Кіріспе

Балықтардың кіші түрі – Атлантикалық есек Еуропадан (Балтық аймағынан басқа)

Атлантикалық есек (Acipenser oxyrinchus oxyrinchus) – Acipenseridae тұқымдасының мүшесі және басқа есектермен бірге, кейде тірі қазба ретінде қарастырылады. Атлантикалық есек – A. oxyrinchus екі кіші түрінің бірі, екіншісі – шығанақ есегі (A. o. desotoi). Атлантикалық есектің негізгі таралған аймағы Солтүстік Американың шығысында, Канаданың Нью-Брансуик штаттан АҚШ-тың Флорида штатының шығыс жағалауына дейін созылады. Еуропаның Балтық аймағында да оқшауланған популяция кездеседі (қазіргі уақытта тек қайта қалпына келтіру жобасы арқылы). Атлантикалық есек Солтүстік Америкаға алғашқы еуропалықтар келген кезде көптеп кездесетін, бірақ кейіннен шамадан тыс балық аулау, судың ластануы және бөгеттер сияқты орта тұру орындарына кедергі келтіру салдарынан саны азайды. Ол қауіпті, жойылуға жақын және тіпті көптеген табиғи орталарында жергілікті түрлерден жойылған деп есептеледі. Бұл балық 60 жылға дейін өмір сүре алады, ұзындығы 5 метрге жетеді және одан да салмақты болуы мүмкін.

Сыртқы келбеті

Атлантикалық асқазанның шын қабыршақтары болмайды, оның орнына бес қатар сүйекті пластиналар – қалқаншалар болады. 800 фунттан аса салмағы және 15 футқа жуық ұзындығы бар мысалдар тіркелген, бірақ олар әдетте одан кіші және одан артық өспейді. Оның денесінің жоғарғы жағы көкшіл қара және зәйтүн жасыл, ал астыңғы жағы ақ түсті болады. Басқа асқазан түрлерінен гөрі оның мұрны ұзын, аузының екі жағында төрт мұртшасы бар.

Өмір циклі

Алты жасқа толмаған атлантикалық есекторлар мұхитқа көшуден бұрын туған жеріндегі тұзды-тұщы суларда қалады. Олар осы кезеңде ұзақ уақыт бойы созылуы мүмкін. Қысқа мұрынды есекшілердің де кездесетін аймақтарда олардың ересектері ғасырлар бойы жас атлантикалық есекторлармен шатастырылып келген. Ересек балықтар көтеріліп, шағылысады. Аналықтары бір жылда 800 000-нан 3,75 миллионға дейін жұмыртқа салады, мұны әдетте екі-алты жыл сайын жасайды. Жұмыртқа салғаннан кейін аналықтары өзен төмен қарай жүзеді, ал еркектер шағылысқаннан кейін судың суы суығанша өзен жоғарысында қалуы мүмкін, содан кейін төмен қарай қайтуға мәжбүр болады. Олар тіпті теңізге қайта оралып, жағалауға жақын қалады. Бұл түрдің кейде "секіріп ойнайтын" мінез-құлқымен де танымал, осы кезде балық күшті қозғалыспен толығымен судан шығып, соқтығысқан кез келген нәрсеге қауіпті болуы мүмкін. Секірудің нақты себебі әлі белгісіз, бірақ кейбір ғалымдар секіруді топтық байланыс құралы деп санайды. Флориданың солтүстік-батысындағы Суанни өзеніндегі түрдің популяциясын зерттеуде секіру мінез-құлқы маусымдық өзгеретіні анықталды, ең көп кездесетін уақыты маусым айы.

