Кіріспе

Cyprinidae тұщы су балықтарының туысы – көбінесе карп немесе миноу туысы деп аталатын, карптар, нағыз миноулар және оларға жақын барбтер мен барбельдерді қамтитын тұщы су балықтарының туысы. Cyprinidae – балықтардың ең ірі және әртүрлі туысы, сонымен қатар барлық омыртқалы жануарлардың ең ірі туысы, шамамен 3000 түрі бар; олардың тек 1270-і ғана сақталған, шамамен 200 жарамды туысқа бөлінген. Киприндердің мөлшері шамамен ең кішкентайдан алып сиам карпына (Catlocarpio siamensis) дейін жетеді. Туыс және түрлер саны бойынша бұл туыс Cypriniformes отрядының үштен екі бөлігінен астам құрайды. Туыс атауы грек сөзі kyprînos (κυπρῖνος 'карп') сөзінен шыққан.

Биология және экология

Кипринидтер – асқазансыз, немесе агастриялық, тісі жоқ жақ сүйекті балықтар. Дегенмен, тамақ дұрыс тілімделуі мүмкін, себебі соңғы жамбас бұрышының жамбас қабыршалары арнайы жамбас бұрышында орналасқан. Бұл жұтқыншақ тістері балыққа бас сүйегінің сүйекті процесінен қалыптасқан тақтаға қарсы шайнау қозғалыстарын жасауға мүмкіндік береді. Жұтқыншақ тістері әр түрге тән және ғалымдар түрлерді анықтау үшін оларды пайдаланады. Мықты жұтқыншақ тістері қарапайым сазан мен иде сияқты балықтарға шұжықтар мен екі жақтаулы моллюскалар сияқты қатты жемдерді жеуге мүмкіндік береді. Кипринидтерде есту жақсы дамыған сезім, себебі оларда Вебер мүшесі бар – газ көпіршігінің қозғалысын ішкі құлаққа жеткізетін үш арнайы омыртқа процесі. Вебер мүшесінің омыртқа процестері кипринидке атмосфералық жағдайларға немесе тереңдік өзгерістеріне байланысты газ көпіршігінің қозғалысындағы өзгерістерді анықтауға мүмкіндік береді. Кипринидтер физиостомалар болып саналады, өйткені пневматикалық канал ересектерде сақталады және балықтар газ көпіршігін толтыру үшін ауа жұтып алады немесе артық газды ішекке шығара алады. Кипринидтер Солтүстік Америкада, Африкада және Еуразияда таралған. Ең ірі кипринид – алып сазан (Catlocarpio siamensis), оның ұзындығы мен салмағы сәйкесінше 3 метрге дейін және 300 кг-ға дейін жете алады. Солтүстік Америкадағы ең ірі түр – Колорадо пикеминноу (Ptychocheilus lucius), оның ұзындығы 1,5 метрге дейін жетеді. Керісінше, көптеген түрлер кішкентай болады. Ең кішкентай белгілі балық – Paedocypris progenetica, оның ұзындығы 7,9 мм-ге жетеді. Осы отбасының барлық балықтары жұмыртқа салады және көпшілігі жұмыртқаларын қорғамайды; алайда, кейбір түрлер ұя салады және/немесе жұмыртқаларын қорғайды. Ахеилогнатиналар қосымшасының ащы балықтары екі жақтаулы моллюскаларға жұмыртқа салады, онда жастар өздерін-өздері қамтамасыз ете алатынша дамиды. Кипринидтерде Squalius alburnoides allopolyploid комплексінде омыртқалыларда андрогенездің алғашқы және жалғыз белгілі мысалы бар. Көптеген кипринидтер негізінен омыртқасыз жануарлармен және өсімдіктермен қоректенеді, бұл тістер мен асқазанның болмауына байланысты болуы мүмкін; алайда, пышақ сияқты кейбір түрлер балықтарға маманданған хищниктер болып табылады. Көптеген түрлер, мысалы, иде және қарапайым руд, жеке балықтар жеткілікті үлкен болған кезде кішкентай балықтарды жейді. Тіпті, модерлишен сияқты кішкентай түрлер де жасанды жағдайда қарапайым бақаның дернәсілдерін жейтін, мүмкіндікті пайдаланған хищниктер болып табылады. Кейбір кипринидтер, мысалы, шөпті сазан, арнайы өсімдіктер жейтіндер; басқалары, мысалы, жалпы тұмсық, балдырлар мен биофильмдерді жейді, ал басқалары, мысалы, қара сазан, шұжықтарды жейді, ал кейбір, мысалы, күміс сазан, арнайы сүзгімен тамақтанады. Осы себепті кипринидтер су ортасындағы әртүрлі факторларды, мысалы су өсімдіктерін және шұжықтар арқылы жұғатын ауруларды бақылау үшін басқару құралы ретінде жиі енгізіледі. Балықтардың көпшілігі сияқты кипринидтер эутрофтық көлдерде көбірек кездеседі. Бұл жерде олар оң кері байланысқа ықпал етеді, өйткені олар альгаларды жейтін зоопланктонды жеуге қабілетті, бұл оның көптігін азайтады.

