Түс жоланы: Ядролық апаттан кейінгі әйел саяхаты

Кіріспе

Вонда Н. Макинтайрдың 1978 жылы жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. «Түс жыланы» – американдық жазушы Вонда Н. Макинтайрдың 1978 жылғы ғылыми-фантастикалық романы. Бұл оның 1973 жылғы «Тұман, шөп және құм» повесінің кеңейтілген нұсқасы, ол үшін ол 1974 жылы алғашқы «Небула» сыйлығын жеңіп алды. Оқиға ядролық катастрофадан кейінгі Жерде өтеді. Басты кейіпкер – Жылан, ол генетикалық түрлендірілген жыландарды ауруларды емдеу үшін пайдаланатын емші. Оның бірі – керемет «Түс жыланы», оның уы өліп бара жатқан адамдарға жағымды түстер көрсетеді. Роман Жыланның оның өлімінен кейін Түс жыланын ауыстыруға тырысуын баяндайды. Бұл кітап ғылыми фантастикадағы екінші толқын феминизмінің үлгісі саналады. Макинтайр дәстүрлі гендерлік сюжеттерді қайта жазып, әйелді орталыққа қойып, кейіпкерлердің гендерлік идентитігі туралы күтулерді сындыру үшін гендерлік анықтауыштарды қолданбау сияқты тәсілдерді пайдаланды. «Түс жыланы» феминистік көзқараспен әртүрлі әлеуметтік құрылымдар мен сексуалдық парадигмаларды зерттеді, сонымен қатар емдеу және мәдени өзара әрекеттесу тақырыптарын қарастырды. Роман жақсы қабылданып, 1979 жылы «Небула», «Гюго» және «Локус» сыйлықтарын жеңіп алды. Көптеген зерттеушілер Жыланның басты кейіпкер ретіндегі күші мен тәуелсіздігін атап өтті. Сыншылар Макинтайрдың жазу стилін және кітаптың тақырыптарын да жоғары бағалады. Ғалым Дайан Вуд «Түс жыланы» «ғылыми фантастиканың тілдік және мәдени кодтармен эксперимент жасау арқылы эстетикалық ләззат алуға қабілеттілігін» көрсеткенін жазды, ал автор Урсула К. Ле Гуин оны «тау өзені сияқты кітап – жылдам, таза, айқын, қызықты, әдемі» деп сипаттады.

