Кіріспе

Миссиялар протектораты – мұсылман немесе басқа да христиан емес елдерде христиан державасының миссионерлердің жеке тұлғалары мен мекемелеріне қатысты жүзеге асыратын қорғау құқығы. Бұл термин миссияларды қорғаудың барлық түрлеріне емес, тек қана белгілі бір құқық арқасында тұрақты түрде қолданылатын қорғауға ғана қатысты, әдетте келісім немесе конвенция (нақты немесе түсініксіз) арқылы бекітілген, христиан емес державаның ерікті түрде келісімімен немесе белгілі бір дәрежеде қысым көрсеткеннен кейін қабылдауымен байланысты. Протектораттың мақсаты шектеулі немесе кең болуы мүмкін, ол тек қорғаушы державаның азаматтары болып табылатын миссионерлерді қамтуы мүмкін, немесе барлық елдердің миссионерлеріне, тіпті олардың жаңадан дінге өткен жергілікті христиандарына да қатысты болуы мүмкін. Осы мақалада католик, православие және протестанттық отаршылдық/империялық державалардың шақыруымен христиан дінін таратудың "қасиетті" міндетін оңайлату қажеттілігімен байланысты протектораттарды "заңдыландыруға" қатысты тарихи көзқарас қарастырылады.

Өмірбаян

Эйнхард пен Ноткер Франктар патшасы Карл I мен Харун әл-Рашид сарайлары арасында сапарлаған елшілерді айтады. Олар сый-сыяпат алмасу және христиандардың қасиетті орындарға баруы туралы әңгімелерді еске алады. Бұл елшілік алмасудың себебі екеуінің де Кордованың Омейяд әмірлерін бағындыруға қызығушылық танытуы болды. Карл және оның ізбасарлары христиан тұрғындары мен қажыларды қорғау және христиан құлшылығының мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін кез келген жеңілдіктерді пайдаланып, діни және қайырымдылық қорлар құрды. Араб империясының түріктер тарапынан жойылғандығы бұл алғашқы қорғаушылыққа нүкте қойды және діни емес себептерге байланысты крест жорықтарына әкелді. Нәтижесінде Палестина сарацендерден басып алынып, латын, француз тілінде сөйлейтін корольдікке айналды. Христиандық үстемдік кейіннен исламмен ауыстырылды, бірақ үш ғасыл бойы Франция тарапынан қолдау көрсетілген крест жорықтары кезінде Шығыс христиандары Османмен қарым-қатынаста көбірек ықпал ету үшін немесе қысымға қарсы көмекке сол елге жүгіне бастады. Франция аймақтағы өсіп келе жатқан рөлін және оның геосаяси артықшылықтарын бағалады. Ол Австрияны шығыста Османға қарсы күшін жұмсауға мәжбүрлеу арқылы оны әлсіретіп, батыстағы билігін сақтап қалу мүмкіндігінен айыруды үміттенеді. 1528 жылы Франциск I Иерусалимдегі христиандарға Осман империясы мешітке айналдырған шіркеуді қайтаруды сұрады. Сұлтан өзінің діні мешіттің мақсатын өзгертуге рұқсат бермейтінін айтып, бас тартты, бірақ христиандарды барлық басқа орындарында қалдыруға және оларды қысымнан қорғауға уәде берді. Франко-Османдық одақ христиан әлемінде наразылық тудырды, бірақ екі тараптың да мүддесіне қызмет еткендіктен көп жылдар бойы сақталды. Генрих IV Франко-Османдық одақ саясатын жалғастырды және 1601 жылы Сұлтан Мехмед III-тен елшілік қабылдады. Капитуляциялар батыс саудагерлерімен сауда алмасуды ынталандыру үшін жасалды. Олардың шарттары бойынша Осман империясына кіретін саудагерлер жергілікті қудалаудан, салықтан, әскери шақырудан және тұрғынжайын тексеруден босатылды. Ахмет Францияға берілген капитуляцияларды кеңейтіп, Испания, Рагуза, Генуя, Анкона және Флоренция саудагерлері француз туы астында сауда жасай алатынын атап өтті. 1604 жылдың 20 мамырындағы капитуляцияларда француз патшасының құрметі мен достығын ескере отырып, қажыларды және қасиетті қабір шіркеуіне жауапты дін қызметкерлерін қорғау туралы екі бап келтірілген. Бұл достықтың нәтижесі католик миссиясының дамуы болды, ол Генрих IV және оның ұлы Людовик XIII-нің көмегімен гүлденді, олар капитуляция жүйесін Мароккоға енгізді. Франко-Марокко шарты (1631) Францияға артықшылықты тарифтерді, консулдық құруды және француз азаматтарына дін бостандығын берді. Он жетінші ғасырдың ортасына дейін Осман империясының ірі қалаларында (Стамбул, Александрия, Смирна, Алеппо, Дамаск және т.б.), Ливан және Эгей аралдарында француз елшілері мен консулдарының капелландары ретінде әртүрлі діни ордендер (капуциндер, кармелиттер, доминикандықтар, францискандықтар және иезуиттер) құрылды. Олар католиктерді католик сенімінде тәрбиелеу және нығайту үшін жинады, барлық діни рәсімдердің балалары жиналған мектептер ашты, түрік түрмелеріндегі христиандардың рухани және денелік азаптарын жеңілдетті және індеттен зардап шеккендерге көмек көрсетті, бұл соңғы қызмет көптеген қайырымдылыққа толы шейіттерді жасады. Француздық ықпалы Людовик XIV билік құрған кезде ең жоғары деңгейге жетті, оның жеңістері мен жаулап алуларына байланысты Портада беделі зор болды. Людовик XIV миссионерлерге материалдық және рухани қолдау көрсетті. Оның арқасында миссияның өмір сүруіне бұрынғыда тәуелді болған жиі қауіпті төзімділік 1673 жылы ресми түрде мойындалды, 5 маусымда Мехмед IV қажыларды және қасиетті қабірдің діни қамқоршыларын қорғауға кепілдік беретін бұрынғы капитуляцияларды растап қана қоймай, миссионерлерге пайдалы төрт жаңа бапқа қол қойды. Жарлықтар шіркеулерін иеленуді, әсіресе иезуиттер мен капуциндерге, және жалпы алғанда "Смирналағы, Саидтағы, Александриядағы және Осман империясының барлық басқа порттарындағы француздарға" қамтамасыз етті. Император Наполеон III Франция жартысын ұсынды.

