Кіріспе
Уэльстегі қала Абертилерри (,/æ//b//ər//t//ᵻ/'/l//ɛər//i///; Abertyleri) – Уэльстің Монмутшир тарихи графтығындағы Эбб Фах аңғарындағы қала және қауымдастық. Жергілікті басқаруды қайта ұйымдастырудан кейін ол Blaenau Gwent County Borough әкімшілік аймағының бір бөлігіне айналды. Айналасындағы ландшафт Брекон-Бейконс ұлттық паркі мен Бленавон әлемдік мұражайына шектес. Бұрынғы маңызды көмір өндіру орталығы болған Абертилерри аймағы 1990 жылдары Еуроодақ және басқа да қаржыландыру көмегімен жасыл ортаға қайта жаңартылды. A467 тас жолында орналасқан қала M4 тас жолынан солтүстікке қарай 15 миль (24 км) және A465 "Аңғарлардың бастары" магистралінен оңтүстікке қарай 5 миль (8 км) қашықтықта жатыр. Ол Кардиффтен шамамен 25 миль (40 км) және Бристольден 47 миль (76 км) жерде орналасқан. 2011 жылғы халық санауы бойынша, 4,416 (212 тұрғын) тұрғындардың 4,8% уэльс тілінде сөйлей алады, оқи алады және жаза алады. Бұл көрсеткіш графтықтағы 67,348 (3,705 тұрғын) тұрғынның 5,5% уэльс тілінде сөйлей алатын, оқи алатын және жаза алатын көрсеткіштен төмен.
Abertillery (,/æ//b//ər//t//ᵻ/'/l//ɛər//i///; Abertyleri) is a town and a community of the Ebbw Fach valley in the historic county of Monmouthshire, Wales. Following local government reorganisation it became part of the Blaenau Gwent County Borough administrative area. The surrounding landscape borders the Brecon Beacons National Park and the Blaenavon World heritage Site. Formerly a major coal mining centre the Abertillery area was transformed in the 1990s using EU and other funding to return to a greener environment. Situated on the A467 the town is 15 mile (24 km) north of the M4 and 5 mile (8 km) south of the A465 "Heads of the Valleys" trunk road. It is about 25 mile (40 km) by road from Cardiff and 47 mile (76 km) from Bristol. According to the 2011 Census, 4.8% of the ward's 4,416 (212 residents) resident population can speak, read, and write Welsh. This is below the county's figure of 5.5% of 67,348 (3,705 residents) who can speak, read, and write Welsh.
Қала орталығы
Абертиллерияның дәстүрлі стильдегі қала орталығы негізінен 19 ғасырдың соңында дамыды, сондықтан қызықты Виктория стиліндегі сәулет өнерінің үлгілерін ұсынады. 4 басты көшеге жайылған қала, өркендеген шағында екі ірі дүкенге және екі негізгі сауда аймағын байланыстыратын жабық Виктория стиліндегі галереяға ие болған. Бұл нысандардың барлығы Бленау Гвент округі кеңесінің 13 миллион фунт стерлингтік қайта құру және жаңғырту жобасына енді, жоба 5 жылдық кезеңде, 2015 жылы аяқталды және Еуропалық Одақ қаражатымен қаржыландырылды. Жобаға жаңа көп қабатты тұрақ, қоғамдық кеңістіктерді жаңарту және қаланың Metropole театры кірді. Бұл ғимарат өндіріс, көрмелер, конференциялар мен кездесулер үшін жабдықталған, сонымен қатар Абертиллерия мұражайында орналасқан. 2014 жылдың наурыз айында Уэссекс графы Эдуард Юбилей алаңының ашылу салтанатына қатысты, бұл алаң қала орталығында, Святого Михаила шіркеуінің жанында орналасқан.
