Кіріспе

Гномика (қысқаша ), сондай-ақ бейтарап, жалпы немесе әмбебап аспект, модальдық сипат немесе уақыт деп аталады, – жалпы шындықтарды немесе афоризмдерді білдіретін грамматикалық ерекшелік (ол аспект, модальдық сипат немесе уақытқа қатысты болуы мүмкін).

Пайдалануы және пайда болуы

Бір жақты сипаттау үшін қолданылатын гномикалық уақыт ағынын нақты бір түсінікпен шектемейді, осылайша бейтарап болып саналады (мысалы, уақыттың үздіксіз, әдеттегі, толыққанды сияқты түсініктері). Көңіл күйін сипаттау үшін қолданылатын гномикалық сөздерді сөйлеушінің оларға қатысты көзқарасымен шектемейді, осы арқылы бейтарап болып саналады (мысалы, хабарламалық, шартты, мүмкіндік түрі). Уақытты сипаттау үшін қолданылатын гномикалық әрекетті, әсіресе, өткен, қазіргі немесе болашақ уақытқа шектемейді. Гномиканың мысалдары: «құстар ұшады», «қант тәтті», «анасы әрқашан біледі» сияқты жалпылама мәлімдемелерді қамтиды. Егер ол уақытты ескерсе, онда оны эмпирикалық толыққанды түр деп атауға болады. Дегенмен, көбінесе ол толық еместің бір мысалы болып табылады, ол оқиғаны тек тұтас бірлік ретінде қарастырмайды, керісінше оның ішкі уақыт құрылымы туралы ақпарат береді. Грамматикалық гномикалық аспект әдеби суахили тілінде кездеседі, онда етістіктің *a* түрі гномикалық (кейде «белгісіз уақыт» деп аталады), ал етістіктің *na* түрі эпизодикалық (кейде «белгілі уақыт» немесе жай ғана «қазіргі уақыт» деп аталады). Испан, португал және каталон тілдерінде суахили сияқты етістікте гномикалық өзгеріс жоқ, бірақ оларда *ser* (каталон тілінде *ser* немесе *ésser*) (гномикалық) және *estar* (эпизодикалық) етістіктерінде лексикалық аспект бар. Мысалы, *estar enfermo* (испанша), *estar doente* (португалша) немесе *estar malalt* (каталонша) – ауру (эпизодикалық), ал *ser enfermo* (испанша), *ser doente* (португалша) немесе *ésser malalt* (каталонша) – дені ауыр (гномикалық). Алайда, көптеген тілдер жалпы шындықты білдіру үшін етістіктің басқа түрлерін қолданады. Мысалы, ағылшын және француз тілдерінде жоғарыда келтірілген мысалдардағыдай стандартты қазіргі уақыт қолданылады. Классикалық грек, тонга және дакота тілдерінде болашақ уақыт қолданылады. Киелі кітаптағы еврей тілінде толыққанды түр қолданылады. Жапон тілінде *wa* (тақырып) бөлшегі бар толық емес сөйлемдер, мысалы, *taiyou wa higashi kara nobo ru* [күн TOP шығыстан шығады IPFV] «күн шығыстан шығады» сияқты жалпылама мәлімдемелер үшін қолданылады, ал *ga* (тақырып) бөлшегі эпизодикалық түсінікті талап етеді.

Ағылшынша

Ағылшын тілінде гномикалық аспектіні морфологиялық тұрғыдан ажыратуға ешқандай мүмкіндік жоқ; алайда, жалпы сілтеме осыған балама мағынаны білдіреді. "The" анық артығы (definite article) немесе көрсеткіштік сөз қолданылуы әдетте нақты бір нысандарды білдіреді, мысалы, "оның иеленген машинасы жылдам", "оның иеленген машиналары жылдам" немесе "сол қояндар жылдам", ал анық артығын немесе басқа анықтауышты көпше түрде жіберу жалпы сілтеме жасайды: "қояндар жылдам" – қояндардың жалпы сипаттамасы. Дегенмен, анық артық зат есімдер кластары үшін жекеше түрде де қолданылуы мүмкін, мысалы, "Жираф – бүгінде тіршілік ететін ең биік құрлық сүтқоректісі", бұл нақты бір жирафқа емес, жирафтардың барлық түріне қатысты. Ағылшын тілінде гномикалық аспектіні білдіру үшін көбінесе жай қазіргі заман қолданылады, мысалы, "қояндар жылдам" және "су 212°F температурада қайнайды". Жай қазіргі заман нақты сілтемелермен бірге әдеттегі аспектіні білдіру үшін де қолданылады, мысалы, "Мен күнде жүгіремін"; сондай-ақ, "will" көмекші сөзі де әдеттегі аспектіні білдіру үшін нақты сілтемелермен қолданылады, мысалы, "ол әрдайым сол қателікті жасайды, солай емес пе?". Осылайша, ағылшын тілінде гномикалық аспект пен әдеттегі аспект бірдей формада болады. Ағылшын тіліндегі "reportive present" (хабарламалық қазіргі заман), мысалы, "Техникалық инновациялар тиімділікті арттырады, шығындарды төмендетеді" сияқты газет тақырыптарында қолданылатын, гномикалық ретінде қарастырылуы мүмкін.

Ежелгі грек тілі

Ежелгі грек тілінде жалпы шындық қазіргі кемелсіз, болашақ немесе аорист формаларында білдірілуі мүмкін, олар гномикалық қазіргі, гномикалық болашақ және гномикалық аорист деп аталады. Гномикалық кемелдік те бар. Бұл жеке уақыт емес, тек уақыттың қолданылу жолы. Гномикалық болашақ, үш түрдің ең сирегі, белгілі бір оқиғалардың көбінесе болатынын көрсетеді, бірақ оқиғаның болашақта орын алатынын білдірмейді. Гномикалық аорист (үш түрдің ең көп таралғаны) белгілі бір жағдайларда оқиғалардың болатындығын білдіреді және жалпы нақыл сөздерді жеткізу үшін қолданылады. Гномикалық аористтің (мысалы, ағылшын тіліндегідей) жиі айтылатын оқиғалардың (мысалдың мәні сияқты) жиынтығынан пайда болғандығы айтылады. Грек дәстүріне еліктей отырып, латын тілі кейде гномикалық кемелдік қолданады: amor omnia vicit.