Кіріспе

Американдық саудагер Элиас Хаскет Дерби (16 тамыз 1739 – 8 қыркүйек 1799) – Массачусетс штатының Салем қаласындағы американдық саудагер, көптеген жекеменшік кемелерге иелік еткен немесе акцияларын ұстаған. Америка революциясы кезінде осы кемелердің экипаждары 150-ден астам жүк көліктерін жаулап алды, ал алынған жүктерді сату арқылы үлкен байлыққа ие болды. Дерби соғыстың соңында қайтыс болған әкесімен бірге жұмыс істеді. Соғыстан кейін Дерби өзінің үлкен, жылдам "Гранд Турк" кемесін коммерциялық пайдалануға бейімдеді және оны Қытаймен тікелей сауда жасаған алғашқы Жаңа Англия кемесі ретінде жіберді. Шығыс Үнді саудасына маманданған Дерби, Салемдегі (Массачусетс штаты) революциядан кейінгі кезеңнің ең бай және танымал саудагерлерінің бірі ғана емес, сонымен қатар бір кезде АҚШ-тың ең бай адамы болған деп есептеледі.

Ерте өмір

1739 жылы Салемде дүниеге келген Элиас Хаскет Дерби, теңіз капитаны және саудагер Ричард Дербидің (1712–1783) және оның әйелінің ұлы болды. Бұл ұл теңізге ешқашан шықпаған, бірақ жас кезінде әкесінің бизнесіне қатысып, есепханада жұмыс істеуден бастады. Жас Дерби 1760 жылдан Революция басталғанға дейін бухгалтерлік есеп жүргізуді басқарды. 1760 жылға қарай, оның әкесі жағалау, Батыс Үндістан және Оңтүстік Атлантика саудасымен айналысатын кем дегенде он үш кемеден тұратын флотқа ие болды. Дербилер, Революцияның басында Салемдегі көптеген саудагерлер сияқты, соғысты қолдады және одан пайда тапты. Барлық мәліметтерге сәйкес, Элиас Хаскет Дерби жекешеліктерді жабдықтауға тікелей қатысты немесе Салемнен шыққан жекешеліктердің жартысына жуығына (барлығы жүз елу сегіз) үлесі болды. 1781 жылдың мамыр айында суға түсірілген Дербидің «Гранд Турк» кемесі Салемдегі ең ірі жекешелік болды және ең табыстысы саналды; ол соғыстың соңғы жылдарында, 1781 және 1782 жылдары аралығында он жеті сыйлыққа қол жеткізді. Революция аяқталғанға дейін (Ричард Дерби 1783 жылы қайтыс болды), кіші Дерби (бұдан былай осы мақалада Дерби деп аталады) өздігінен және ағаларымен серіктестікте сауда жасады. Бейбітшілік жарияланған кезде Дербидің замандастары бүкіл Жаңа Англияда оның байлығы Беверлидегі Кэботтардан кейін екінші орында тұрғанын мәлімдеді. Дербидің анасы қайтыс болғаннан кейін, әкесі қайтадан жесір Сара Лэнгли Херсиге (1714–1790) үйленді. Ричард Дерби өсиетімен Сараға үлкен байлық мұра етіп берді. Ол оның көп бөлігін Массачусетс штатының Хингхэм қаласында Дерби академиясын құруға және қаржыландыруға жұмсады.

