Кіріспе

Ригос – Нейт және Синон аңғарлары арасындағы жотаның тұсында орналасқан шағын ауыл. 1974 жылға дейін Гламорганның Нейт ауылдық округінің құрамында болды. Кейіннен ауыл 1996 жылы Ронда-Синон-Таф болып өзгерген Синон-Вэлли-Бороудың қарамағына өтті, ол Оңтүстік Уэльстің бір бөлігі. Ауыл 1960 жылдары A465 тас жолы кеңейтілгенге дейін Абердер мен Глиннат арасындағы басты байланыс болған ескі Абердер жолынан жақын жерде орналасқан. Cefn Rhigos және Cwm Hwnt кішкентай елді мекендері негізгі ауылдың батысында жатыр. 2011 жылғы халық санауы бойынша ауылдық округтың халқы 894 адамды құрады. Пошталық қызметтер үшін Абердар қаласына қарасты, бірақ Абердар қаласының орталығынан 7 миль (11 км), ал Глиннаттан 2 миль (3 км) қашықтықта орналасқан. Тарихи деректерде бұл елді мекен Истрадыфодуг приходындағы қалашық ретінде көрсетілген, және адамдар жергілікті өнеркәсіптерде жұмыс істеу үшін осы ауылдық аймаққа көшіп келген. Бүгінде ауыл солтүстікке қарай Брекон-Биконс ұлттық паркінің көрінісімен тыныш өмір сүруге қолайлы, сонымен қатар Сағалалы елдеріне (Waterfall Country) жаяу арақашықтықта жатыр.

Этимология

Ригос атауы – бұл Рукос немесе Рикос (осылай айтылады) жергілікті диалектісінің қате стандартталуы. Уэльс жер атауларын жазудың қағидасы – оларды стандартты тілге сәйкес жазу, ал жергілікті диалектілік формаға емес (жергілікті ерекшеліктерін көрсететін атаулардың көптеген мысалдары бар болғанымен), стандартты нұсқаға қарағанда. Мысалы, Машинлейт үшін Машинлейт, Кердидд үшін Кердиф және т.б. Гвентиялық Гвенхисег диалектісіндегі соңғы буынның басындағы 'c' әрпі көбінесе 'g' әрпінің девойс түрі болып табылады, және осы жағдай да солай. Бастапқы 'r' әрпі диалектіде әдетте деаспирацияланған 'rh' болып келеді, бірақ бұл жерде олай емес. Оңтүстік Уэльсте 'u' және 'i' әр түрлі дауысты дыбыстарды білдірмейді (бірақ Солтүстік Уэльсте осы әріптердің жазылуы әртүрлі дауысты дыбыстарды көрсетеді), сондықтан орфографияда тарихи дұрыс жазылудағы 'u' орнына 'i' қолданылуы мүмкін. Осылайша 'Rhigos' пайда болды, бірақ шын мәнінде ол бұрынғы жазуларынан 'grugos' (қызыл жусанның кішкентай шоғырлары) – 'grug' (қызыл жусан) және 'os' (жер атауларында өсімдіктерді білдіретін сөздерден кейін келетін кішкентайлық жұрнағы, ал қазіргі тілде 'plantos' = кішкентай балалар) сөзінен шыққандығы анық көрінеді. Атаудың дұрыс түрі – 'Y Rugos', бұл атау Уэльстің басқа аймақтарында да кездеседі (сондай-ақ Y Grugos ретінде).

