Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гномика (қысқаша ), сондай-ақ бейтарап, жалпы немесе әмбебап аспект, модальдық сипат немесе уақыт деп аталады, – жалпы шындықтарды немесе афоризмдерді білдіретін грамматикалық ерекшелік (ол аспект, модальдық сипат немесе уақытқа қатысты болуы мүмкін).
The gnomic (abbreviated ), also called neutral, generic, or universal aspect, mood, or tense, is a grammatical feature (which may refer to aspect, mood, or tense) that expresses general truths or aphorisms.
Пайдалануы және пайда болуы
Бір жақты сипаттау үшін қолданылатын гномикалық уақыт ағынын нақты бір түсінікпен шектемейді, осылайша бейтарап болып саналады (мысалы, уақыттың үздіксіз, әдеттегі, толыққанды сияқты түсініктері). Көңіл күйін сипаттау үшін қолданылатын гномикалық сөздерді сөйлеушінің оларға қатысты көзқарасымен шектемейді, осы арқылы бейтарап болып саналады (мысалы, хабарламалық, шартты, мүмкіндік түрі). Уақытты сипаттау үшін қолданылатын гномикалық әрекетті, әсіресе, өткен, қазіргі немесе болашақ уақытқа шектемейді. Гномиканың мысалдары: «құстар ұшады», «қант тәтті», «анасы әрқашан біледі» сияқты жалпылама мәлімдемелерді қамтиды. Егер ол уақытты ескерсе, онда оны эмпирикалық толыққанды түр деп атауға болады. Дегенмен, көбінесе ол толық еместің бір мысалы болып табылады, ол оқиғаны тек тұтас бірлік ретінде қарастырмайды, керісінше оның ішкі уақыт құрылымы туралы ақпарат береді. Грамматикалық гномикалық аспект әдеби суахили тілінде кездеседі, онда етістіктің *a* түрі гномикалық (кейде «белгісіз уақыт» деп аталады), ал етістіктің *na* түрі эпизодикалық (кейде «белгілі уақыт» немесе жай ғана «қазіргі уақыт» деп аталады). Испан, португал және каталон тілдерінде суахили сияқты етістікте гномикалық өзгеріс жоқ, бірақ оларда *ser* (каталон тілінде *ser* немесе *ésser*) (гномикалық) және *estar* (эпизодикалық) етістіктерінде лексикалық аспект бар. Мысалы, *estar enfermo* (испанша), *estar doente* (португалша) немесе *estar malalt* (каталонша) – ауру (эпизодикалық), ал *ser enfermo* (испанша), *ser doente* (португалша) немесе *ésser malalt* (каталонша) – дені ауыр (гномикалық). Алайда, көптеген тілдер жалпы шындықты білдіру үшін етістіктің басқа түрлерін қолданады. Мысалы, ағылшын және француз тілдерінде жоғарыда келтірілген мысалдардағыдай стандартты қазіргі уақыт қолданылады. Классикалық грек, тонга және дакота тілдерінде болашақ уақыт қолданылады. Киелі кітаптағы еврей тілінде толыққанды түр қолданылады. Жапон тілінде *wa* (тақырып) бөлшегі бар толық емес сөйлемдер, мысалы, *taiyou wa higashi kara nobo ru* [күн TOP шығыстан шығады IPFV] «күн шығыстан шығады» сияқты жалпылама мәлімдемелер үшін қолданылады, ал *ga* (тақырып) бөлшегі эпизодикалық түсінікті талап етеді.
Used to describe an aspect, the gnomic is considered neutral by not limiting the flow of time to any particular conception (for example, the conceptions of time as continuous, habitual, perfective, etc.). Used to describe a mood, the gnomic is considered neutral by not limiting the expression of words to the speaker's attitude toward them (e. g. as indicative, subjunctive, potential, etc.). Used to describe a tense, the gnomic is considered neutral by not limiting action, in particular, to the past, present, or future. Examples of the gnomic include such generic statements as: "birds fly"; "sugar is sweet"; and "a mother can always tell". If, as an aspect, it does take temporality into consideration, it may be called the empiric perfect aspect. Generally, though, it is one example of imperfective aspect, which does not view an event as a single entity viewed only as a whole, but instead specifies something about its internal temporal structure. A grammatical gnomic aspect occurs in literary Swahili, where the a form of the verb is gnomic (sometimes called "indefinite tense") and the na form of the verb is episodic (sometimes called 'definite tense' or just 'present'). Spanish, Portuguese and Catalan do not have a gnomic inflection in their verbs like Swahili, but they do have lexical aspect in their be verbs ser (in Catalan, ser or ésser) (gnomic) and estar (episodic). For instance, estar enfermo (Spanish) estar doente (Portuguese) or estar malalt (Catalan) means to be sick (episodic), whereas ser enfermo (Spanish), ser doente (Portuguese) or ésser malalt (Catalan) means to be sickly (gnomic). However, most languages use other forms of the verb to express general truths. For instance, English and French use the standard present tense, as in the examples given above. In Classical Greek, Tongan, and Dakota, the future tense is used. Biblical Hebrew uses the perfective aspect. In Japanese, an imperfective clause with the wa (topic) particle is used for generic statements such as taiyou wa higashi kara nobo ru [sun TOP east from rise IPFV] "the sun rises in the east", whereas the ga (subject) particle would force an episodic reading.