Негізгі оқиғалар

1971 жылы Сиэтлде тұратын Вонда Н. Макинтайр Clarion West жазушылар шеберханасын құрды және 1973 жылға дейін оны басқаруға көмектесті. Шеберхананың оқытушыларының бірі Урсула К. Ле Гуин болды. 1972 жылғы семинардың бір тапсырмасы – екі кездейсоқ таңдалған сөзден оқиға жасау, бірі пасторальдық, екіншісі технологиямен байланысты. Макинтайрдың бұл тәжірибесі 1973 жылғы "Тұман, шөп және құм туралы" атты әңгімесіне айналды. Бұл әңгіме Dreamsnake романына өсті және романның бірінші тарауы ретінде өзгеріссіз қолданылды. МакИнтайрдың екінші романы Dreamsnake 1978 жылы Houghton Mifflin баспасында Стивен Александр салған суретпен жарық көрді. Оқиға ядролық соғыстан кейін өтеді, ол "оқиғаның себептерін білген немесе оған қамқорлық танытқан барлық адамды жойды". Көптеген жануар түрлері жойылды, планетаның аймақтары радиоактивті, ал аспан шаңмен жасырылған. Адам қоғамы журналист Сэм Джордисон сипаттағандай, "төменгі технологиялық тайпалық құрылымда" бейнеленген: мысалы, Аревин кейіпкері ешқашан кітап көрген емес. Жыландар өлім мен жаңару сияқты басқа да символдық мағыналарға ие. Олар көркем әдебиетте жиі кездесетін мотив, түрлі рөлдер мен формаларда бейнеленеді. Мысалы, у мен емге байланысты символизм МакИнтайрдың басты кейіпкерін Римдік емші құдайы Асклепиймен байланыстырады, ол жыланмен оралған таяқ ұстайды. Бұл екі мағынаны арман жыланы Грасс көрсетеді, ол емшіге қуатты құрал болса да, шөлдегі халық үшін қорқыныш тудырады. Жыланның жыландарды пайдалануы Жаратылыс кітабындағы мифті кері қайтарады, әйел жыландарды бақылайды. Орталықтың бейнесі, қоғамнан оқшауланған күрделі технология орталығы, "орталық пен шет, ішкі және сыртқы, өзі және басқа" қарым-қатынасын зерттеумен байланысты, бұл тақырып МакИнтайрдың "The Exile Waiting and Superluminal" (1983) еңбегінде де кездеседі. Орталық қатаң әлеуметтік тәртіпті көрсетеді, ал әлеуметтік өзгерістер қоғамның шетінде болады, ал Орталық, атына қарамастан, маңызсыз болып көрінеді. Dreamsnake, МакИнтайрдың көптеген туындылары сияқты, бостандық пен тұтқындықтың әсерлерін зерттейді. Оның кейіпкерлерінің көпшілігі түрлі шектеулерден азат болуға тырысады, соның ішінде өзіне қойған психологиялық шектеулер, физикалық кемшіліктер немесе сыртқы келбеттен туындаған қиындықтар, және басқа адамдардың қысымы. Жылан Тау жағасындағы әкімге жұмыс істейтін екі босатылған құлды кездестіреді, ол өз қаласында құлдыққа тыйым салып, оларды босатқан. Біреуі құлдықтың белгісі ретінде өкшесінде сақина тағады, Жылан оған оны алып тастауға болатынын айтқанда, ол қуанышқа бөленеді, бірақ бұл процедура оны мүгедек қалдыру қаупін тудырады. Екіншісі формальды түрде бос, бірақ алғыс білдіруден әкімнің барлық тілегін орындауға міндетті сезінеді. Мелиссаның мүгедектігі басқаша: оның денесіндегі күйік салдарынан, сыртқы келбетіне қарай адамдарды бағалайтын қоғамда, ол жасырын өмір сүреді. Басқа кейіпкерлердің арасында емделмейтін гигантизмге ұшыраған және үнемі психотикалық ашуға ұшырайтын Норт, тәуелділігімен тұтқындалған "ақылдан", құнарлылығын бақылаудағы сәтсіздігіне ұялған Габриэль және отбасылық жауапкершілікке түскен Аревин бар. Dreamsnake-де мәдени кодтардың өзара әрекеті жиі кездесетін тақырып, кейде екі мағыналы, мысалы, Жылан мен Аревин "дос" терминін талқылағанда, Аревин оған үлкен маңыз береді, немесе таулықтардың жыныстық қатынасты ұсыну үшін қолданатын бейнелі көмек ұсынысы. Аревиннің есімін Жыланмен бөлісуге құлықсыздығы және "дос" оның халқы үшін нені білдіретінін түсіндіруі олардың бөтен адамдарға деген терең күдігін көрсетеді, ал ол кеткен кезде емшілерге Грасстың өліміне әкелген мәдени факторларды түсіндіруге тырысады. Мәдениеттік бейімділіктер емшілердің арман жыландардың бейтаныс биологиясын түсіну қабілетін де қиындатады. Олардың Жер биологиясы туралы білімі оларды жаратылыстар жұптарда жұптасады деп қате тұжырымдауға итермелейді, тек Жыланның жағдайы олардың үштік екенін анықтауға мүмкіндік береді. Осылайша, бұл туынды айырмашылықты қабылдау өсу мен өзгеріске әкелуі мүмкін екенін көрсетеді.