География және табиғи тарих

Оңтүстік Уэльс аңғарлары биологиялық әртүрліліктің құнды қазынасы. Барлық құнды қазыналар сияқты, ол жоғалып, ұзақ уақыт бойы ұмытылған еді және енді ғана қайта табылды. Ал алып археологиялық қазба сияқты, бір жаңалық екіншісіне әкелді; бір табыс келесі табысқа түрткі болды. Ригос Синон аңғары мен Нит аңғарының арасындағы ең биік нүктеде орналасқан. Крейг и Ллин, оның үстіндегі тау шыңы, дәстүрлі Гламорган графтығының ең жоғары нүктесі болып табылады. Крейг и Ллиннің Пеннант құмтасы тік бетіне қазылған мұздық цирк Ллин Фаур мұздық көлін сақтайды. Мұздықтар аңғарларды ерекше U пішіндес профильге келтіріп, тереңдетті. Уэльс мұзының барлық шөгінділері жергілікті жерден пайда болған. Ригосты қоршаған жергілікті ландшафттың кейбір бөліктері, оның ішінде шарлауықтардың орманды шатқалары, Кадлан және жақын орналасқан Блэенсинон арнайы ғылыми маңызы бар аумақтар ретінде белгіленген. Ұлыбритания және халықаралық табиғатты қорғау жөніндегі үкіметке және басқару органдарына кеңес беретін Бірлескен табиғатты қорғау комитеті Блэенсинонның ылғалды шалғынды далалары мен бұталы жерлері батпақ бауыршағына қолайлы орта екенін атап көрсетті. Бұл бауыршақ тек Ұлыбританияда ғана емес, бүкіл Еуропа бойынша да қорғауға алынған. Осы аймақтың халықаралық қорғау жұмысындағы маңызы зор. 2022 жылдың тамыз айының ортасынан бастап Ригос тауы, металл сымдардың еруіне байланысты, тау өрті салдарынан әлі хабарланғанша жабық. Бұл сымдар тас тастарды бекітіп тұрған еді, және Трехерберт және Хирваун сияқты елді мекендерді байланыстыратын А4061 Ригос тас жолына қауіп төндірді. Маманданған арқанмен жұмыс істейтін мердігерлер қазіргі уақытта тау беткейін зерттеп жатыр, және жолдың қайта ашылу күні әзірге белгісіз және жақын арада жарияланбауы мүмкін.

Тарих

1909-1913 жылдар аралығында Ллин-Фор көлінде маңызды археологиялық жаңалық жасалды, ол "Ллин-Фор қазынасы" деп аталды. Уэльстің Ұлттық мұражайының мәліметінше, Ллин-Фор қазынасы өте маңызды, себебі ол қола және темір дәуірінің аралық кезеңін көрсетеді. Ол заттардың әртүрлі стильде болуынан туындаған, кең ауқымды шығу тегін көрсететіндіктен ерекше. Шындығында, британдық өлшем бойынша Ллин-Фор атауы б.з. дейінгі 750-600 жылдарға дейінгі кезеңді білдіреді. Осы құнды және бірегей заттарды Уэльстің Ұлттық мұражайы мен галереяларында табуға болады. Алғашқы қызыл ту көтерілуі жақын жердегі Хирваун даласында болды, одан кейін 1831 жылы Мертир көтерілісіне ұласты.

Өнеркәсіп тарихы

Бастапқыда 1700 жылдардың соңына дейін егіс жері болған бұл ауыл, өнеркәсіптік революция кезінде минералдық өнеркәсіп арқылы дамыды – көмір, темір кені және әк тас өндіріліп, пайдаланылды. 1757 жылы жақын жерде Джон Мейбери (Брекондық) алғашқы кокспен қыздырылатын пешті салды деп есептеледі. 1819 жылы ол Кроушей отбасының меншігіне өтті, олар 1830 жылдардың басына дейін көптеген адамдарды жұмыспен қамтамасыз етті. Франсис Кроушей жақын маңдағы жерде сәнді құрылыс салғызды және отбасының уэльс тілінде сөйлейтін жалғыз мүшесі болған. Кейін бұл жерді 1930 жылға дейін жұмыс істеген Глостер теміржол вагондары мен көлік компаниясы иеленді. 1920 жылдары британдық Рондда кеніші ашылды, кейін "Панди" деп, соңында Ригос кеніші деп аталды. Бұл жер астындағы шахта болды және 1965 жылы жабылды. 1864 жылы Ригос маңындағы жерлерден Tower Graig шахтасы арқылы көмір өндірілді. Шахта тоқтатылғаны белгілі, бірақ 1890 жылдар шамасында Бьют графы Tower Colliery кенішінен көмір өндіру үшін 420 адамды жұмысқа алғаны туралы мәліметтер бар. Tower Colliery шахтасы жұмысшылардың сатып алуымен аяқталды және 2008 жылы жабылды, бұл Уэльстегі соңғы терең шахталардың жабылуына әкелді. Алайда, жұмысшыларды сатып алуға қатысқан Тайрон О'Салливан болашақта бұл жерді қайта жаңарту мүмкіндігі туралы айтты. Шындығында, 2019 жылы RCT кеңесі Zipline Cymru компаниясына Tower орнында жаңа сызықты салуға бірауыздан рұқсат берілгенін жариялады, бұл аймақта туризмді дамытуға бағытталған.

