Кіріспе

Salmoninae тұқымдасына жататын тұщы судағы балықтар

Форель – Oncorhynchus, Salmo және Salvelinus туыстарына жататын көптеген етшіл тұщы су шаян жамбас балықтарының жалпы атауы, олардың барлығы Salmonidae тұқымдасының Salmoninae тұқымдасына жатады. «Форель» сөзі кейбір ұқсас пішіндес, бірақ лосось емес балықтарға да қолданылады, мысалы, дақты форель/көктөбе форель (Cynoscion nebulosus, шын мәнінде құсбақа). Форельдер лосоське жақын және олардың көшіп-қону өмірлік циклдары ұқсас. Көптеген форельдер қатаң түрде өзендік, яғни өмір бойы тек тұщы су көлдерінде, өзендерде және батпақтарда тіршілік етеді және шағылысу үшін кішігірім тау өзендерінің тасты төсегіне ағысқа қарсы жүзеді. Жұмыртқадан жарылған шабақтар мен жас форельдер, «алевин» және «парр» деп аталады, үлкен су айдындарына көшу алдында жылдар бойы ағыс жоғары жағында өседі. Көкжаз форелі (көктөбе форелінің жағалаулық түрі) және теңіз форелі (қоңыр форельдің теңізде жүретін түрі) сияқты кейбір анадромды түрлер ересек өмірінің үш жылға дейін теңізде жүзе алады, содан кейін лосось сияқты шағылысу үшін тұщы су ағындарына оралады. Брук форелі және Солтүстік Америка форелінің тағы үш түрі, атауларына қарамастан, шын мәнінде шарық (немесе шарықтық), олар да форель мен лосоське жақын туыстар. Форель майлы балықтарға жатады және адамдар үшін маңызды тағам болып табылады. Орта деңгейдегі жыртқыштар ретінде форельдер жәндіктер, қабыршақтылар, ұсақ балықтар және бунақденелер сияқты кіші су жануарларымен қоректенеді, ал өз кезегінде қоңыр аюлар, сусарлар, егермендер, жыртқыш құстар (мысалы, теңіз бүркіттері, оспрейлер, балық бүркіттері), қарабас үйректер, құсқарлар және балық аулаушылар, сондай-ақ басқа да ірі су жыртқыштары үшін маңызды азық болып табылады. Форельдің тасталған қалдықтары шөпқоректілер, детрит жегіштер және жағалау флорасы үшін де қоректік заттардың көзін қамтамасыз етеді, осылайша форель су және құрлық экожүйелерінде маңызды түрге айналады.

Анатомия

Әр түрлі ортада тіршілік ететін форельдердің түсі мен пішіндері айқын түрде өзгеше болуы мүмкін. Көбінесе, бұл түстер мен пішіндер қоршаған ортаға бейімделіп, камуфляж ретінде қалыптасады және балық басқа ортаға көшкенде өзгереді. Теңізден келген немесе теңізде жүрген форельдің түсі күмістей жалтырауы мүмкін, ал кішкентай өзенде немесе тау көлінде тіршілік ететін сол балықтың пішіндері айқын да, түсі жарқын болуы мүмкін; сонымен қатар, кейбір түрлерде бұл олардың көбеюге дайын екендігін көрсетеді. Жалпы, көбеюге дайын форельдің түсі өте қанық болады және көбею маусымынан тыс мүлдем басқа балық сияқты көрінеді. Нақты бір түс үлгісін нақты бір тұқымға тән деп анықтау мүмкін емес, бірақ жалпы алғанда, жабайы балықтардың түсі мен пішіндері көбірек жарқыраған болады. Форельдің қанаттары тікенсіз болады, ал олардың барлығының құйрығына жақын, арқасында кішкентай майлы қанаты болады. Жамбас қанаттары денеге арт жағынан, анус екі жағынан орналасқан. Жүзу қабығы жұтқыншаққа жалғасқан, бұл ауаны жұтуға немесе жылдам шығаруға мүмкіндік береді, бұл физиостома деп аталады. Көптеген басқа физиостомалық балықтардан айырмашылығы, форель көк шаңырағын оттегі алуға қосымша құрал ретінде пайдаланбайды, тек қана жеңілдіктерін пайдаланады. Бір-бірінен оқшауланған және морфологиялық жағынан ерекшеленетін көптеген түрлер мен одан да көп популяциялар бар. Алайда, осы ерекше популяциялардың көпшілігі маңызды генетикалық айырмашылықтарды көрсетпегендіктен, көптеген түрлер болып көрінетін көпшілік ихтиологтар бұл аз ғана ерекше түрлер деп санайды. АҚШ-тың шығысында кездесетін форель осыған жақсы мысал. Өзен форелі, көк шашыраңқы форель және (жойылған) күміс форельдің дене ерекшеліктері мен түстері әртүрлі, бірақ генетикалық талдау олардың Salvelinus fontinalis бір түр екенін көрсетеді. Көл форелі (Salvelinus namaycush), өзен форелі сияқты, char туысына жатады. Көл форелі Солтүстік Америкадағы көптеген үлкен көлдерде тіршілік етеді және орташа ең ұзақ өмір сүретін жеті жылдық радугалы форельге қарағанда әлдеқайда ұзақ өмір сүреді. Көл форелі ондаған жылдар бойы өмір сүре алады және .