Қиыр Шығыста

15 ғасырдан бастап, папалар Португалия королігіне Африка және Шығыс Үндістанға жасаған экспедициялары арқылы иеленген кең аумақтарда епископтықтар мен шіркеулік иеліктерге үміткерлерді тағайындау құқығын берді. Бұл кейде «Португалияның миссиялар протектораты» деп аталады, бірақ дұрысырақ «Португалияның қамқорлығы» (Падроадо) деп аталады. Ол Португалия короліне өзінің корольдігінің шіркеу кірісінің белгілі бір бөлігінен пайда көруге мүмкіндік берді, сонымен қатар ол жаңа поддандыларына жақсы миссионерлер жіберуі және өзінің иеленген аумақтарында құрылған епископтықтарға, приходтарға және діни мекемелерге лайықты қаржыландыруды қамтамасыз етуі шарт болды. Әулие Тақ Португалияның Үндістанның көп бөлігі, Тонг корольдігі, Кочин Қытайы (қазіргі Вьетнамдағы екеуі де), Сиам және әсіресе Қытай сияқты басып алмай, талап еткен аймақтардағы осы құқықтарын жоққа шығарды. Португалия 18 ғасырда Қытайдағы елшілері арқылы ықпал етуге тырысты, оларға провинциялардағы миссионерлер мен жергілікті христиандарды қудалаудан қорғау үшін барынша араласуға нұсқау берді. Португалияның билігі Францияның кейінгі ғасырларда Таяу Шығыста немесе Қиыр Шығыста жүзеге асырған протекторат режимімен салыстыруға келмейді және Португалияның қорғаушы ретіндегі құқықтары ешқашан қабылдаушы мемлекеттер тарапынан мойындалмады. 19 ғасырға дейін Қытайда ешбір христиан державасы протекторатты жүзеге асырмады.