Көмір өндіру
1843 жылы Тир Николас фермасында, Кумтиллерияда, аймақтағы алғашқы терең көмір кеніші қазылғанда, ірі өнеркәсіп келді. Содан кейін қала қарқынды дамыды және Оңтүстік Уэльс көмір кен аймағында маңызды рөл атқарды. Халқы тез өсті, 1891 жылғы санақта 10 846 адамды, ал он жылдан кейін 21 945 адамды құрады. Халық саны 1930 жылдардың басында 40 мыңға жуыққа жетті. Аймақта ақырында алты терең көмір кеніші, көптеген шағын көмір қабаттары, қалайы зауыты, кірпіш зауыты, темір қорыту зауыты және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары болды. Көмір кеніштерінің ішінде Квмиллирия шахтасы өмірі бойында 32 миллион тоннадан астам көмір өндіріп, ең жақсы жылдары 2760 ер адам мен балаға жұмыс берді. 1960 жылы Six Bells Colliery кенішінде болған жер асты жарылысынан 45 жергілікті кенші қаза тапты. Елу жыл өткен соң Кентербери архиепискобы Роуэн Уильямс Guardian тау-кен мемориалының ашылу рәсіміне қатысты. 20 метр биіктіктегі бұл көркем ескерткіш Гриффин паркіне қарап тұр, ол бұрынғы кеніш орнынан қалпына келтіріліп, абаттандырылған. Ти Эбб Фах келушілер орталығы конференц-зал, мейрамхана және "кен аңғары" тәжірибе бөлмесін ұсынады. Апаттан кейін көп ұзамай танымал суретші Л. С. Лоури аймаққа сапар шегіп, оқиға орнын бейнеледі. Соның нәтижесінде туған пейзаж суреті қазір Кардифф ұлттық мұражайында ілуде. 1980 жылдары өнеркәсіптің жалпы құлдырауына дейін көмір кеніштері аймақтың басты экономикалық қозғаушы күші болып келді.
Абертиллериялық астаналық аймақ
Қала орталығынан алыс орналасқандықтан, көбінесе тік беткейлі ландшафт дамуға өзіндік талаптар қояды. Бұл шектеудей болғанымен, ол Әбертиллерия паркіне амфитеатр сияқты ерекшелік беруге көмектесті, ол әлемдегі ең тартымды регби алаңдарының бірі деп жиі айтылады. Көше жоспары мен тұрғын үйлер солтүстіктегі Квмтиллериден оңтүстіктегі Сикс Беллсқа дейін үздіксіз жалғасып, Абертиллери қаласын құрайды. 1974 жылға дейін жергілікті басқаруды Абертиллерия қалалық округтік кеңесі (AUDC) жүзеге асырды. Оның құрамына Абербиг, Лланхилеф және Бринтел сияқты шағын көрші ауылдар кірді. Абертиллерияға қатысты тарихи мәліметтер кейде осы AUDC аймағына сілтеме жасайды, сондықтан салыстыру қиын болуы мүмкін. Мысалы, 2014 жылғы халық саны кең ауданда шамамен 20 000 адамды құраса, Абертиллеридің өзі үшін жиі айтылатын көрсеткіш 11 000 адамды шамамен көрсетеді. Аймақтың көп бөлігінде ескі тұрғын үй қоры болғанымен, қала шетіндегі аймақтарда көбінесе үлкен, заманауи үйлер салынған, олардан айналағы жерлерге көрініс ашылады. Бұлардан басқа, А және В салық санаттарына жататын үйлер басым, яғни үй бағалары Ұлыбританиядағы ең қолжетімді бағалардың қатарында.
