Кіріспе

Таңжавур Маратха патшалығының ражасы 1787–1793 және 1798–1832 жылдары.

Серфожи II Бхонсле (24 қыркүйек 1777 – 7 наурыз 1832), сондай-ақ Сарабхожи II Бхонсле деп те жазылады, Маратха княздығы Таңжавурдың Бхонсле әулетінің өзінің иеліктерінде толық тәуелсіздікпен билеген соңғы билеушісі болды. Дегенмен, оның ұрпақтары қазірге дейін Таңжавурдың титулды махараджалары ретінде гүлденуде. Серфожи Маратхалардың Бхонсле руынан шыққан және Чхатрапати Шиваджи Махарадждың жартылай бауыры Венкоджиден тараған. Ол 1798 жылдан 1832 жылы қайтыс болғанға дейін Таңжавурды басқарды.

Туу

Серфожи 1777 жылдың 24 қыркүйегінде Маратха патшасы Чаттрапати Шиваджидің патшалық үйінде дүниеге келді. Таңжавур патшасы Раджа Тхуладжа 1787 жылдың 23 қаңтарында барлық қажетті діни рәсімдерді орындап, оны өзінің ұлы ретінде мойындады. Баланың күтімін дат миссионері, пастор Кристиан Фридрих Шварцқа тапсырды.

Балалық шақтағы қиындықтар

Бірақ Тхуладжа көп ұзамай қайтыс болды, ал оның жарты ағасы Амар Сингх, бұрын баладай ханзаданың регенті етіп тағайындалған, 1793 жылы таққа қол жеткізді. Амар Сингх жас ханзадаға қарапайым білім беру мүмкіндігін де бермеді. Осы тұста, пастор Шварц жас ханзаданы құтқаруға араласып, оны Мадрасқа жіберді, онда ол лютерандық миссияның пасторы Вильгельм Герикеден білім алды. Көп ұзамай ол тамил, телугу, урду, санскрит, француз, неміс, дания, грек, голланд және латын тілдерін жетік меңгерді.

Таққа қайта оралу

Осы уақытта британдықтар оның ісіне араласып, Серфожи 1798 жылғы 29 маусымда Танжавур тағына көтерілді. Олардың көмегіне байланысты, Серфожи патшалықтың басқаруын британдықтарға беруге мәжбүр болды, ал оның орнына оған 100 000 жұлдызды пагодадан тұратын және мемлекеттік жер кірісінің бес бөлігінен тұратын жылдық зейнетақы тағайындалды. Серфожидің билігі Танжавур бекінісі мен оның төңірегіндегі аймақтармен шектелді. Сондықтан Серфожи Танжавурдың соңғы тәуелсіз билеушісі ретінде тарихқа енді.

Билік ету және басқару

Серфоджидің 1798 жылдан 1832 жылы қайтыс болғанға дейін билік құрған кезеңінде Танжор дурбарының мәжілістері алғаш рет қағазға түсірілді. Дельта аймағы бес ауданға бөлінді, әрқайсысы Субедар әкімшілік басшыларының басқаруында болды. Сонымен қатар, 6 білімді адамнан тұратын күшті кеңесшілер кеңесі құрылды, олар кейіннен бес бөлінген ауданның әкімшілік басшылары болып тағайындалды. Егістік жерлер мол табыс әкелді, ал сот жүйесі жоғары тиімділікпен және мақтауға лайық жұмыс істеді. Серфоджи шаршаған паломниктер үшін көптеген шатрамдар немесе қонақ үйлер салғаны да айтылады. Бұл паломниктер тегін тамақтандырылып, жатақпен қамтамасыз етілді және олардың барлық қажеттіліктері мемлекет тарапынан өтелді. Барлығында Серфоджи үш маңызды шатрам салды, оның ішінде Оратанадудағы шатрам да бар.

Сарасвати Махал кітапханасына қосқан үлесі

Сарасвати Махал кітапханасы 1535-1675 жылдары Танжавурдың Наяк патшаларымен сарай кітапханасы ретінде құрылды, бірақ оны баға жетпес еңбектермен, карталармен, сөздіктермен, монеталармен және өнер туындыларымен байытқан – Серфожи болды. Ол кітап сүйгіш болғандықтан, әлемнің түкпір-түкпірінен шамамен 4000 кітап сатып алып, кітапханасын зор кітаптар жинағымен толықтырды. Кітапхана жинағындағы медициналық трактаттардың ішінде оның ағылшын тіліндегі түсініктемелері де бар. Оның кітапханасында Веданта, грамматика, музыка, би және драма, сәулет, астрономия, медицина, піл мен жылқыларды оқыту және тағы басқалар туралы трактаттар жиналған. Серфожи тас әріптерді пайдаланып, Оңтүстік Үндістанда алғашқы деванагари баспасын құрды. Ол Арур Свай ||Анирудхра|| Тьягараджар Айер және Путхукотай Ади Наягам Пиллай сияқты көптеген ғалымдарды алыс-жақын жерлерге жіберіп, осы кітапхана үшін көптеген кітаптар мен қолжазбаларды жинады. Кітапханадағы барлық кітаптардың бетінде оның жеке ағылшын тіліндегі қолтаңбасы бар. Бұдан басқа, кітапханада Маратха сотының күнделікті іс-қимылдарының жазбалары, сондай-ақ 18 ғасырға жататын француз-маратха хат алмасулары сақталған. Encyclopædia Britannica дүние жүзіндегі кітапханаларды зерттеу барысында оны "мүмкін, Үндістандағы ең тамаша кітапхана" деп атады. Кітапхана Наяк сарайының орталық бөлігінде орналасқан және 1918 жылы жұртшылыққа ашылды. Сондай-ақ, кітапханада келушілерге арналған шағын мұражай да бар.