Тіршілік ету ортасы

Троуттар әдетте салқын, таза өзендер мен көлдерде кездеседі, бірақ көптеген түрлерінің анадромалық штамдары да бар. Жас троуттар «тротлет», «тротлинг» немесе «фри» деп аталады. Олар табиғи түрде Солтүстік Америка, Солтүстік Азия және Еуропа бойынша тараған. 19 ғасырда әуесқой балық аулаушылар Австралия мен Жаңа Зеландияға бірнеше троут түрлерін әкелді, бұл бірнеше таулы аймақтардағы жергілікті балық түрлерін ығыстырып, қауіпке ұшыратты. Бұл түрлерге Англиядан әкелінген қоңыр троут және Калифорниядан келген көкжаңбырлы троут кіреді. Көкжаңбырлы троуттар – темірбас штаммы, олар Сонома өзенінен шыққан деп қабылданған. Жаңа Зеландияның көкжаңбырлы троуттары әлі де қыста өзенге жүгіріп, шағылысуға бейім. Австралияда көкжаңбырлы троут 1894 жылы Жаңа Зеландиядан әкелінді және ойыншылдық балық аулауда өте танымал. Австралияның жергілікті балықтарының таралуы мен санына, мысалы, көтерілетін галактияларға (climbing galaxias) күшті әсер етсе де, жыл сайын миллиондаған көкжаңбырлы және басқа да троут түрлері мемлекеттік және жеке шаруашылықтардан босатылады. Олардың диетасының көп бөлігін макроомыртқасыздар – омыртқасы жоқ жануарлар (мысалы, құрттар, жәндіктер, бұқақтар) құрайды. Олар сондай-ақ шырындарды жейді, ал троутты аулауға тырысатын көптеген балықшылар шырындарды имитациялайтын жемдерді пайдаланады, өйткені шырындар троуттың ең көп жейтін тағамының бірі. Қытай материгінде шаруашылықта өсірілген көкжаңбырлы троуттың Қыңхайдан (Qinghai) әкелінгенін ресми түрде лосось деп белгілеп, ішкі нарықта сатуға рұқсат берілді, бұл азық-түлік қауіпсіздігі және тұтынушылардың құқықтарын бұзу туралы көптеген дауларға себеп болды, себебі Атлант мұхитының лососін пайдаланатын шикі балық тағамдары немесе юшенг (yusheng) Қытайдың оңтүстігінде танымал болып келеді. Шаруашылықта өсірілген көкжаңбырлы троут импортталған Атлант лососінен әлдеқайда арзан, ал еті көзге көріп білушіге ажыратылмайды. Троутты лосось ретінде сату туралы жаңалықтар теңіз өнімдерін жеткізушілерді алдау және адалсыз бизнес тәсілдері деп айыптап, қоғамдық наразылықты тудырды. Сондай-ақ, көптеген адамдар тұщы су троуттарының мұхиттық лососьқа қарағанда паразиттерге көбірек бейім деп санайды (екеуі де өмірлік циклінің маңызды кезеңдерін тұщы суда өткерсе де), сондықтан оны шикі жеу қауіпсіз емес.

