ол екі жұлдыздан тұратын жұлдыздық жүйенің орбитасында айналатын алып газ планетаның төңірегінде айналады.

Планеталық тұжырымдама

Көк Айда өмір сыйлайтын су мен өте тығыз атмосфера бар, сондықтан алып жаратылыстар теория бойынша ұшуға қабілетті. Көк Ай жақын қос жұлдыздық жүйені айналып жүрген Су бұлты Жопет планетасын (Юпитер сияқты, атмосферасында көрінетін жаңбыр бұлттары бар, салқынырақ планета) айналып өтеді. Көк Айдың массасы шамамен Жердікімен тең, бірақ ауа қысымы теңіз деңгейінде Жерден үш есе жоғары. Көк Айдың ерекшелігі – оның полярлық мұздықтары жоқ: қалың атмосфера Ай бетіндегі температураны тұрақты ұстайды. Ай үстінде кең жасыл түсті мойынсоң мен балдырлардың қалың қабаттарынан тұратын көгершін пайда болады. Тығыз атмосфера Жердегіден ауыр жаратылыстардың ұшуына мүмкіндік береді. Бұл экологиялық ортаны толтыратын, мұхиттан ауаға көшкен алып киттерге ұқсас аңдар – аспан киттері. Атмосферадағы артық оттегінің нәтижесінде бұлшық еттерінің күші артады, сондықтан олардың қанаттарының ені он метрге жетеді және олар өмір бойы ауада қалады. Олар жоғарыда айтылған ауа мойынсоңымен қоректенеді. Олар теңізде тіршілік ететін жануарлардан бір эволюциялық секіріспен ұшатын жануарларға айналды. Атмосферадағы оттегінің жоғары деңгейі (30%) найзағай кезінде атмосфераны өзінен-өзі жануға жақын жағдайға жеткізеді. Көмірқышқыл газының мөлшері Жердегіден 30 есе артық, бұл ауаны ылғалды және жылы етеді.

Көк Айдың тіршілік түрлері

Көк киттер жәндіктерге ұқсас, қапталған Қызылқұрттардың азығы болып табылады, олар топтасып өмір сүретін, түрлі міндеттерді атқаратын жыртқыштар. Барлаушылар көк киттерді тауып, ерекше иіспен белгілейді, содан кейін ұяға оралып, хабарды таратады. Жұмысшылар көптеп шығып, китті анықтап, оны аспаннан түсіріп, өлтіру үшін бірігіп жұмыс істейді. Соңында, ұяда тұрып, жаңа Қызылқұрттарға айналатын жұмыртқаларды үнемі салатын патшайым бар. Бұл өмір салты Жердегі егіздерге негізделген. Қызылқұрттар да олжа болып табылады, себебі Пагода бұтақтары өлімге әкелетін, өсімдіктей жабылатын, жасырын тұзақтардың желілерімен толы. Қызылқұрт жасырын тұзаққа түскен кезде, ет жейтін жануарлар оны өз аузына алып, алғашқы асқазандағы қышқылмен қорытады. Көк киттермен қатар, алып Желкендер де орманның үстінен ұшады. Бұл қолшатыр тәрізді шөп жеушілер диаметріне дейін өсіп, әлі де ауада қалуы мүмкін. Олардың баулары жүзуді бақылайды, ал олардың медузаға ұқсас шоғырлары суға толы аспан тоғандарынан Гелибуг дернәсілдерін ұстап алады. Гелибугтердің денелері үш жақты симметриялы, үш көзі, үш қанаты, үш аяғы, үш аузы және үш тілі бар. Көк Айдың 70% жері екі негізгі өсімдік түрімен – пагода ағаштарымен және шар тәрізді өсімдіктермен жабылған. Пагода ағаштары бір-бірімен байланысып, 213 метрге дейін биікке өседі. Олардың қуыс жапырақтары жаңбыр суын жинайды, себебі ағаштар жерден су тарту үшін тым биік. Шар тәрізді өсімдіктер өз тұқымдарын сутегімен толтырып, тығыз атмосферада, Жердегі теңіз балдырына ұқсас түрде ұшырады. Пагода орманының түбінде мүлдем басқа экожүйе бар, оны биолюминесцентті жаратылыстар басқарады. Гигант саңырауқұлақтар, Гелибугтер және басқа да жаратылыстар көлеңкеде тығылып, төменнен кез келген жаратылыстың өз тұзағына түсуін күтеді. Саңырауқұлақтар жаратылыстың өлімін ескертетін дабыл жүйесіне ие, содан кейін олар оны сіңіріп алады. Көк Айға жаппай өрттер қауіп төндіріп, барлық пагода ормандарын жоя алады. Шар тәрізді өсімдіктер пайда болған жерлерде өседі. Өсімдіктер шығаратын шарлар жарылғыш сутегімен толы, ал өрт шыққанда олар бомбалар сияқты жарылып, тұқымдарды ауаға шашады. Көк киттер мен Желкендер өрт тоқтағанша биіктікке көтеріледі. Жасырын тұзақтар маймыл сияқты бұтақтан бұтаққа шайқалады. Қызылқұрттардың қашу стратегиясы белгісіз.

Үйдегі бейнефильмдер

Channel 4 2005 жылдың қаңтар айында толық деректі фильмді (ұзақтығы 100 минут) DVD форматында жарыққа шығарды.