Кіріспе
Балық туысы Coregonus – бұл лосось тұқымдасына (Salmonidae) жататын балықтардың алуан түрлі туысы. Coregonus түрлері ақ балықтар деп белгілі. Осы туысқа кем дегенде 68 сипатталған, қазіргі кезде тіршілік ететін таксон жатады, бірақ нақты түрлер саны әлі де даулы. Туыстың типтік түрі – Coregonus lavaretus. Coregonus түрлерінің көпшілігі көлдер мен өзендерде қоныстанса, бірнеше түрі, оның ішінде Арктикалық циско (C. autumnalis), Беринг цискосы (C. laurettae) және ең кішкентай циско (C. sardinella) – тұзды және тұщы су арасында көшіп-қоныс жасайтын анадромды балықтар. Өткен ғасырда, әсіресе Ұлы көлдер мен Еуропаның Альпілік көлдерінен, көптеген ақ балық түрлері немесе экологиялық түрлері жойылып кетті немесе жойылу қаупі төнді. Еуропада жойылып кеткен деп есептелетін 12 тұщы су балығының 6-сы – Coregonus. Coregonus түрлерінің барлығы Берн конвенциясының III қосымшасы және ЕО-ның Жылдамдықтар туралы директивасының (92/43/ЕЭК) IV қосымшасымен қорғалады.
Coregonus is a diverse genus of fish in the salmon family (Salmonidae). The Coregonus species are known as whitefishes. The genus contains at least 68 described extant taxa, but the true number of species is a matter of debate. The type species of the genus is Coregonus lavaretus. Most Coregonus species inhabit lakes and rivers, and several species, including the Arctic cisco (C. autumnalis), the Bering cisco (C. laurettae), and the least cisco (C. sardinella) are anadromous, moving between salt water and fresh water. Many whitefish species or ecotypes, especially from the Great Lakes and the Alpine lakes of Europe, have gone extinct over the past century or are endangered. Among 12 freshwater fish considered extinct in Europe, 6 are Coregonus. All Coregonus species are protected under appendix III of the Bern Convention, and Annex IV of the EC Habitats Directive (92/43/EEC)
Таксономия
Филогенетикалық дәлелдер тұқымның ең төменгі мүшесі – жоғары қауіпті Атлантикалық ақ балық (C. huntsmani) екенін көрсетеді, ол Канаданың Новая Шотландиясындағы жалғыз өзен алабында эндемик. Атлантикалық ақ балықтың шамамен 15 миллион жыл бұрын, миоценнің ортасында тұқымның қалған бөлігінен бөлініп шыққандығы болжанып жүр. Бұрын бұл тұқым Coregonus ("шынайы ақ балықтар") және Leucichthys ("циско") деп аталатын екі кіші тұқымға бөлінген. Coregonus кіші тұқымына аузы субтерминал және көбінесе түбінде қоректенетін таксондар, ал Leucichthys кіші тұқымына аузы терминал немесе супратерминал және көбінесе пелагикалық планктонмен қоректенетін таксондар кірген. Дегенмен, бұл жіктеме табиғи емес: молекулалық деректерге сүйенсек, цисколар тұқымның ішінде екі ерекше тарамға бөлінеді. Сонымен қатар, Stenodus тұқымы филогенетикалық тұрғыдан Coregonus-тан ерекшеленбейді; Stenodus тұқымы тұқымның ішінде төменгі жағдайда болғанымен, филогенетикалық дәлелдер C. huntsmani одан да төменгі жағдайда екенін көрсетеді.
Түрлердің әртүрлілігі
Бұл туыстың көптеген түрлерін жіктеуде көптеген күмәндіктер мен шатасушылықтар бар. Атап айтқанда, түрлердің әртүрлілігіне қатысты бір шектен тыс көзқарас Солтүстік және Орталық Еуропада тек екі негізгі түрді мойындайды: жалпы ақ балық C. lavaretus және vendace C. albula, ал басқалары оларды көптеген, көбінесе тар аумақты түрлерге бөлуге ұсыныс береді. 2007 жылы танылған түрлердің саны күрт артты, себебі жасалған зерттеуде 50-ден астам жергілікті еуропалық популяциялар морфологиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып, жеке түрлер деп қарастырылуы керек екендігі айтылды. Олардың бірқатары өте жас, шамамен 15 000 жыл бұрын бір-бірінен бөлінген болуы мүмкін. Көптеген түрлер жаңқалық сүректерінің саны бойынша анықталды. Бұл қасиет көбінесе тұқым қуалайтын болғанымен, саны өте өзгермелі (тіпті бір популяцияның және түрдің ішінде де), жағдайларға байланысты салыстырмалы түрде жылдам өзгеріп, генетикалық зерттеулер көрсеткендей, популяциялар арасындағы байланысты болжауда олардың пайдасы шектеулі (жаңқалық сүректерінің санындағы үлкен айырмашылық міндетті түрде алыс туыстық байланысты білдірмейді). Жақында ұсынылған бірнеше түрлердің арасындағы генетикалық айырмашылықтар, тіпті морфологиялық жағынан ерекшеленетіндері де өте аз, және кейде олар монофилеттік емес. Ұлыбританиядағы ақ балықтарды зерттеу нәтижесінде 2007 жылы ұсынылған идентификациялық кілттің көптеген жеке тұлғаларға сәйкес келмейтіні және аймақта бірнеше түрдің бар екенін растайтын нақты дәлелдердің жоқтығы анықталды. Көптеген еуропалық көлдерде экологиясы мен морфологиясы (әсіресе жаңқалық сүректері) әртүрлі болатын бірнеше Coregonus морфтары кездеседі. Мұндай морфтар кейде бір-бірінен жартылай репродуктивті оқшауланып, оларды жеке, бірақ клиналды түрлер ретінде тану туралы ұсыныстарға әкеледі.