Құрсақ аулау

Құсқар балық – өте танымал тұщы судың аң балығы, әсіресе өзен балықшылары үшін қымбатты, себебі олар көбінесе ілгек пен желімен ұсталғанда жақсы қарсылық көрсетеді. Құсқар балық – хищник болғандықтан, жалған жемдермен (тірі жемді ұстау үшін жасалған көшірмелер) балық аулау – құсқар балығымен айналысатын спорттық балық аулаудың басты түрі. Дегенмен, иінтіректер мен/немесе салмақтарды (әсіресе тірі жемдерді, мысалы, ұсақ балық, рактер немесе су жәндіктері) қолданатын дәстүрлі балық аулау тәсілдері де сәтті, әсіресе шаруашылықта өсірілген және жасанды жемге үйренген құсқар балықтарына қарсы. Көптеген құсқар балық түрлері, ең белгілісі – көкжаңбырлы және қоңыр құсқар, тек демалыс үшін балық аулау мақсатында өздерінің туған жерлерінен тыс су қоймаларына кеңінен таратылған, ал осы таратылған популяциялардың кейбіреулері жаңа ортада тіпті жаулап алушы болып кеткен.

Өзен балық аулау

Троутты әдеттегі таяқ пен катушкамен ұстауға болады, бірақ шыршы балық аулау – троут үшін жасалған ерекше әдіс, ол қазір басқа түрлерге де қолданылады. Троуттың рационында жәндіктер мен ұсақ шабақтар көп болғандықтан, оларды еліктеу үшін қолмен тоқылған шаштар мен жіптерден жасалған кішкентай жалбаулар жиі қолданылады. Бұл өте жеңіл шыршы жалбауларын дәстүрлі тәсілмен лақтыру қиын, сондықтан оларды лақтыру үшін арнайы ауыр желі (яғни, шыршы желісі) қажет. Судың қозғалысы арнаны қалай қалыптастыратынын түсіну троутты табуды жеңілдетеді. Көптеген өзендерде ағын қайталап тұратын су ағысының үлгісін жасайды: таяздық, ағын және тереңдік. Тереңдікте үлкен қоңыр троутты ұстауға болады, ал жаңбырлы троут пен кішкентай қоңыр троутты ағындарда кездестіруге болады. Таяздықтарда күндіз кішкентай троуттарды, ал таңертең және кешкісін үлкен троуттарды табуға болады. Таяздықтардың ағыны жылдам, ал суы терең емес. Олардың түбі қиыршық тас, үйінді немесе тасқаладан тұрады. Таяздықтар таңертең және кешкісін троуттардың тамақтанатын жерлері. Троуттар көбінесе таяздықтардың үстінде немесе астында шағылысады, бірақ кейде тікелей таяздықтардың ішінде де шағылысуы мүмкін. Ағындар таяздықтардан тереңірек және орташа ағынға ие, олар таяздықтар мен тереңдіктер арасында орналасқан. Түбі ұсақ қиыршық тас немесе үйіндіден тұрады. Егер жеткілікті жасырынған жер болса, бұл жерлер кез келген уақытта троутқа толы болуы мүмкін. Тереңдіктер тегіс және өзеннің басқа бөліктеріне қарағанда қараңғырақ көрінеді. Терең, баяу ағынның түбі көбінесе лай, құм немесе ұсақ қиыршық тастан тұрады. Тереңдіктер орташа және ірі троуттар үшін күндізгі демалысқа ыңғайлы орын. Троут аулағанда, өзен троуттары үшін 4–8 фунттық желіні, ал теңізден немесе Мичиган көлі сияқты үлкен көлдерден ұсталған троуттар үшін бірдей диаметрлі, бірақ мықтырақ желіні қолдану ұсынылады. Барлық түрдегі троуттарды ұстау үшін 8-5 өлшемді ілгектерді пайдалану да ұсынылады. Троуттар, әсіресе шаруашылықта өсірілгендері, лосось шары, құрттар, шабақтар, кесілген балық, жүгері немесе зефирді жақсы көреді.