Ерте тарих
Қала 19-шы ғасырдың ортасында дамығанға дейін бұл аймаққа қатысты жазба түріндегі тарихи мәліметтер өте аз. Дегенмен, маңызды оқиғаларды баяндауға болатын фактілер бар. Абертиллир музейінде жергілікті жерлерден табылған, қола дәуіріне дейінгі артефакттар сақталған. Қалаға қарайтын Сент-Илтид шіркеуі 13-шы ғасырда салынған, бірақ оның тамыры 6-шы ғасырға дейін баруы мүмкін. Сент-Илтид моттесі шіркеудің оңтүстік-батысында орналасқан. Бұл норман қамалының орны, ол 1233 жылы қиратылған болуы мүмкін. Сент-Илтид шіркеуінің солтүстік-шығысындағы жеке меншікте, тағы екі, шамамен 14-шы ғасырға жататын қамалдың қираған қалдықтары бар. Абертиллир аймағында бірнеше қираған ортағасырлық шаруашылық үйлер кездеседі. Жергілікті Blaenau Gwent баптист шіркеуінің тамыры Tŷ Nest Llewellyn-ге дейін жетеді, ол 17-шы ғасырдағы қираған тұрғын үй, оны діни қуғын-сүргіннен қашу үшін диссиденттер жиі пайдаланған. Ірі өнеркәсіп пайда болғанға дейін Абертиллир Аберстрит ескі приходының шашыраңқы фермаларынан тұратын шағын аудан болды. 1779 жылы приход пасторы Эдмунд Джонс бұл аймақты былай сипаттады: "Тайлери аңғары ең сұлу. Ағаштар, әсіресе үлкен және кішкентай өзендердің бойындағы бұталар, қоршаулар мен жолдар осы жерлерді өте жағымды етеді, ал олардың арасынан өту жылы аңғарларда қуаныш пен әсер қалдырады, ал олардың үстіндегі биік таулардың көрінісі өте жағымды тұруға мүмкіндік береді". 1799 жылы дін қызметкері және тарихшы архидиакон Уильям Кокс аймалды аралап, өзінің саяхат күнделігінде оны "жасыл желекке оранған, өте өркендеген" деп жазды. 19-шы ғасырдың басында Аберстрит приходының халқы 800-ден аспады. Ол кезде Абертиллирдің халқы қанша болғаны белгісіз, бірақ олардың барлығы тек валли тілінде сөйлеген жүздеген адамдар болған.
Индустрияландыру
1843 жылы бұл аймақтағы алғашқы терең көмір кеніші қазылды.
Абертиллерия институты
Алғашқы оқу залдары 1856 жылы Абертиллериде ашылды. Бірақ, Томас Пауэлл 1882 жылы Тиллери шахтасын басқаруға келген кезде, өзінің жұмысшылары үшін білім беру мүмкіндіктерін құруға уәде берді.
Жергілікті билік
1877 жылы құрылған Абертиллерия қалалық округтік кеңесі, іргелес кіші елді мекендерді – Six Bells, Cwmtillery, Brynithel, Aberbeeg және Llanhilleth-ті қосты. 1931 жылы осы қалалық құрылымның халқы шамамен 40 000-ға жетіп, Монмутширдегі екінші ірі қалаға айналды. Қазіргі кезде жоғары білім беруді 2013 жылы ашылған Эбб Вейлдегі Коледж Гвент ұсынады.
Өнеркәсіп
Бұл аймақта түрлі бизнестік үй-жайларды ұсынатын бірнеше шағын және орта бизнес парктері бар. 2014 жылы ең ірі жұмыс беруші Tyleri Valley Foods компаниясы болды. Көптеген жергілікті тұрғындар жұмыс үшін аймақтан тысқары қатынасады.
Спорт, демалыс және туризм
Абертиллери Таун крикет клубы мен Абертиллери Бленау Гвент RFC 1880 жылдары құрылды. Екеуінің де ойын алаңы Ұлыбританиядағы ең әдемі спорт кешендерінің бірі – "Парк" саябағында орналасқан. Қала екі жергілікті сенбі күнгі футбол командасын қолдайды: Абертиллери Блюбердс және Абертиллери Экселсиорс. Боулинг, бадминтон, сквош сияқты көптеген басқа да спорттық іс-шаралар ұйымдастырылған түрде жүргізіледі. Айналасындағы табиғат жаяу серуендеуге мүмкіндік береді, аймақта жаяу жүргіншілердің топтары жандануда. Мысалы, Эбб Фах Треккерс жаяу серуен тобы. Жергілікті мұражайда аймақтың гүлденген кезіндегі өмір салты туралы көрмелер бар. Сондай-ақ, мұнда түпнұсқа жиһазы бар "долиналар" итальяндық кафесі де бар. Метрополь театрында музыкалық және драмалық шаралар – блюзден бастап, әуесқой театр және би өнерлері көрсетіледі. Guardian ескерткіші Оңтүстік Уэльске келушілер, әсіресе әуесқой фотографтар үшін танымал орын, туралы Tripadvisor да жазылған. Жақын жерде Tŷ Ebbw Fach келушілер орталығы орналасқан, ол кафе және "кен аңғары" тәжірибесін ұсынады.