Тағам

Кипринидтер өте маңызды тағамдық балықтар болып табылады; олар Еуразияның барлық аймақтарында ауланады және шаруашылыққа өсіріледі. Әсіресе, құрлық ішіндегі елдерде кипринидтер көбінесе желінетін балықтың басты түрі болып саналады, себебі олар жылдам ағысы бар өзендерден басқа, көптеген су нысандарының биомассасының ең үлкен бөлігін құрайды. Шығыс Еуропада олар көбінесе кептіру және тұздау сияқты дәстүрлі әдістермен дайындалады. Арзан мұздатылған балық өнімдерінің кең таралғандығы бұрынғыдан гөрі олардың маңыздылығын азайтыпты. Дегенмен, кейбір аймақтарда олар тағам ретінде, сондай-ақ ойын-сауық үшін балық аулауға, әсемдік үшін қолданылады және осы мақсатта ғасырлар бойы тоғандар мен көлдерге жасанды түрде қоныстандырылып келеді.

Спорт

Кипринидтер балық аулауға, әсіресе матчпен балық аулауға (биомассасы мен санының көптігіне байланысты) және оның ірілігі мен күшіне байланысты жалбақ балық аулауға өте танымал.

Өртке қарсы

Бірнеше шабақ тұқымдас балықтар азық ретінде, ойын-сауық үшін немесе кейбір зиянды түрлерді биологиялық жолмен бақылау мақсатында табиғи мекендерінен тыс су алаптарына кіргізілді. Мысалы, Флоридада, олардың ішінде ең маңыздылары – жалбыр шабақ (Cyprinus carpio) және шөп шабағы (Ctenopharyngodon idella).

Зиянды жануарлар түрі ретінде

Әсіресе карп шөгінділерді қоздырып, судың мөлдірлігін төмендетеді және өсімдіктердің өсуін қиындатады. Америка мен Австралияда, мысалы, Миссисипи алабындағы азиялық карп сияқты, олар жергілікті балықтармен бәсекелесетін немесе қоршаған ортаны бұзатын инвазивті түрлерге айналды. Cyprinus carpio Австралиядағы маңызды зиянкес түр болып табылады, ол тұщы су ортасына, жайлылыққа және ауыл шаруашылығы экономикасына әсер етеді, ал балықтардың жергілікті популяцияларын қырып, биологиялық әртүрлілікті жояды. Олар 1960 жылдары табиғатта кеңінен таралып, ірі зиянкес ретінде орныққан жерлерде осыған дейін қырып салған. Шығыс Австралияның ірі өзен жүйесі, Мюррей-Дарлинг алабында, олар балық биомассасының 80-90 пайызын құрайды. 2016 жылы федералды үкімет Cyprinid herpesvirus 3 (карп вирусы) биологиялық бақылау агенті ретінде пайдалану мүмкіндігін зерттеу үшін, сондай-ақ карп вирусын тарату жүзеге асырылған жағдайда өнеркәсіпке және қоршаған ортаға тигізетін әсерді азайту мақсатында Ұлттық карпты бақылау жоспарын қаржыландыруға 15,2 миллион австралиялық доллар бөлді. Бастапқыда жағымды бағаланғанмен, 2020 жылы бұл жоспар балықтың жоғары өнімділігіне байланысты тиімді болмайтыны анықталды.