Караптер

1776 жылдың 19 тамызында Дерби командир/капитан Джозеф Уайт пен оның “Revenge” шлюпінің теңізшілері атынан “Анна Мария” бригантісін, британдық кемені басып алумен байланысты жүлде ісінде сауда агенті ретінде әрекет етті. Дерби отбасы фирмасы жекеменшік сауда үшін “Grand Turk” кемесін салуды тапсырды. Кеме 300 тонна жүк көтеретін, жылдамдығымен және жүк тасымалдау мүмкіндігімен ерекшеленді. Дерби өзінің капитандығына Джеймс Гиботті Массачусетс штатының Хановер қаласына, Томас Барстоудың “Two Oaks” кеме жасау орнындағы құрылысты қадағалауға жіберді. Кеме 1781 жылдың мамыр айында теңізге түсіріліп, 28 зеңбірекпен жабдықталды. “Grand Turk” кемесіне негізінен бартер арқылы төлем жасалды, тауарлар (ром, май) еңбек және материалдармен алмастырылды. Оның құрылысына жоғары сапалы материалдар қолданылды, сондай-ақ “Grand Turk” кемесінің түбі мыспен қапталды. Жекеменшік кеме ретінде ол 25 кеме басып алып, Дербиге жүлделерді сатудан үлкен байлық әкелді. Соғыс аяқталғаннан кейін жағалау және халықаралық сауда төмендеді. Революция кезінде салынған каперлер бұрынғы Салем кемелерінен әлдеқайда үлкен және жылдам болды. Олар бейбіт уақытта пайдалануға болатын маңызды экономикалық ресурс еді. Дерби Ресей, Балтық елдері, Еуропа және 1784 жылы Шығыс Үндістанмен жаңа сауда қатынастарын орнатуға мұрындық болды. Салем саудагерлерінің Шығыс Үндістан нарығына жасаған алғашқы қадамдары мен мамандануы олардың айқын, бірақ уақытша өркендеуіне және қаладағы өсуді қолдауға әкелді. 1784 жылдың қараша айында Дерби капитан Джонатан Ингерсолл басқаратын “Grand Turk” кемесін Жақсы Үміт мүйісіне жіберді. Саяхат сәтті аяқталды, ал 1785 жылдың желтоқсан айында Эбенезер Уэст, кеме шебері және Уильям Вэнс, суперкарго басқаратын “Grand Turk” кемесі қайтадан Салемнен Кепке бет алды. Уэст пен Вэнс 82 күндік сапардан кейін Жақсы Үміт мүйісіне жетті. Бірақ олар ондағы нарықтың күткендей қолайлы еместігін байқады. Вэнс пен Уэст француздық басқаруда болған және жақында АҚШ кемелері үшін транзиттік пункт ретінде ашылған Маврикийге жол тартты. “Grand Turk” сол жерге келген алғашқы американдық кеме болды. Вест пен Вэнс Дербиге “Біздің жүгімізге деген сұраныстан қатты көңіл көшіп қалдық” деп хабарлады. Кейіннен Маврикийдегі француз саудагерлері Рэндалл Оуэри мен Себиер де ла Шатайньерай “Түрік” кемесінің жүгін сатып алды. Олар “Grand Turk” кемесімен келісімшарт жасап, жүктерді Кантонға, содан кейін Бостонға тасымалдауға міндеттелді. Вэнс пен Уэст Дербиге жаңа жоспар туралы хабарлады, бірақ ол оны кейін ғана білді. Алайда келісім жоспарланғандай орындалмады. Себиер мен Оуэридің жеткілікті капиталы болмады, және Кантон қаласында көптеген “салықтар мен баждар мен сыйлықтар” төлегеннен кейін Бостонға сапарын жалғастыра алмады. Вэнс пен Уэст Дербидің атынан жүк сатып алды. “Grand Turk” 1786 жылғы маусымда Кантонға жеткен бес американдық кемелердің бірі және Салемнен шыққан алғашқы кеме болды. Кеме 1787 жылдың 22 мамырында Салем портына оралды, Қытаймен тікелей сауда жасаған алғашқы Жаңа Англия кемесі атанды.

