Кіріспе
Құстар мен жәндіктердің паразиті бола алатын саңырауқұлақтар.
Энтомопатогендік саңырауқұлақ – жәндіктерді өлтіре немесе оларға ауыр зиян келтіре алатын саңырауқұлақ. Олар жәндіктің денесіне ауыз арқылы немесе ішек арқылы енуі міндетті емес, керісінше, экзоскелеті арқылы тікелей өтеді.
Үлгілік өмір сүру циклі
Бұл саңырауқұлақтар көбінесе жәндіктердің сыртқы дене бетіне микроскопиялық споралар түрінде жабысады (көбінесе жыныссыз, митоспоралық споралар, сонымен қатар конидиялар деп те аталады). Қолдаушы температура мен (көбінесе жоғары) ылғалдылық жағдайында бұл споралар өне бастап, гиф ретінде өсіп, жәндіктің қабығын қоныстандырады; олар ферменттік гидролиз арқылы жәндіктің дене қуысына (гемокоэль) еніп жетеді. Содан кейін саңырауқұлақ жасушалары иесінің дене қуысында көбейеді, әдетте қабырғалы гифтер немесе қабырғасыз протопласттар түрінде (саңырауқұлақтың түріне байланысты). Біраз уақыттан кейін жәндік көбінесе өледі (кейде саңырауқұлақтың токсиндерінен), ал егер қоршаған орта жағдайлары қолайлы болса, жәндіктің ішінде немесе үстінде жаңа көбелектер (споралар) пайда болады. Спорация үшін көбінесе жоғары ылғалдылық қажет.
Топтар
Энтомопатогендік саңырауқұлақтар негізгі саңырауқұлақтар тобының бірнеше таксономиялық бірліктерін қамтиды және монофилеттік топты құрамайды. Ascomycota типінің Hypocreales қатарында көптеген кең таралған және/немесе маңызды энтомопатогендік саңырауқұлақтар кездеседі: жыныссыз (анаморф) фазалары Beauveria, Isaria (бұрынғы Paecilomyces), Hirsutella, Metarhizium, Nomuraea және жыныстық (телеморф) фазасы Cordyceps; ал басқалары (Entomophthora, Zoophthora, Pandora, Entomophaga) Zygomycota типінің Entomophthorales қатарына жатады. Саңырауқұлақтар басқа омыртқасыздарға да шабуыл жасап, оларды өлтіре алады: мысалы, Purpureocillium (Ophiocordycipitaceae) нематода зиянкестерін күзеуге қолданылады.
Зиянды жануарларды қорғау
Энтомопатогендік саңырауқұлақтар жәндіктерді биологиялық бақылау үшін 100 жылдан астам уақыттан бері зерттеліп келеді, себебі олар табиғи өлімге себеп болатын және экологиялық тұрғыдан қауіпсіз агенттер саналады. Атап айтқанда, Ascomycota класының жыныссыз фазалары (Beauveria spp., Isaria spp., Lecanicillium spp., Metarhizium spp., Purpureocillium spp. және басқалары) биопестицидтер ретінде қолдануға ыңғайлы қасиеттеріне байланысты зерттелуде. Энтомопатогендерді пестицидтер ретінде дамыту олардың қожайынға қатысты таңдаулылығы, тұрақтылығы, препараттық формасы және қолдану әдістері жөніндегі зерттеулерге байланысты.
Өндіріс
Энтомопатогенді саңырауқұлақтардың көпшілігі жасанды ортада өсіріле алады. Кейбіреулеріне күрделі орта қажет, ал басқалары, мысалы, Beauveria bassiana және Metarhizium туысының пайдалы түрлері, күріш немесе бидай дәндері сияқты крахмалға толы субстраттарда өсіріле алады.
Вируленттілігі
Энтомофторальдар көбінесе табиғатта эпизоотиялар (көптеген өлімдерге алып келетін жарылыстар) тудырады деп хабарланады. Бұл саңырауқұлақтар жоғары вирулентті. Анаморфты Аскомикоталар (Metarhizium, Beauveria және т.б.) табиғатта эпизоотияларды сирек тудырады деп хабарланған.
Үй-жай қатынасының химиялық белгілері
Энтомопатогендік саңырауқұлақтар, мысалы, Beauveria bassiana және Metarhizium spp. споралар арқылы сезімтал қожалық популяцияларды сәтті жұқтырады. Бұл саңырауқұлақтар мен олардың қожайын нысандары арасындағы сигналдасу белгілері зерттелуде. Бұл паразиттерді сезу қабілеті қожайынның тіршілік әрекетін жақсартады. Дәлелдер көрсетіп тұрғандай, кейбір қожайындарда сигналды тану жүреді, ал басқаларында – жоқ. Мысалы, эктопаразит Cephalonomia tarsalis B. bassiana-ға сезімтал, бірақ ол осы саңырауқұлақтың бос спораларын немесе жұқтырған қожайындардың бар екенін анықтай алмайды. Олар осы паразиттерді анықтай алмайтындықтан, қожайын немесе оның ұрпағы жұқтырып алуы немесе өлуі мүмкін. Керісінше, термиттер кейбір қауіпті спора түрлерінен аулақ қалады. Топырақ мекендейтін басқа да жәндіктер энтомопатогенді саңырауқұлақтарды анықтап, олардан қашу қабілетін дамытқан.