Экономикалық тарих

Бастапқыда Атлантикалық есероны құнды емес балық деп есептелген. Оның кедір-құбыр терісі көбінесе торларды жыртып, балықшылардың тиімдірек балық аулауына кедергі келтіретін. Есероны Солтүстік Америкадағы алғашқы коммерциялық балық аулау орындарында жиналған балық түрлерінің бірі болды және Вирджиния штатының Джеймстаун қаласында алғашқы ақшалай "өнім" ретінде жиналды. Атлантика жағалауындағы басқа балық аулау орындарында оны тағам ретінде, киім және кітап мұқабасын жасауға қолданылатын былғары материал ретінде, сондай-ақ желе, желім, шарап және сыраны тазалауға қолданылатын исингласс – желатин тәрізді зат ретінде пайдаланды. Дегенмен, есеронды аулаудың басты себебі – оның жұмыртқасынан арзанға түсетін, сушылар "қара алтын" деп атаған жоғары сапалы икра еді. 19 ғасырдың соңында АҚШ-тан жылына 7 миллион фунт есероны экспортталды. Бірақ бірнеше жыл ішінде бұл көрсеткіш 22 000 фунтқа дейін төмендеді. Кейін 1950 жылдары жылына шамамен 200 000 фунтқа дейін өсті.

Қорғау мәртебесі

2012 жылдың ақпан айында Атлантикалық есекті Ұлттық мұхит және атмосфералық басқармасының Балық шаруашылығы қызметі (National Oceanic and Atmospheric Administration Fisheries Service) жойылып бара жатқан түрлер туралы заңға (ESA) сәйкес тізімге енгізді. Төрт ерекше популяция сегменті (DPS) жойылып кету қаупі төнген (Нью-Йорк шығанағы, Чесапик шығанағы, Каролина және Оңтүстік Атлантика) деп жарияланды, ал бір DPS қауіп төнген (Мэн шығанағы) деп жарияланды. Осы мәтін жазылып тұрған кезде (2015 жылдың 22 шілдесі) Нью-Йорктегі Рокленд округі мен Вестчестер округін байланыстыратын Таппан Зей көпірінің орнына салынып жатқан жаңа көпірдің Гадсон өзеніндегі есектердің экологиялық тұрақтылығына әсер етуі мүмкін деген алаңдаушылық бар. Америка балық шаруашылығы қоғамы (American Fisheries Society) бұл балықты таралған ареалының барлық бөлігінде қауіп төндірген деп санайды, бірақ ол бұрынғыдай кеңінен таралмайды деп есептеледі. Чесапик су алабында Вирджиния штатындағы Джеймс өзені осы аймақтың популяциясы үшін соңғы рет расталған мекендеу орындарының бірі болып табылады. 2007 жылдың мамыр айында жүргізілген зерттеуде өзеннен 175 есек ұсталды, олардың 15-і 5 футтан (2 метрден) асты. 2005-2006 жылдары Мэриленд штатының шығанағындағы тірі Атлантикалық есектердің көп саны ұсталғаны тіркелді. 2016 жылы Ұлттық теңіз балық шаруашылығы қызметі (National Marine Fisheries Service) он алты өзенді жойылып бара жатқан орта тұру ортасы деп белгілеуді қарастырды, бұл балыққа әсер ететін өзендерді пайдалануға көбірек назар аударуды қажет етеді. 2018 жылы NMFS АҚШ-тың Атлантикалық жағалауындағы отыз бір маңызды өзен мекенін картаға түсірді.

Балтық теңізінің халқы

Балтық теңізі аймағындағы қазірге дерлік жойылып бара жатқан бекіре популяциясы бұрын ойлағандай еуропалық A. sturio түріне емес, атлантикалық A. oxyrinchus түріне жатады. A. oxyrinchus шамамен 1300 жыл бұрын Балтық теңізіне көшіп келіп, жергілікті A. sturio-ны ығыстырды. Балтық аймағындағы атлантикалық бекіренің соңғы белгілі данасы 1996 жылы Эстониядағы Мухумаа жанында ұсталды. Оның ұзындығы, салмағы және жасы шамамен 50 жыл деп есептелді. 2009 жылы Германия мен Польша бірлесіп Балтық теңізіне бекірені қайта енгізу жобасын бастады, осы мақсатта Канаданың Сент-Джон өзенінен ауланған бекірелер Германия мен Польша шекарасындағы Одер өзеніне жіберілді, мұнда бұл түр бұрын шарықтап көбейетін. 2013 жылы жобаға Эстония да қосылды, онда бір жастағы жас бекірелер Нарва өзеніне жіберілді.