Білім беру реформалары

Серфожи «Нававидхья Каланидхи Сала» деп аталатын мектеп құрды, онда Ведалар мен шастралардан басқа тілдер, әдебиет, ғылымдар, өнер және қолөнер де оқытылды. Серфожи Тарангамбадидегі даниялықтармен тығыз байланыста болды, олардың мектептеріне жиі барып, олардың жұмыс істеу тәсілін жоғары бағалады. Осыдан әсерленіп, ол империясының барлық жерінде еуропалық оқыту және білім беру әдістерін енгізуге тырысты. Серфожи 1805 жылы Оңтүстік Үндістанда алғашқы деванагари қаріптерімен жабдықталған қол пресін орнатқандығымен де ерекшеленеді. Ол сондай-ақ «Нава Видхья Каланидхи Варнаянтра Сала» деп аталған тас қаріптермен жабдықталған баспахананы құрды.

Азаматтық жайлылықтар

Серфожи тұрғындардың пайдалануына он су қоймасы мен бірнеше құдық салды. Ол Таңжавур қаласының барлық аймағы үшін жер асты дренаж жүйесін құрды.

Медицина

Серфожи Дханавантари Махалды құрды, ол адамдар мен жануарларға арналған дәрілік шөптерден (жергілікті медицина) дәрі-дәрмек шығаратын ғылыми-зерттеу мекемесі болатын. Бұл мекеме сонымен қатар ауру адамдарды емдеді және кейін танымал болған науқастар туралы жазбаларды сақтап келді. Мұнда қазіргі заманғы медицина, аюрведа, унани және сиддха мектептерінің дәрігерлері дәрі-дәрмектер мен шөптерді зерттеп, медициналық ем үшін пайдаланылған және он сегіз томдық зерттеу материалдарын жасады. Серфожи сондай-ақ маңызды шөптерді зерттеу үшін тапсырды және оларды тамаша қол суреттері түрінде каталогқа енгізді. Дханвантри Махалда сақталған медициналық рецепттер негізінде түрлі ауруларды емдеу тәсілдерін сипаттайтын өлеңдер жинақталды. Бұл өлеңдер жиналып, "Сарабхендра Вайдхья Мурайгал" атты кітап ретінде жарияланды.

Офтальмология

2003 жылдың қыркүйек айында доктор Бадринатх пен Шиваджи Раджа Бхонсле, Танжавур патшалық отбасының қазіргі өкілі және король Серфожи II-нің алтыншы тікелей ұрпағы кездескен кезде, Сарасвати Махал кітапханасында 200 жылдық қолжазбалардың бар екені белгілі болды. Бұл қолжазбаларда патша Серфожи II жасаған деп саналатын көз хирургиялық операцияларының жазбалары сақталған. Серфожи II қайда барса да өзімен бірге хирургиялық жиынтығын алып жүрген және катаракта операцияларын жасаған. Оның жасаған "операциялары" пациенттерінің толық жағдайларын қамти отырып, ағылшын тілінде егжей-тегжейлі сипатталған. Бұл қолжазбалар Сарасвати Махал кітапханасының қорының бір бөлігін құрайды.

Жануарлар бағы

Серфожи Тамил Надудағы алғашқы зоологиялық бақты Таджавур сарайының аумағында салды.

Теңіз қатынасы

Серфожи Танжавурдан шамамен елу шақырым қашықтықтағы Манорада кеме жасау кемежайын салды. Серфожи сондай-ақ сауданы жеңілдету үшін метеорологиялық станция құрды. Оның қару-жарақ фабрикасы, теңіз кітапханасы және барлық түрлі навигациялық құралдармен жабдықталған дүкені болды. Серфожи сурет салуға, бағбандалыққа, монета жинауға, жартылай әскери өнерге, күйме жарыстарына, аң аулауға және бұқа күресіне үлкен қызығушылық танытты және оларды қолдады.

Өнер мен музыкаға қосқан үлесі

Серфожи би мен музыка сияқты дәстүрлі үнді өнерінің демеушісі болды. Ол "Кумарасамбхава Чампу", "Мудраракшашая" және "Девендра Куруванжи" сияқты танымал туындылардың авторы және карнатик музыкасына кларнет пен скрипка сияқты еуропалық музыкалық аспаптарды енгізді. Сонымен қатар, Серфожи Танжавур суретшілігінің ерекше стилін қалыптастыруға, егер оны ойлап таппаса, үлкен үлес қосты.