Ағылшынша
Ағылшын тілінде гномикалық аспектіні морфологиялық тұрғыдан ажыратуға ешқандай мүмкіндік жоқ; алайда, жалпы сілтеме осыған балама мағынаны білдіреді. "The" анық артығы (definite article) немесе көрсеткіштік сөз қолданылуы әдетте нақты бір нысандарды білдіреді, мысалы, "оның иеленген машинасы жылдам", "оның иеленген машиналары жылдам" немесе "сол қояндар жылдам", ал анық артығын немесе басқа анықтауышты көпше түрде жіберу жалпы сілтеме жасайды: "қояндар жылдам" – қояндардың жалпы сипаттамасы. Дегенмен, анық артық зат есімдер кластары үшін жекеше түрде де қолданылуы мүмкін, мысалы, "Жираф – бүгінде тіршілік ететін ең биік құрлық сүтқоректісі", бұл нақты бір жирафқа емес, жирафтардың барлық түріне қатысты. Ағылшын тілінде гномикалық аспектіні білдіру үшін көбінесе жай қазіргі заман қолданылады, мысалы, "қояндар жылдам" және "су 212°F температурада қайнайды". Жай қазіргі заман нақты сілтемелермен бірге әдеттегі аспектіні білдіру үшін де қолданылады, мысалы, "Мен күнде жүгіремін"; сондай-ақ, "will" көмекші сөзі де әдеттегі аспектіні білдіру үшін нақты сілтемелермен қолданылады, мысалы, "ол әрдайым сол қателікті жасайды, солай емес пе?". Осылайша, ағылшын тілінде гномикалық аспект пен әдеттегі аспект бірдей формада болады. Ағылшын тіліндегі "reportive present" (хабарламалық қазіргі заман), мысалы, "Техникалық инновациялар тиімділікті арттырады, шығындарды төмендетеді" сияқты газет тақырыптарында қолданылатын, гномикалық ретінде қарастырылуы мүмкін.
English has no means of morphologically distinguishing a gnomic aspect; however, a generic reference is generally understood to convey an equivalent meaning. Use of the definite article "the" or a demonstrative determiner usually implies specific individuals, as in "the car he owns is fast", "the cars he owns are fast", or "those rabbits are fast", whereas omitting the definite article or other determiner in the plural creates a generic reference: "rabbits are fast" describes rabbits in general. However, the definite article may also be used in the singular for classes of nouns, as in "The giraffe is the tallest land mammal living today", which does not refer to any specific giraffe, but to giraffes in general. English generally uses the simple present tense as the equivalent of a gnomic aspect, as in "rabbits are fast" and "water boils at 212 °F". The simple present is used with specific references for the equivalent of a habitual aspect, as in "I run every day"; likewise, the auxiliary "will" is used with specific references for the habitual aspect, as in "he will make that mistake all the time, won't he?". Thus, in English the gnomic aspect takes the same form as the habitual aspect. The English "reportive present" tense as seen in newspaper headlines like "Technical Innovations Increase Efficiency, Lower Costs" can be viewed as gnomic.
Ежелгі грек тілі
Ежелгі грек тілінде жалпы шындық қазіргі кемелсіз, болашақ немесе аорист формаларында білдірілуі мүмкін, олар гномикалық қазіргі, гномикалық болашақ және гномикалық аорист деп аталады. Гномикалық кемелдік те бар. Бұл жеке уақыт емес, тек уақыттың қолданылу жолы. Гномикалық болашақ, үш түрдің ең сирегі, белгілі бір оқиғалардың көбінесе болатынын көрсетеді, бірақ оқиғаның болашақта орын алатынын білдірмейді. Гномикалық аорист (үш түрдің ең көп таралғаны) белгілі бір жағдайларда оқиғалардың болатындығын білдіреді және жалпы нақыл сөздерді жеткізу үшін қолданылады. Гномикалық аористтің (мысалы, ағылшын тіліндегідей) жиі айтылатын оқиғалардың (мысалдың мәні сияқты) жиынтығынан пайда болғандығы айтылады. Грек дәстүріне еліктей отырып, латын тілі кейде гномикалық кемелдік қолданады: amor omnia vicit.
In Ancient Greek, a general truth may be expressed in the present imperfective, future, or aorist, which are then called the gnomic present, the gnomic future, and the gnomic aorist. There is also a gnomic perfect. They are not distinct tenses but simply uses of the tense. A gnomic future, the rarest of the three usages, similarly states that certain events often occur and does not imply that an event is going to occur. A gnomic aorist (the most common of the three usages) likewise expresses the tendency for certain events to occur under given circumstances and is used to express general maxims. The gnomic aorist is thought to derive (like the English example) from the summation of a common story (such as the moral of a fable). Perhaps in imitation of Greek conventions, Latin sometimes uses a gnomic perfect: amor omnia vicit.