Мұз балық аулау

Мұз астындағы форельді аулау көбінесе белгілі бір тереңдікте жүзеге асырылады. Форель суық су балығы болғандықтан, қыс айларында олар тереңден жағалауға қарай жылжып, жазда осы өңірде тіршілік ететін шағын балықтардың орнын басады. Қыста форель азық іздеу үшін жағалаудың жақын тұсында үнемі қозғалыста болады, көбінесе топтап жүреді, бірақ ірі балықтар жеке немесе шамамен 4 метрге дейінгі тереңдікте жүзеді. Көктөбе, қоңыр және бұрқалы форель түрлері мұз арқылы ең көп ұсталатын форель түрлері болып табылады.

Жергілікті форель популяциясының төмендеуі

Жалпы, сальмондар популяциясы инвазивті түрлер, будандастыру, орман өрттері және климаттың өзгеруі сияқты көптеген факторларға байланысты азайып келеді. АҚШ-тың батыс және оңтүстік-батыс бөлігіндегі жергілікті сальмонадты балықтарға ондаған жылдар бұрын әкелінген жергілікті емес түрлер қауіп төндіреді. Жергілікті емес сальмондар демалыс балық аулауын дамыту үшін енгізілді, бірақ олар тез арада бәсекелестікке түсіп, жергілікті сальмонадтарды ығыстыра бастады. Жергілікті емес, инвазивті түрлер жаңа ортаға тез бейімделеді және кез келген жергілікті түрлерден басымдыққа ие болады, сондықтан олар жергілікті лосось пен форель үшін күшті қарсыласқа айналады. Жергілікті емес балықтар жергілікті балықтарды жаңа экологиялық нишаларға итермелеп қана қоймай, олармен будандасуға тырысады, жергілікті ген қорын ластайды. Жергілікті және жергілікті емес балықтар арасындағы будандардың саны артаған сайын, таза түрлердің тегі басқа түрлермен үнемі ластануда және жақын арада олардың бірегейлігін жоғалтуы мүмкін. Мысалы, Рио-Гранде форелі (Oncorhynchus clarki virginalis) жаңбырлы форельмен (Oncorhynchus mykiss) будандасуға бейім, нәтижесінде екі түрдің гендері араласып, "cutbow" форелі пайда болады. Бұл мәселенің бір шешімін Нью-Мексико штатының аң және балық шаруашылығы департаменті жүзеге асырады: өзендерге тек стерильді балықтарды жіберу. Балық шаруашылықтары демалыс үшін балық қорларын қамтамасыз етеді, бірақ стерильді емес балықтарды өсіру және жіберу гибридтеу мәселесін одан да жылдам және кең ауқымда күшейтеді. Стерильді балықтарды жіберу арқылы жергілікті сальмонадтар жергілікті емес балықтармен гендерді бөлісе алмайды, осылайша Нью-Мексикодағы жергілікті форельдің гендік ластануын болдырмайды. Орман өрттері де Гила форелі (Oncorhynchus gilae) популяциясының нашарлауына әсер етеді, өйткені өрттен кейін өзендерге күл мен қара түскен кезде судың сапасы нашарлайды. Күл судың сапасын төмендетіп, Гила форелі үшін тіршілік етуді қиындатады. Нью-Мексиконың кейбір өзендеріндегі жергілікті Гила форелі өрттен қауіп төнген кезде өзеннен шығарылып, қауіп сейілгеннен кейін қайта жіберіледі. Климаттың өзгеруі де жергілікті сальмонадтар популяциясын азайтуда. Жалпы жылыну, әсіресе ішкі сулар мұхиттарға қарағанда жылынуға бейім болғандықтан, форель сияқты суық су балықтарына үнемі әсер етеді. Температураның жоғарылауы және шағын өзендердегі су ағынының өзгеруі көптеген форель түрлеріне кері әсер етеді. Бұрын болжам бойынша, температураның шамалы ғана жоғарылауы Оңтүстік Аппалачи тауларындағы жергілікті бұршақ форельдің жартысын жоюы мүмкін еді. Форель көбінесе шағын өзендерде суық суға шағылысу және өмір сүру үшін жақсы көреді, бірақ су температурасының көтерілуі бұл экожүйені өзгертіп, жергілікті популяцияларды одан әрі нашарлатады.