In 1971, Vonda N. McIntyre, then living in Seattle, set up the Clarion West writers' workshop, which she helped run through 1973. One of the workshop's instructors was Ursula K. Le Guin. During a 1972 workshop session, one of the assignments was to create a story from two randomly chosen words, one pastoral, and one related to technology. McIntyre's effort would become her 1973 short story "Of Mist, and Grass, and Sand". That story grew into Dreamsnake, and was used unchanged as the first chapter of the novel, Dreamsnake, McIntyre's second novel, was released by Houghton Mifflin in 1978, with a cover illustration by Stephen Alexander. The story is set after a nuclear holocaust that "destroyed everyone who knew or cared about the reasons it had happened". Most animal species are extinct, regions of the planet are radioactive, and the sky is hidden by dust. Human society is depicted as existing in what journalist Sam Jordison describes as "low tech tribalism": the character Arevin, for instance, has never seen a book. Snakes have other symbolic meanings, including both death and rejuvenation. They are a recurring motif in fiction, being depicted in widely varying roles and forms. Their symbolic association with both poison and healing, for instance, connects McIntyre's protagonist to Asclepius, the Roman god of healing, who carries a serpent entwined rod. These dual meanings are illustrated by the dreamsnake Grass, who in the story is a powerful tool for the healer while also being an object of fear for the desert people. Snake's use of serpents plays on the biblical myth of Genesis, reversing it so the woman controls the snakes. The depiction of Center, a place of sophisticated technology that has cut itself off from the rest of society, is associated with an exploration of the relationship between "centre and margins, insider and outsider, self and other" that is also found in McIntyre's The Exile Waiting and Superluminal (1983). Center exhibits a rigid social order; in contrast, social change occurs outside, at the margins of society, and Center, despite its name, is rendered irrelevant. Dreamsnake, along with much of McIntyre's work, also explores the effects of freedom and imprisonment. Many of her characters attempt to free themselves from shackles of varying kinds, including self imposed psychological limitations, the challenges created by physical infirmity or appearance, and oppression by other humans. Snake encounters two freed slaves who work for the mayor of Mountainside, who freed them by banning slavery in his town. One bears a ring in her heel as a relic of enslavement; when Snake tells her she could have it removed, she is overjoyed, though the process risks laming her. The other is notionally free but feels obliged to serve the mayor's every whim out of gratitude. Melissa is handicapped differently: because of her disfiguring burns, in a society that judges people on their physical appearance, she leads a hidden existence. Other characters who are fettered in some way include North, whose incurable gigantism has led to constant psychotic rage; the "crazy", trapped by his addiction; Gabriel, embarrassed by his failure at controlling his fertility; and Arevin, who feels caught by familial responsibility. Interaction between cultural codes is a recurring theme in Dreamsnake, sometimes featuring dual meanings, as when Snake and Arevin discuss the term "friend", to which Arevin attaches greater significance, or in the figurative offer of help that the mountain people use to offer a sexual relationship. Arevin's initial unwillingness to share his name with Snake, and his explanation of what "friend" signifies to him shows his people's deep rooted suspicion of strangers; and when he leaves, he seeks to explain to the healers the cultural factors that resulted in Grass being killed. Cultural biases also impede the healers' ability to understand the alien biology of the dreamsnakes. Their knowledge of Earth biology leads them to erroneously assume creatures mate in pairs; only Snake's circumstances enable her to discover they are triploid. The narrative thus argues that acceptance of difference can lead to growth and change.

