Кіріспе
Американдық әлеуметтік психолог Харольд Келли (16 ақпан 1921 – 29 қаңтар 2003) – американдық әлеуметтік психолог және Лос-Анджелес қаласындағы Калифорния университетінің психология профессоры. Оның маңызды еңбектері өзара тәуелділік теориясын жасау (Джон Тибоупен бірлесіп), атрибуция теориясының бастапқы жұмыстары, сондай-ақ жақын қарым-қатынастарды түсінуге өмір бойы арналған қызығушылық болды. 2002 жылы жарық көрген «Жалпы психология шолуы» бойынша сауалнамада Келли 20 ғасырдың ең көп сілтемеленген 43-психологы деп танылды.
Harold Kelley (February 16, 1921 – January 29, 2003) was an American social psychologist and professor of psychology at the University of California, Los Angeles. His major contributions have been the development of interdependence theory (with John Thibaut), the early work of attribution theory, and a lifelong interest in understanding close relationships processes. A Review of General Psychology survey, published in 2002, ranked Kelley as the 43rd most cited psychologist of the 20th century.
Өмірбаян
Гарольд Келли Айдахо штатының Бойсе қаласында дүниеге келген. Оның отбасы 10 жасында Калифорния штатының Делано ауылдық қаласына көшіп барды. Сол жерде Келли өзінің мектеп кезіндегі сүйіктісі Доротиге үйленді. Олардың үш баласы – Энн, Стен және Меган болды, кейіннен бес немересі дүниеге келді. 1949 жылы Левин қайтыс болғаннан кейін орталық Мичиган университетінің Әлеуметтік зерттеулер институтына көшірілді, және Келли олармен бір жыл бойы жұмыс істеді. 1955 жылы Келли Йель университетінен кетіп, Миннесота университетіне жұмысқа орналасты. Осы кезеңде Келли Джон В. Тибоутпен бірлесіп «Группалардың әлеуметтік психологиясы» атты кітапты жазды. Содан кейін Келли UCLA-ға көшті, ол өзінің академиялық мансабының соңына дейін сол жерде қалды. 1991 жылы зейнетке шыққаннан кейін Келли UCLA-дағы Emeritus мүшесі ретінде белсенді өмір салған. Ол көптеген басшылық лауазымдарды иеленді, соның ішінде UCLA-дағы бірнеше ұйымдардың төрағасы болды. Оның еңбекқорлығы мен әлеуметтік психологияға деген құштарлығы студенттердің осы салаға деген қызығушылығын арттырды. Олар Келлиді осы психология саласында өздерінің жеке мансаптарын құруға үлгі етті. 2003 жылдың қаңтарында ол Малибудағы үйінде қатерлі ісіктен қайтыс болды.
Жұмыс
Келлидің ең көп сілтеме жасалған тезистерінің бірі 1948 жылы жазылған. Ол Соломон Аштың экспериментінен әсерленді, онда "позитивті" немесе "негативті" әсерлер "ыстық" немесе "суық" сияқты негізгі қасиеттермен анықталады деп болжанған. Ол бір адамды "жылы" деп сипаттады, ал басқаларын "суық" деп сипаттады, бірақ олардың іс-әрекеттері мен мінез-құлқы екі жағдайда да толықтай бірдей болды. Оның нәтижелері Аштың нәтижелерін растады, яғни қатысушылар адамды "жылы" деп естігенде көбінесе жағымды әсер алады. Керісінше, қатысушылар адамды "суық" деп естігенде көбінесе жағымсыз әсер алады.