Қытаймен сауда

Алғашында Дерби, көптеген американдықтар сияқты, Қытаймен саудаға үмітпен қараған болуы керек. 1789 жылы кем дегенде он алты американдық кеме Кантонға жетті. Дербидің төрт кемесі болды: Астрея, Атлантик, Лайт-Хорс және Три Систерс. Бастапқыда Қытайға тек Астрея мен Үш қарындас кемелері жіберілді. Олардың капитандығына бірлесіп жұмыс істеу тапсырылды: олар алдымен Голландиялық Шығыс Үндістанның Батавия қаласына барып, Кантонға қосымша жүк іздеді. Басқа американдық кемелер де Кантонға барды. 1789 жылғы маусымның қарбаласынан кейін, Салемнен келген кеме 1797 жылға дейін Кантонға қайтадан келмеді. Америка мен Қытай саудасы басталғалы үш жыл өткен соң, нарық шайға толып кетті. Сонымен қатар, қытайлармен сауда жасаудың жоғары құны және сапардың ұзақтығы американдықтардың табысын елеулі түрде төмендетті. 1790 жылы Астрея мен Лайт-Хорс кемелері қайтып келгеннен кейін Дерби Кантонға тағы бір кеме жібермеді. Оның орнына ол Маврикий, Батавия, Суматра және Шығыс Азиядағы Үндістан аралдарында бизнеспен айналысты. Ол сонымен қатар Еуропа, Батыс Индия және Атлант мұхиттарындағы аралдармен кең сауда байланыстарын орнатты. 1786 мен 1800 жылдар аралығында Маврикийге барған американдық кемелердің оннан бірі Дербиге тиесілі болды. Бұл кемелердің көпшілігі басқа порттарға бара жатқан немесе олардан қайтып келе жатқан. Дербидің ұлы, Элиас Хаскет Дерби кіші (1766-1826), Хаскет деп танылған, отбасылық бизнесте оның ізбасары болды. Дерби Хаскетті Маврикийдегі базадан фирманың шығыс саудасын басқаруға жіберді. 1788 жылы Хаскет екі кемемен Бомбейге сапар шегіп, тоқыма тауарын сатып алды. Хаскет 1780-ші жылдардың соңына дейін Үндістанда сауда жасады және 1791 жылы Салемге оралды. Дербилер Үндістанның тоқыма саудасына белсенді түрде кірісіп, келесі төрт жылда бес кемеден кем емес жіберді. Дербиді «Дерби патшасы» немесе Американың алғашқы миллионері деп атайды. Дегенмен, ол өмірлік кезеңінде «Дерби патшасы» деп танылмағаны мүмкін. Натаниел Хоторн осы атауды оған «Қызыл хат» (1850) романында берген (4-бет). Американың алғашқы миллионері аталымына қатысты айтсақ, Дерби сол дәуірдегі Массачусетс штатының өте табысты саудагерлерінің бірі болды.

Отбасы

Салемнің ертедегі саудагер барондарының отбасылары аралас некелер арқылы байланысып, осылайша байлықтарын арттырды. 1761 жылы Дерби Джордж Крауншиншильдтің қарындасы Элизабет Крауншиншильдке үйленді. Дербидің қарындасы Мэри бұрыннан Джордж Крауншиншильдке тұрмысқа шыққан еді. Элиас пен Элизабет Дербидің Элиас Хаскет Дерби кіші ұлы дүниеге келді. Ол әкесінің қадамын басып, кеме жүргізу және саудамен айналысты. Ол да үйленіп, отбасын құрды. Дерби мен оның әйелі Элизабеттің үлкен қызы Салем капитаны Натаниел Уэстпен қашып кетіп үйленді. Олардың некесі 1806 жылы өте жаман, көпшілікке әйгілі ажырасумен аяқталды (Уэст против Уэст ісі). Үлкен алимент алғаннан кейін Элизабет Дерби Уэст Денверске көшіп кетті. Ол жерде әкесінен мұраға Oak Hill, елдік үй алған еді. (Бір ғасырдан астам уақыт өткен соң, осы жерде Солтүстік жағалау сауда орталығы салынды.) Тағы бір қызы Анстисс Дерби саудагер Бенджамин Пикманға үйленді. Олардың ұлы Хаскет Дерби Пикман, Гарвард университетін 1815 жылы бітірген жылы қайтыс болды.

Жалпы сілтемелер

Жаңа Англия Ұлттық мұрағатының қорлары, Уолтем. Американ революциясы кезіндегі алынған мүліктердің істері: 1776–1787 жылдардағы тұтқынға алу істері бойынша Апелляциялық соттың құжаттары. Уайт ісі – «Анна Мария» кемесі, талапкер және шағымданушы Даниэль Баклин, Салем, Массачусетс штаты. 2-том, 21-іс.