Қасиеттері

Көптеген сыншылар Dreamsnake-тің күшті әйел басты кейіпкерін атап өтті. Жыланның кітаптың орталық тұлғасы болуы Макинтайрға гендерді негізгі тақырып ретінде зерттеуге және гендерлік стереотиптерді бұзуға мүмкіндік береді: Жылан, Макинтайрдың көптеген кейіпкерлері сияқты, дәстүрлі еркек рөлінде өзін-өзі сенімді әйел ретінде көрсетеді, бірақ ол емші, архетиптік еркек кейіпкер емес. Dreamsnake-дегі көптеген еркек кейіпкерлер, мысалы Тау жағасындағы қала әкімі, қатыгез ат қорабасы немесе Солтүстік, жағымсыз жарықтандырылған. "Жұмсақ және табанды" Аревин кітаптың көп бөлігінде көрінбейді. Орсон Скотт Кард Жыланның кейіпкерін өзін-өзі қамтамасыз ететін тұлға ретінде сипаттады: ол өзінің мәселелерін шешкен және романның соңында құтқарылатын болады деген күтуді жоққа шығарған. Кард үшін Жыланның жалғыздықпен көп ортақ белгілері бар, ол "махаббат пен түсініктікпен" адамдардың өмірін жақсартады: ол Грум халқына иммунитет береді, Мелиссаны құтқарады және Габриелге өзінің фертильдігін бақылауға қабілетсіздігін жеңуге көмектеседі, бұл олардың қоғамындағы "үрейлі проблема". Сара ЛеФану ғалымы Жыланды "The Exile Waiting" романындағы Мишаның "ескі және дана" нұсқасы ретінде сипаттайды, ол Орталық қаласынан қашуға дейін көп қиындықтардан өтеді. Жылан "батыл, адал және зиялы" деп сипатталады, әділдікке деген ұлы құштарлығымен және мейірімді мінезімен ерекшеленеді. Ғалым Каролин Венделл Жыланның көптеген басқа кейіпкерлерге қарағанда өз шешімдерін жасауға қабілетті екенін жазды. Оның еркіндігі оған жауапкершілікті арттырып, Габриел мен Мелисса сияқты басқаларды босатуға мүмкіндік береді. Өзінің сексуалдығын зерттеген кезде, Жылан жанрдағы әйел кейіпкерлеріне қарағанда көбірек еркіндікке ие. ЛеФанудың сөзіне сәйкес, Жыланның сексуалдық белсенділігі және жалпы кітаптағы сексуалдық саясат арқылы МакИнтайр Dreamsnake әлемінде "әйел болу және толыққанды адам болу мүмкін" екенін ұсынады. Жыланның кейіпкері патриархалды қоғамнан шеттетілген әйелдің архетипін феминистік тұрғыдан қайта қарастырудың мысалы ретінде сипатталған, оны әйел күшінің символы ретінде бейнелеуге болады. Қабылдау және танылу Dreamsnake бірнеше марапаттарға ие болды, соның ішінде 1978 жылғы ең үздік роман үшін Небула сыйлығы, 1979 жылғы ең үздік роман үшін Хьюго сыйлығы және 1979 жылғы ең үздік роман үшін Locus Poll сыйлығы. Ол сонымен қатар Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы кітап сатушылар сыйлығын жеңіп алды және 1979 жылғы Халықаралық көркем әдебиеттегі Дитмар сыйлығына ұсынылды. 1995 жылы Dreamsnake ретроспективті Джеймс Типтри сыйлығының қысқа тізіміне енді. "Тұман, шөп және құм" 1974 жылы ең үздік повесть үшін Небула сыйлығын және ең үздік қысқа әңгіме үшін Локус сыйлығын жеңіп алды. 1980 жылы кітаптың жұмсақ мұқабасы Америка кітап сыйлығына ұсынылды. Dreamsnake 1970-ші жылдары пайда болған феминистік фантастикалық әдебиеттің бір бөлігі ретінде танылды және бұл салада шеттетілген әйел авторлардың орнын бекітті. Бұл туындыларға Ле Гуин, Кейт Вильгельм және Джеймс Типтри-младший жазған еңбектер кірді.