Франция

Француз протектораты, тұрақты келісімге қатысты, он тоғызыншы ғасырдың ортасынан басталады, бірақ француз мемлекет қайраткерлерінің миссионерлерге екі ғасырға жуық уақыт бойы берген қорғанысы жолды ашты. Людовик XIV-тің құлшынысы мен кеңпейілділігі француз иезуиттерінің үлкен миссиясын құруға мүмкіндік берді, ол он бес жылдан аз уақыт ішінде (1687–1701) Қытайдағы апостолдық жұмыскерлердің санын екі еседен астам көбейтті және ең қабілетті жұмыскерлерді шығаруды тоқтатпады. Франция мен Қытай арасындағы алғашқы ресми қарым-қатынас 1699 жылы Қытай суларында алғаш рет көрінген француз кемесі, Амфитриттің, Кангси императорына Людовик XIV-тен сыйлықтар әкелген миссионерлер кезінде қалыптасты. Екі монарх Пекиндегі алғашқы француз шіркеуін салу шығындарын бөлісті: император императорлық қаланың шегінде жер және құрылыс материалдарын сыйлады, француз патшасы еңбекке, сәнге және керемет литургиялық әшекейлерге ақы төледі. Людовик XIV-тің жомарттығы арқасында провинцияларда тұрғызылған бірнеше басқа шіркеулер Францияның бүкіл империядағы беделін арттырды. Жан Жозеф Мари Амиот Қытайға 1750 жылы келді. Ол маньчжур тіліндегі француз сөздігін жасады. XV Людовик кезінде Қытайдағы миссия басқа көптеген нәрселер сияқты біршама назардан тыс қалды, бірақ үкімет оны мүлдем назардан тыс қалдырмады. Ол Людовик XVI-ның министрі Анри Бертенде құлшынысты қорғаушы тапты, бірақ ол Иса қоғамының басылып кетуін қатты сезінді. Басылып кетуден кейін Пекин иезуиттері Иса қоғамынан шығып, дінсіз діни қызметкерлер болып қалды. Лазаристтер немесе шетелдік миссионерлер қоғамының мүшелері сияқты бірнеше француз миссионерлері де қытайлық діни қызметкерлердің көмегімен ХІХ ғасырдың басындағы қуғын-сүргін кезінде сенімді сақтауға көмектесті, олардың бірнешеуі шейіт болды. Бірінші опиум соғысынан кейін ағылшындар Қытайға Нанкин келісімін (1842) енгізген кезде, олар бастапқыда діни бостандық сұраған жоқ, бірақ лазарист Джон Габриэль Пербойрдың өлтірілуі туралы хабарланғаннан кейін (1840 жылдың 11 қыркүйегі) олар бұдан былай ел ішіндегі миссионерді қытай билігі соттамауы керек, бірақ оның ең жақын консулына жеткізілуі керек деген бапты қосты. 1843 жылы король Людовик Филипп Envoy extraordinaire Мари Мелхиор Жозеф Теодор де Лагренені Қытайға сауда келісімін келісу үшін жіберді. 1844 жылдың қазан айында Лагренэ мен Цинь Вампоа келісімін жасады, ол Қытайда христиан дінін заңдастырды. Екінші опиум соғысы Пекин конвенциясымен аяқталды, онда миссионерлердің уағыздау және қытайлықтардың христиандықты ұстануына мүмкіндік беретін бап бар еді. Француз елшісі бұрын тәркіленген барлық мүлікті тиісті жерлердегі мәсіхшілерге беруге тағайындалды. Бұл Қытайдағы барлық католиктік миссияларына француздарға берілген жалпы және айрықша қорғаныс құқығын мойындады. Жоғарыда келтірілген тарихи сызбадан көрінетіндей, Түркия мен Қытайдағы ежелгі француздардың миссияларға қатысты қорғау құқығы келісімдер арқылы ғана емес, тұрақты түрде жүзеге асырылып, қызмет көрсетіліп, қалыптасқан. Біршама уақыт бойы үкімет өзінің алдыңғыларының артықшылықтарын сақтап қалды және католиктік миссионерлік кәсіпорындарға, тіпті Францияда тыйым салынған діндарлар басқаратындарға да қорғаныс берді (мысалы, ол Сириядағы иезуит мектептерін субсидиялады). Протектораттың артықшылықтары тіпті ең аз дін қызметкерлеріне де айқын болды, сондықтан олар оларды ұстап қалуға тырыспады, олардың саясатында қандай қарама-қайшылықтар туындамасын. Франция Левант пен Қиыр Шығыстағы протекторат арқылы ешқандай сауда немесе жаулап алулар қамтамасыз ете алмайтын бедел мен моральдық ықпалға ие болды.