Хируун өнеркәсіптік аймағы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көмір өнеркәсібінде жұмыс істемейтіндер, демек, резервтегі жұмыстарда болғандар, қазіргі кездегі өнеркәсіптік аймақ орналасқан Ригос ауданында орналасқан ROF Hirwaun-да ұқсас жұмыс таба алды. 1942 жылдан бастап Royal Ordnance Factory және Соғыс министрлігі ROF Newport-тың бөлімшесі ретінде құрған бұл зауыт, Lee–Enfield мылтықтарына арналған .303 калибрлі патрондардың және 9 мм калибрлі патрондардың корпустарын шығаратын инженерлік ROF болды, олар кейін толтыру үшін арнайы зауытқа жіберілді. Жұмысшыларды орналастыру үшін үш жаңа жол және шағын үйлер салынғаннан кейін, барлық шикізат бұрынғы Тир Герберт кірпіш зауытының теміржол желісі арқылы Ұлы Батыс темір жолымен жеткізілді. Күндізгі жұмысшылар Ригос теміржол станциясында түсіп, ал Оңтүстік Уэльстің аңғарларынан жұмысшыларды тасымалдаған теміржол вагондары үшін станциядан тысқары қосымша теміржол желілері салынды. ROF орналасқан жерін неміс әскері анықтады және 1943 жылы нацистік Люфтваффеге бір рет әуе шабуылы жасауға бұйрық берді. Соғыс аяқталғаннан кейін зауыт тастап кетілді және ол тек 1960 жылдардың соңында ғана бұзылды. Кейін өнеркәсіптік аймақтың иесі басқа да бірнеше кәсіпорындар болды, олар туралы толық ақпаратты Абердер кітапханасындағы В. В. Прайс жинағынан табуға болады.

Спорт және демалыс

Ауылдың әлеуметтік орталықтарының бірі – "Ригос" RFC клуб үйі. Регби құрамасы Уэльс регби пирамидасының Оңтүстік Орталық аймағындағы Бесінші дивизионында ойнайды. "Ригос" спорт залы – еріктілер басқаратын мекеме, ол регби клубының қасында орналасқан. Ол "Ригос" және айналасындағы аймақтарға жабық спорттық жабдықтарды ұсынады. "Rhigos WCKA Kickboxing" клубы әр апта сайын залға жиналады және Уэльс контактілік каратэ қауымдастығының бөлігі болып табылады. Клуб мүшелері 2018 жылы Грекияда өткен Кикбоксингтен әлем чемпионатында Уэльс құрамасының құрамында болды. "Нейт" аңғарының ұшу клубы ауылға жақын жердегі шөпті аэродромнан жолдандырып, парапланерлікпен айналысады, онда британдық ұшу қауымдастығының білікті нұсқаушыларының жетекшілігімен оқыту жүргізіледі. "Ригос" тауы да тамаша термодинамикалық жағдайлары мен көріністеріне байланысты парапланерлер үшін танымал орын. "Ригос" және айналасында велосипедшілер де жиі кездеседі. Тауға көтерілу жолы Ұлыбританияның барлық клубтары үшін жарыстар мен жиналыстардың бөлігі болып табылады, мысалы, Уэльстің жасөспірімдер туры, және ол көркем, бірақ ерекше қиын көтеріліс деп есептеледі. Ол бүкіл Уэльстегі ең әдемі және қиын көтерілістердің бірі деп аталады.