Бір-біріне тәуелділік теориясы
Гарольд Келлидің ең маңызды ынтымақтастығы Джон Тибоумен болды, ол өзара тәуелділік теориясын жасады. Көбінесе әлеуметтік алмасу теориясы ретінде танылатын өзара тәуелділік теориясы алғаш рет 1959 жылы Тибо мен Келлидің «Топтардың әлеуметтік психологиясы» атты кітабында кеңінен қарастырылды. Шындығында, 50 жылдан астам уақыт бойы өзара тәуелділік теориясы топтық динамика, әлеуметтік салыстыру, өзін-өзі көрсету, өзін-өзі реттеу, махаббат, міндеттемелер және қақтығыстар сияқты тақырыптарды зерттейтін ғалымдардың бірнеше буындарына әсер етті. Өзара тәуелділік теориясы жеке қарым-қатынастардағы өзара тәуелділік үлгілері арқылы анықталады, бұл бір серіктестің берілген қарым-қатынаста екіншісінің нәтижелеріне қаншалықты әсер ете алатынын және/немесе бақылай алатынын көрсетеді. Бұл тәсіл бұрын психологиялық зерттеулерде қолданылған, бірақ осы деңгейде кеңінен пайдаланылмаған. Матрицада А тұлғаның өзара әрекеттесудегі мүмкін әрекеттері көлденең тізімделеді, ал В тұлғаның әрекеттері тік тізімделеді. Матрицаның әрбір жасушасы А мен В әрекеттерінің нақты комбинациясына байланысты екі тұлға үшін де сыйлық пен шығынның қандай нәтижелер болатынын көрсетеді. Келлидің матрицаларды қолдануы берілген өзара әрекеттесудегі барлық мүмкін нәтижелердің объективті және визуалды бейнесін қамтамасыз етті. Атрибуция процесінің осы маңызды компоненттері «Келли кубі» деп белгілі болған визуалды ұғымда көрсетілген, онда тұлғалар, нысандар және уақыт тұрақты немесе өзгермелі болуы мүмкін, бұл біздің атрибуция жасау қалай жүзеге асырылатынын түсіндіреді. Келли, қарапайым адамдар («наив психологтар» деп аталатын) және эмпирикалық ғалымдар себептік тұжырымдар жасау кезінде көбінесе бірдей дәлдікке ие екенін мәлімдеді. Ол, мезо деңгейлі психология, яғни біз күнделікті өмірде адамдар ретінде сезінетініміз, микро деңгейлі құбылыстарға (мысалы, ми жасушаларының жұмысы) немесе макро деңгейлі құбылыстарға (мысалы, қоғамдық өзгерістер) қарағанда эмпирикалық психологиялық зерттеулердің басым бөлігі болуы керек екенін атап өтті.
Жеке қарым-қатынастар
Бір-біріне тәуелділік теориясы мен атрибуция теориясының тұжырымдамаларын және мүмкін "нақты өмірдегі" қолданыстарын зерттегенде, Келли үйлесім мен қақтығыстағы жас жұптардың өзара әрекеттесуін және олардың түсініктерін, сондай-ақ олардың келіссөздер жүргізу және дауларды шешуге тырысу жолдарын зерттей бастады. Келлидің ынтымақтастыққа деген қызығушылығы өмір бойы басқа әріптестерімен де жалғасты. Бұл жұмыс оны жақын қарым-қатынас контекстінде атрибуция және өзара тәуелділік теорияларын кеңейтуге итермеледі, нәтижесінде 1979 жылы маңызды және жаңа кітап – «Жеке қарым-қатынастар» жарық көрді. Кейіннен «Жақын қарым-қатынастар» атты бірлескен том, әлеуметтік психологияда ұзақ уақыт бойы назардан тыс қалған тартымдылық, махаббат, міндеттеме, билік және қарым-қатынастағы қақтығыстар сияқты тақырыптарды зерттеуге мүмкіндік берді. Келли мансабының кейінгі кезеңінде «жақын» және «жеке» қарым-қатынас терминдерін қолдана бастады, бірақ оның осы тақыпқа деген қызығушылығы оның ерте еңбектерінен бастау алды. «Группалардың әлеуметтік психологиясы» (1959) кітабындағы оның мысалдарының көп бөлігі диадалық өзара әрекеттесулерге негізделген. Сол сияқты, өзара тәуелділік теориясы екі адамның өзара әрекеттесуі мен олардың нақты тәуелді жағдайының нәтижесінде қалыптасқан өзара әрекеттесулер негізінде жасалды. Осылайша, топтағы өзара әрекеттесуді әрқашан екі адам деңгейіне дейін келтіруге болады. Жеке қарым-қатынастар туралы жұмысы арқылы Келли жеке қарым-қатынастың анықтамасын қалыптастырды. 1979 жылы Келли жеке қарым-қатынастың үш маңызды элементін анықтады: 1) нақты мінез-құлықтың салдарындағы өзара тәуелділік, 2) бір-бірінің нәтижелеріне жауап беретін өзара әрекеттесу және 3) өзара әрекеттесу оқиғаларын мінезге жатқызу. Осы тұжырымдамада Келли өзінің негізгі зерттеу салаларын – өзара тәуелділікті, атрибуцияларды және жеке қарым-қатынастарды біріктірді. Кейінірек Келли 1983 жылғы «Жақын қарым-қатынастар» атты бірлескен жұмысында жақын қарым-қатынастың амалға асыруға қабілетті анықтамасын жасады: «Жақын қарым-қатынас – бұл күшті, жиі және алуан түрлі өзара тәуелділік, ол ұзақ уақытқа созылады». Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Келли тағы бір топ жетекші зерттеушілерді теориялық тұрғыдан ерекшеленетін өзара тәуелділіктің үлгілерінен туындаған прототиптік әлеуметтік жағдайлардың жіктемесін жасауға шақырды. Бұл алты жылдық жоба «Адамдар арасындағы жағдайлардың атласымен» аяқталды.