Германия

1875 жылы Франция мен (формалды түрде Осман) Мысыр арасындағы сот реформасына қатысты келіссөздер кезінде Германия үкіметі «Шығыстағы католик мекемелерін қорғауға кез келген елдің ерекше құқығын мойындамайтынын және осы мекемелерге жататын неміс азаматтарына қатысты өз құқықтарын сақтайтынын» жариялады. Италия миссионерлік қызметті демеу арқылы өз протекторатын орнатуға тырысты, бірақ Дінді тарату жөніндегі Конгрегация оның күш-жігерін қолдамады. Оның орнына, 1888 жылдың 22 мамырында Конгрегация Левант және Қиыр Шығыстағы итальяндық миссионерлерге «Шығыс елдеріндегі француз ұлтының протектораты ғасырлар бойы орнатылғанын және тіпті империялар арасындағы шарттармен бекітілгенін» еске түсіру үшін хат жазды. Сондықтан, бұл мәселеде ешқандай жаңалық болмауы керек; бұл протекторат, қайда болса да, қатаң сақталуы керек, және миссионерлерге егер қандай да бір көмек қажет болса, Франция консулдары мен өзге де министрлеріне жүгіну керектігі ескертілді. 1898 жылдың 1 тамызында Рим папасы XIII Лео Реймс архиепискобы, кардинал Бенуа Мари Лангеньеге былай деп жазды:
Францияға Провиденция сеніп тапсырған Шығыста ерекше миссия бар – асыл миссия, ол ежелгі дәстүрмен ғана емес, халықаралық шарттармен де бекітілген. Қасиетті Тақ Францияның ата-бабаларынан алған және міндетті түрде оған лайық болуға ниеттенген даңқты мұраға араласуды қаламайды. Бұл француз эксклюзивтігін мойындаумен қатар, Қасиетті Тақ Түркия және Қытаймен дипломатиялық қарым-қатынас орнатудан бас тартты, тіпті осы үкіметтер қолдау көрсетсе де. XIII Лео француз дипломаттарының ұсынысы бойынша легаттар мен елшілерді алмастыру туралы кез келген ұсынысты қабылдамады, олар бұл елдердің Қасиетті Тақпен достық қарым-қатынас орнатуға қарағанда, Францияның протекторатына берілген биліктен қашуға көбірек қызығушылық танытқанын айтты.

Бағалаулар

Протекторатты сынға салғандар, христиан ұлтына жеңілдік берген билік оны күшпен жасады, бұл жүйе сол елдерде христианға қарсы көңіл күйді тудырып, оны күшейте түсті, сондай-ақ христиан миссионерлеріне христиан емес халықтың сезімталдығын ескермеуге мүмкіндік берді деді. Протекторат жүйесінің пайдалы екенін жақтаушылар, бұл миссионерлер мен олардың қызметін қорғаудың ең тиімді жолы болды деп санайды және шетелдік үкіметтен өз құқықтарына тікелей араласуын азайту және оларды іске асыруда сақтық таныту қажеттігін мойындайды. Мысалы, бір зерттеуде оңтүстік-шығыс Чили миссиясының басшысы жергілікті билік органдарымен тікелей мәселелерді шешкені, ал 1862-1884 жылдар аралығындағы қиын кезеңде француз елшілігінен үш рет қана көмек сұрағаны көрсетілген. Олар зиянның, әсіресе пайдаға қарағанда, минималды болғанына сенді.