Құрылыс және жөндеу жұмыстары

Таңжавур сарайындағы бес қабатты Саржа Махади және Салуванаканайпатттинамдағы Манора форт мұнарасы Серфоджи билік кезінде салынған. Ол осы ескерткіштердің үстіне молниядан қорғайтын құрылғылар орнатып, Бхонсле әулетінің тарихын Брихадеесвара ғибадатханасының оңтүстік-батыс қабырғасына қашап жаздырды. Бұл жазу әлемдегі ең ұзын жазу деп есептеледі. Серфоджи Брихадеесвара ғибадатханасы сияқты бірнеше ғибадатханаларды жөндеп, қайта жаңартудан бөлек, жаңаларын да салған. Ол сонымен қатар зор қайырымдылық жасаған және Корольдік Азия қоғамының мүшесі болған.

Касиге парызшылық

1820-1821 жылдары Серфожи 3000 шәкірті мен оны ілесіп келгендермен бірге Касиге қажылық сапарға шықты. Жол бойында бірнеше жерде тоқтап, мұқтаждар мен кедейлерге садақа беріп, қайырымдылық істермен айналысты. Ол сондай-ақ бірнеше қасиетті орындарды қайта жаңартуға қатысты. Оның қажылығы туралы естеліктер Ганг өзеніндегі шомылу орындарының суреттерінде және оның тапсырысымен салынған түрлі қасиетті жерлерде бүгінге дейін сақталған.

Діни төзімділік

Серфожи ашық ойлы және басқа діндерге құрметпен қараған адам еді. Ол христиан миссионерлері басқаратын шіркеулер мен мектептерді жан-жақты қолдады. Сонымен қатар, ол Таңжавур Баде Хусейн Дурғасының демеушісі болды.

Өлім

Серфожи II 1832 жылдың 7 наурызында шамамен 40 жылдық билікten кейін қайтыс болды (Оның алғашқы билігі 1787 жылдан 1793 жылға дейін, екінші билігі 1798 жылдан 1832 жылға дейін болды). Оның өлімі империяның барлық аймақтарында қайғыға ұрды, ал оның жаназасына 90 000-нан астам адам қатысты.

Мұра

Виктория дәуірінен бұрынғы Үндістан тарихында Серфоджи есімі жиі айтылады. Ол – ұлы ғалым және гуманист, өзінің заманынан озық ойлы адам еді. Оның тұсында Танжавур Үндістан субконтинентіндегі ең дамыған князьдық мемлекеттердің бірі болды. Көптеген раджалар соғыстар мен азаматтық дауларға батып кеткен кезде, Серфоджи бейбітшілік, гүлдену және ғылыми даму дәуірін бастады, сондай-ақ жаңа әкімшілік және білім беру реформаларын жүзеге асырды. Оның көрегендігі Танжавурдың басқа князьдықтардан озып, жаңа дәуірге қадам басуына және Еуропа елдерімен бәсекелесуге мүмкіндік берді. Ең бастысы, ол білімді және сауатты жан еді; Британдық отаршылдық кезеңіндегі нағыз үнді махаражасы, ол латын және санскриттің қасында, тамил және ағылшын тілдерінде сөйлеп, әдеби шығармалар жаза білді. Оның қосылуына келген миссионер, Рев. Епископ Хебер былай деп байқады:
Мен көп тәж киген басшыларды көрдім, бірақ одан да патшалық мінез-құлқы бар ешкімді көрген емеспін.

Қызықты деректер

Серфожи – Бхонсле әулетінің ұрпағы болған, ал Шаттрапати Шиваджи осы әулеттен шыққан. Маратха патшалары Шиваджидің жартылай бауыры Венкоджидің ұрпақтары еді. II Серфоджи сол дәуірдегі тамил жазбаларында Сарабходжи деп аталады. 1799 жылы британдықтар патшалық билігін одан тартып алғаннан кейін, Серфожи Танжордың соңғы толық тәуелсіз билеушісі болды, ол таққа қайта орналасқаннан кейін қамал мен айналасындағы аудандарды ғана Бхонслелердің басқаруына қалдырды. Оның ұлы Шиваджи – Таңжавурдан шыққан соңғы маратх билеушісі болды, ол қандай да бір билікке ие болды. 1855 жылы Шиваджи қайтыс болғаннан кейін, князьдық мемлекет жойылды және Танжор британдықтардың даулы «Лапсе» доктринасына сәйкес аннексияланды. Дегенмен, Шиваджидің асырап алған мұрагері мен оның ұрпақтары Танжор сарайында тұруын жалғастырып, «Чаттрапати» және «Таңжавурдың Бхонсле Ражасы» деген атақты бүгінгі күнге дейін пайдаланып келеді. 2003 жылы Серфожидің катаракта сияқты көздің кемшіліктерін және оларға жасалатын операцияларды дәл сипаттаған медициналық рецептілері әлемдік жаңалыққа айналды. Серфожи қазір катарактаны алып тастау хирургиясының ерте пионерлерінің бірі ретінде танылды.