Multiple reviewers highlighted Dreamsnake'''s strong female protagonist. Snake's centrality to the book allows McIntyre to explore gender as its central theme and subvert gendered tropes: Snake, like many of McIntyre's protagonists, is an assertive woman in a traditionally male role, although she is a healer, rather than an archetypal male hero. Most of the male characters in Dreamsnake are depicted in a negative light, as with the mayor of Mountainside, the abusive stablemaster, or North; Arevin, who is "gentle and persistent", is in the background for most of the book. Orson Scott Card described Snake's character as self sufficient: she has solved her own problems and subverted the expectation that she would be rescued at the novel's end. For Card, Snake has much in common with the Lone Ranger, improving peoples' lives with "love and understanding": she immunizes Grum's people, rescues Melissa, and helps Gabriel overcome his inability to control his fertility, a "hideous problem" in their society. Scholar Sarah LeFanu describes Snake as an "older and wiser" version of Mischa, the protagonist of The Exile Waiting, who struggles through much adversity before escaping the city of Center. Snake is depicted as "brave, loyal and intelligent", with a strong desire for justice, and a kind nature. Scholar Carolyn Wendell writes that Snake is more able to make her own choices than many of the other characters in Dreamsnake. Her freedom gives her greater responsibility and allows her to free others, such as Gabriel and Melissa. While exploring her sexuality, Snake also retains more agency than is typical for female characters in the genre. According to Lefanu, through Snake's sexual activity, and the sexual politics of the book more generally, McIntyre suggests that in the world of Dreamsnake, it is "possible both to be a woman and to be fully human". Snake's character has been described as an example of feminist reclamation of the archetype of a witch: a person shunned by patriarchal society, redrawn as an image of female power. Reception and recognitionDreamsnake won multiple awards, including the 1978 Nebula Award for Best Novel, the 1979 Hugo Award for Best Novel and the 1979 Locus Poll Award for Best Novel. It also won the Pacific Northwest Booksellers' Award, and was nominated for the 1979 Ditmar Award in International Fiction. In 1995, Dreamsnake was put on the shortlist for the Retrospective James Tiptree Award. "Of Mist, and Grass, and Sand" had won McIntyre her first Nebula Award, for best novelette, in 1974, and the Locus Award for Best Short Fiction. In 1980 the paperback was nominated for the American Book Awards. Dreamsnake has been identified as part of a wave of feminist speculative fiction that emerged in the 1970s and established the position of female authors in a field where they had been marginalized. This body of work included writing by Le Guin, Kate Wilhelm, and James Tiptree Jr.

Макинтайрдың жазуы бірнеше сыншылардың назарына ілікті. Санта-Крус Сентинель газеті кітапты "шын мәнінде әсерлі оқиға" деп сипаттады, ал Ле Гуин Dreamsnake-ті мақтады, оны "таудағы ағыс сияқты кітап" деп атады – "жылдам, таза, айқын, қызықты, әдемі". Dreamsnake-тегі тақырыптар, символизм және тілдік қолданыс та пікір тудырды. Ғалым Дайан Вуд романның "ғылыми фантастиканың тілдік және мәдени кодтармен тәжірибе жасау арқылы эстетикалық ләззат алуға мүмкіндігін" көрсеткенін жазды. Вуд сонымен қатар МакИнтайрдың мәдениеттер арасындағы байланыс тақырыбын мақтады, оның стилі мен "жанды кейіптемесі" оның "үлкен мейірімділік пен түсініктік" хабарын күшейтеді және "көлемді романды" оқып шығуды ләззатқа айналдырады. Ғалым Гэри Весфаль МакИнтайрдың жыландарды бейнелеуін басқа да фантастикалық әдебиеттермен салыстырып, Dreamsnake-ті жыландар мен адамдар арасындағы қарым-қатынасты бейнелеудегі "жоғарғы нүкте" деп сипаттады. Кард сонымен қатар Жыланның кейіпкерінің өзін-өзі қамтамасыз етуін атап өтті және МакИнтайрдың "сыртқы эпизодтық оқиғаны" сәтті біріктіріп, "жаман, бірақ әдемі әлемді" жақсы суреттелген кейіпкерлермен жасағанын қосты. Эстес сонымен қатар ол түпнұсқалық әңгімедегі "нақтылықты жоғалтты" деп түсіндірді. Кард "Тұман, шөп және құм" кеңейтуіне қатысты бастапқыда күмәнданатынын, оны "мүсіншікпен мұқият жылтыратылған асыл тас" деп атады. Ол кейбір бөлімдерді, мысалы Мелиссаның мінезін, мадлин ретінде сынға алды; және басқалары тым ұзақ созылып жатыр, бірақ ақыр соңында ол кітаптың аяқталуын қаламайтынын айтты.