Ынтымақтастық
Келлидің 1953-1986 жылдардағы Джон Тибоутпен арақатынасы барлық уақыттағы ең ұлы психологиялық ынтымақтастықтардың бірі деп танылады. Келлинің ынтымақтастыққа деген қызығушылығы өмір бойы басқа әріптестерімен де жалғасты, оның «Жақын қарым-қатынастар» және «Жеке қарым-қатынастар атласы» атты еңбектеріндегі кеңінен тізілген авторлар тобы оны көрсетеді. Келлинің ынтымақтастықты іздеуі қарым-қатынастарды зерттеушілердің алғашқы қоғамын – Халықаралық жеке қарым-қатынастарды зерттеу қоғамын (ISSPR) құруға әкелді. Келли 1987-1990 жылдар аралығында президент болып, оның алғашқы жетекшілерінің бірі болды. Бұл ұйым одан әрі дамып, қазір Халықаралық қарым-қатынастар зерттеулер қауымдастығының (IARR) құрамына кіреді.
Марапаттар
Келли психология саласына қосқан үлесі үшін көптеген марапаттар мен аккредитация алды, атап айтқанда, 1971 жылы Америка Психологиялық Ассоциациясының «Ерекше ғылыми үлес» сыйлығы, 1999 жылы Америка Әлеуметтану Ассоциациясының «Кули Мид» сыйлығы, сондай-ақ Эксперименталды әлеуметтік психология қоғамы, Әлеуметтік мәселелерді психологиялық зерттеулер қоғамы, Америка Психологиялық Қоғамы және Жеке қатынастарды зерттеу жөніндегі Халықаралық Қоғам тарапынан мойындалды. Келлидің әлеуметтік психологияға қосқан көптеген үлесі осы саланың дамуына және оны жақсырақ түсінуге мүмкіндік берді.
Кәсіби қызмет
"Қоғамдық мәселелер журналы" бас редакторының міндетін атқарушы, 1949 ж. Ұлттық психикалық денсаулық институтының мінез-құлық ғылымдары зерттеу секциясының мүшесі, 1957–1960 ж. Ұлттық денсаулық сақтау институтының мансаптық даму бөлімінің мінез-құлық ғылымдары стипендиясын қарау тобының мүшесі, 1962–1965 ж. Калифорния штатының психологиялық қауымдастығының 1962 жылғы конвентінің бағдарламалық комитетінің төрағасы, 1962 жылғы желтоқсан. Америка психологиялық қауымдастығының саясат және жоспарлау кеңесінің мүшесі, 1962–1964 ж. "Психологияның жылдық шолуы" журналының редакциялық кеңесінің мүшесі, 1963–1965 ж., 1976–1978 ж. Қоғамдық мәселелерді психологиялық зерттеу қоғамының кеңесінің мүшесі, 1964–1966 ж. Америка психологиялық қауымдастығының 8-бөлімінің (Жеке тұлға және әлеуметтік психология бөлімі) президенті, 1965–1966 ж. Америка психологиялық қауымдастығының ғылыми істер жөніндегі кеңесінің мүшесі, 1966–1968 ж. Әлеуметтік ғылымдар ғылыми кеңесінің трансұлттық әлеуметтік психология комитетінің мүшесі, 1966–1973 ж. Ұлттық психикалық денсаулық институтының психикалық денсаулықты зерттеу жөніндегі сыртқы кеңесшілер комитетінің мүшесі, 1968–1970 ж. Батыс психологиялық қауымдастығының президенті, 1969–1970 ж. Әлеуметтік ғылымдар ғылыми кеңесінің директорлар кеңесінің мүшесі, 1975–1977 ж. Ұлттық ғылым академиясының мүшелік комитеті, 1980, 1981 ж. Мінез-құлық және әлеуметтік ғылымдар саласындағы негізгі зерттеулер комитетінің әлеуметтік өзара әрекеттесу жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Ұлттық ғылыми кеңес, 1985 ж. Ұлттық ғылым академиясы / Ұлттық ғылыми кеңесінің мінез-құлық және әлеуметтік ғылымдар және білім беру комиссиясының ядролық соғыстың алдын алуға мінез-құлық және әлеуметтік ғылымдардың үлесі жөніндегі комитетінің мүшесі, 1985–1988 ж. Жеке қарым-қатынастарды зерттеу жөніндегі халықаралық қоғамның президенті, 1987–1990 ж.