Көлік

1850 жылы Нейт өзенінің темір жолы Нейт пен Виа арасындағы желісін ашты. 1853 жылы Хирвауннан Мертир Тидфилге дейінгі магистраль толыққаннан кейін, басты жолы аяқталды. Ригос аялдамасы екі платформадан тұрды және 520 ярдтық (шамамен 478 метрлік) Пенкаэдрен туннелінің солтүстік жағында орналасқан. Браунның инженерлік жанындағы теміржол бұйымдарын күтіп ұстауға арналған арнайы көліктер орналастырылды. Глиннейттен Ригосқа дейінгі жол тік Глиннейт жарымен өтті, сондықтан барлық солтүстікке бағытталған пойыз Глиннейт станциясында көмекші локомотив алып, Ригоста босатылатын болды. Темір жол Бичинг балтасымен жабылуынан кейін, кеңес Хирваун мен Глиннейт арасындағы жақсырақ жол байланысын жасау мүмкіндігін пайдаланып, ескі Абердар жолын айналып өту үшін, тасталған темір жолдың көп бөлігін пайдаланған A465 жолына қосымша учаске салды. Қазір үкімет жолдың нашар көрінуі мен шектеулі қозғалысы салдарынан жақсартуды қажет деп таныды. Үкіметтің мәлімдемесіне сәйкес, қолданыстағы жоспарлар 2024 жылға дейін аяқталуы тиіс. "Парриш жолы" ауылға тағы бір кіреберіс болды, бірақ ол 1997 жылы Ригос пен Квмграх арасында Celtic Energy компаниясы ашқан даулы ашық карьерге байланысты жабылды. Карьер жабылғаннан кейін жолды қайта жаңартуға уәде берілді, және 2020 жылы тұрғындар, Celtic Energy және Нейт Порт Талбот округі кеңесі арасында келіссөздер өтті.

Қазіргі күн

Хеол Пендарренде орналасқан бір дүкен бар, ол 2020 жылдың наурыз айында жаңа басқарумен есігін ашты. Ригос аумағында сонымен қатар екі паб орналасқан: "The Plough" және "The New Inn", одан әрі регби клубы да бар. Кішкентай балаларға арналған ойын алаңы және Ригос тауына қарайтын далалық көрініс бар. Ригос бастауыш мектебі – ауыл мектебі. Алғашқы ғимарат 1876 жылы Виктория стилінде салынған және Хеол и Грайгте орналасқан. Мектептің көптеген оқушылары кейіннен Абердар қауымдастық мектебіне немесе Ландардағы Сент-Джон баптист орта мектебіне қабылданады. Уэльс тіліндегі білім беруге қатысты, жақын орналасқан Понтпрен ауылындағы Ysgol Gynradd Penderyn мектебінде оқушылар білім алады, ал орта білім беру деңгейінде Ysgol Gyfun Rhydywaun мектебінде білім алады. Ең жақын католик бастауыш мектебі – Сент Маргарет бастауыш мектебі. Алғашқы Ригос мектеп ғимараты 1876 жылы Виктория стилінде салынған. Мектеп салынғанға дейін сабақтар 1856 жылы Уильям Робертс (Нефид) журналында алғаш рет аталған Р. Кроушай еск. ұсынған бөлмелерде өткізілді. Ол мектепті Ригос кеншілері мен шахтерлер қаржылағанын айтады, олардың әрқайсысы жалақысының әр фунтынан 1 пенниден 40 фунттық жалақы алатын ұстазды қолдау үшін бергенін көрсетеді. Ригоста жазғы карнавалды ұйымдастыратын еріктілер қоғамы бар. Олар сондай-ақ жергілікті балаларды Рождествода Абердар Колосеуміндегі пантомиманы көруге алып барады және "Санта" әр көшеге барып, кішкентайларға сыйлықтар тарататынын қамтамасыз етеді. Ауылдық қоғамдық орталық Хеол Эскинде орналасқан. 2013 жылы жаңартуға қаражат бөлінді. Ригос қауымдастық кеңесі әр ай сайын осы жерде жиналады, сонымен қатар қарттар клубтары, жастар клубтары және кеңес қабылдаулары үшін де пайдаланылады. Ригосты RCT кеңесінде кеңесші Грэм Томас, ал Сенатта Вики Хауэллс AS өкілдік етеді. Бет Винтер 2019 жылы Синон аңғарының өкілі болып сайланды.