Аквариум балықтары

Көптеген ципринидтер аквариум және балық шаруашылығы хоббилерінде кең таралған және маңызды болып табылады, ең танымал мысалы – қытайлық карптан (Carassius (auratus) gibelio) Қытайда өсірілген алтын балық. Еуропаға алғаш рет 1728 жылы әкелінген, ол 1150 жылдан бері Қытай ақсүйектерінің сүйіктісі болған, ал 1502 жылы Жапонияға жеткеннен кейін онда да танымал болды. Алтын балықтан басқа, кәдімгі карп Жапонияда түрлі-түсті әшекейлік сортқа, яғни койға (немесе дәлірек айтқанда 2=錦鯉 (3=nishikigoi)), 18 ғасырдан бері бүгінгі күнге дейін өсірілді, себебі 2=鯉 (3=koi) жапон тілінде жай ғана "кәдімгі карп" дегенді білдіреді. Басқа да танымал аквариум ципринидтеріне даниониндер, расборинделер және нағыз барбтар жатады. Ірі түрлері, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азияда, ашық су қоймаларында мыңдаған санда өсіріледі, мұндай аквариум балықтарының саудасы үлкен коммерциялық маңызға ие. Кішкентай расборинделер мен даниониндердің танымал болуы, мүмкін, тек караксидтермен (тетралар) және поэцилидтермен ғана бәсекелеседі. Аквариумдарда алтын балық пен койдан басқа, ең көп таралған ципринидтердің қатарында вишня барбы, арлекин расборасы, жемдалақ даниосы, радугалық акулалар, жолбарыс барбы және Ақ бұлт таулық миноуі бар. Бұл кішкентай және көп талап етпейтін даниониндердің бірі – зебра балығы (Danio rerio). Ол омыртқалы жануарлардың, әсіресе балықтардың даму генетикасын зерттеу үшін стандартты модельдік түрге айналды.

Қауіп шеккен отбасылар

Тұрақтардың жойылуы және басқа да себептер бірнеше шабақтардың жабайы қорларын қауіпті деңгейге дейін азайтты; кейбіреулері тіпті толығымен жойылып кетті. Атап айтқанда, Солтүстік Американың оңтүстік-батысынан шыққан Leuciscinae кіші тұқымдасының шабақтары 20-шы ғасырдың басында және ортасындағы ластану мен суды ұстамсыз пайдаланудан ауыр зардап шекті; әлемде жойылған шабақты тәрізділердің көп бөлігі, шындығында, оңтүстік-батыс АҚШ және солтүстік Мексикадан шыққан леуцицинид шабақтары.

Жүйелілік

Ципринидтердің кең түрлілігі олардың филогенезін толыққанды анықтауды, көп жағдайларда кіші тұқымдастарға сенімді түрде жіктеуді қиындатады. Көрінетін ерекше туыстастықтар бар – мысалы, Cultrinae және Leuciscinae, олардың нақты шекаралары қаншалықты болмасын, Cyprininae-ден ерекшеленеді және жақын туыстар болып табылады, бірақ Cyprinidae-нің жалпы жүйелемесі мен таксономиясы әлі де қызу талқылауда. Көптеген туыстар *incertae sedis* санатында, олардың белгілері тым күмәнді және/немесе жеткілікті зерттелмегендіктен, оларды нақты бір кіші тұқымға сеніммен жатқызу мүмкін емес. Шешімнің бір бөлігі нәзік раскорпиндердің негізгі топ құрастыратынында, олар эволюциялық нишаларынан көп алшақтамаған немесе миллиондаған жылдар бойы бірге эволюциялаған кішігірім туыстастықтардан тұрады. Олар – қазіргі ципринидтердің ең алғашқы туыстастықтарының бірі. Басқа "раскорпиндер" отбасының әртүрлі тармақтарында таралған. Батыс Еуразияда кең көлемде өсірілетін маңызды тағамдық түр – тенка (Tinca tinca) – ерекше. Ол көбінесе Leuciscinae-мен топтастырылады, бірақ олардың шеңбері шамалы болған кезде де, ол әрқашан бөлек тұрды. S7 рибосомалық белок интронының ДНК тізбегін кладистік талдау оның монотиптік кіші отбасын құрауына жеткілікті ерекше екенін көрсетеді. Сондай-ақ, ол кішкентай Шығыс Азиялық Aphyocypris, Hemigrammocypris және Yaoshanicus түрлеріне жақын болуы мүмкін. Олардың арасындағы айырмашылық, шамамен шығыс-орталық Азия ципринидтерінен бірдей уақытта, Альпид орогенезінің нәтижесінде пайда болған болуы мүмкін, бұл кезеңде аймақтың топографиясы күрт өзгерген, және осы кезде олардың арасындағы айырмашылық пайда болған деп есептеледі. Acheilognathinae, Gobioninae және Leuciscinae кіші отбасылары монофилетті болып табылады.