Таңдалған мақалалар мен тараулар
Ескерту: Бұл Келлидің көптеген жарияланымдарының толық тізімі емес. Жарияланымдар цитаталар саны бойынша маңыздылығына сәйкес таңдалды (төменде келтірілгендердің барлығы 100-ден астам цитатаға ие). Келли, Х. Х. (1950). Адамдар туралы алғашқы әсердегі «жылы-суық» айнымалысы. Тұлға журналы, 18, 431–439. Келли, Х. Х. (1951). Эксперименттік жағдайда құрылған иерархиялардағы коммуникация. Адамдармен қарым-қатынас, 4, 39–56. Келли, Х. Х. және Вулкарт, Э. Х. (1952). Топтық көзқарастардың өзгеруге қарсы тұруы. Америкалық әлеуметтану журналы, 17, 453–465. Келли, Х. Х. (1952). Анықтамалық топтардың екі функциясы. Г. Э. Свонсон, Т. М. Ньюкомб және Э. Л. Хартли (ред.) «Әлеуметтік психология бойынша оқулар» (2-басылым, 410–414 бб.). Нью-Йорк: Холт, Ринехарт және Уинстон. Фестингер, Л., Жерард, Х. Б., Химовитч, Б., Келли, Х. Х. және Рейвен, Б. (1952). Ерекше жағдайлардағы ықпал процесі. Адамдармен қарым-қатынас, 5, 327–346. Келли, Х. Х. және Тибо, Дж. В. (1954). Топтық проблемаларды шешу және процестің тәжірибелік зерттеулері. Г. Линдзи (ред.) «Әлеуметтік психология нұсқауы». Кембридж: Массачусетс. Келли, Х. Х. және Аррууд, А. Дж. (1960). Үштіктердегі коалициялар: сын және тәжірибе. Социометрия, 23, 231–244. Диттес, Дж. Е. және Келли, Х. Х. (1956). Топтық нормаларға сәйкестікке қабылдаудың әртүрлі жағдайларының әсері. Аномальды және әлеуметтік психология журналы, 53, 6–74. Келли, Х. Х. (1965). Адамдар арасындағы келіссөздердегі қауіптерді тәжірибелік зерттеу. Қақтығыстарды шешу журналы, 9, 81–107. Келли, Х. Х. (1966). Адамдар арасындағы келіссөздердегі дилеммаларды сыныпта зерттеу. К. Арчибальд (ред.) «Стратегиялық өзара әрекеттесу және қақтығыс» (49–73 бб.). Беркли, Калифорния: Калифорния университеті, Халықаралық зерттеулер институты. Келли, Х. Х. (1967). Әлеуметтік психологиядағы себеп-салдарлық атрибуция теориясы. Небраска мотивация симпозиумы, 15, 192–238. Келли, Х. Х. және Тибо, Дж. В. (1969). Г. Линдзи және Э. Аронсон (ред.) «Әлеуметтік психология нұсқауы», 4-том. (2-басылым, 1–101 бб.). Рединг, Массачусетс: Эдисон Уэсли. Келли, Х. Х. (1970). Әлеуметтік өзара әрекеттесу негізінде серіктестер мен бәсекелестердің басқалар туралы сенімдері. Тұлға және әлеуметтік психология журналы, 16, 66–91. Бентон, А. А., Келли, Х. Х. және Либлинг, Б. (1972). Ұсыныстардың шегі мен концессиялық мөлшерлеменің келіссөздер нәтижесіне әсері. Тұлға және әлеуметтік психология журналы, 24, 73–84. Келли, Х. Х. (1973). Себеп-салдарлық атрибуция процестері. Америкалық психолог, 28, 107–128. Орвиз, Б. Р., Каннингэм, Дж. Д. және Келли, Х. Х. (1975). Себептік тұжырымдаманы егжей-тегжейлі қарастыру: консенсус, ерекшелік және сабақтастық ақпараттың рөлі. Тұлға және әлеуметтік психология журналы, 32, 605–616. Брайкер, Х. Б. және Келли, Х. Х. (1979). Жақын қарым-қатынастарды дамытудағы қақтығыс. Р. Л. Берджесс және Т. Л. Хьюстон (ред.) Нью-Йорк: Академиялық баспасөз. Келли, Х. Х. және Микела, Дж. Л. (1980). Атрибуция теориясы және зерттеу. Психологияның жылдық шолуы, 31, 457–501.