Кіріспе

1998 жылы Атлантика мұхитында болған 2-санатты «Эрл» дауылы – Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-шығысында орташа деңгейдегі зақым келтірген, ерекше емес, ұйымдаспаған және аз уақытқа созылған 2-санатты дауыл. 1998 жылдың 31 тамызында Мексика шығанағының оңтүстік-батысындағы нашар ұйымдасқан тропикалық бұзылыстан пайда болды. Солтүстік-шығысқа қарай жылжыған дауыл 2 қыркүйекте дауылға айналып, келесі күні таңертең Флорида штатының Панама-Сити маңында құрлыққа шықты. Атлантикалық Канадаға қарай жылдам жылжу кезінде «Эрл» дауылының тропикалық емес қалдықтары күшейіп, 6 қыркүйекте Ньюфаундленд аймағынан өтті. Қалдықтары екі күннен кейін бұрынғы «Даниэль» дауылымен сіңірілді. Луизиана, Миссисипи, Алабама және Флорида штаттарының жағалауларында 6 метрге дейін жеткен толқындардан жағажайлар эрозияға ұшырады. Флорида штатында 2000-ға жуық үй зақымданды, ал бірнешесі қирады. Шұғыл дауыл мен ауыр жаңбырдың салдарынан болған су тасқыны штаттағы зақымның басты себебі болды. Теңізде дауыл кезінде қайық айналып кеткеннен кейін екі адам суға батып қайтыс болды. «Эрл» дауылына байланысты Флорида, Джорджия, Оңтүстік Каролина және Солтүстік Каролина штаттарында шағын торнадолар пайда болды. Оңтүстік Каролинада торнадо салдарынан үйі толығымен қираған бір адам қаза тапты. Барлығы үш адам қаза тауып, зақым 79 миллион долларды құрады (1998 жылғы бағамы; 2009 жылғы 104,4 миллион доллар).

Метеорологиялық тарих

Эрл дауылы 17 тамызда Африканың батыс жағалауынан басталып кеткен күшті тропикалық толқыннан пайда болды. 23 тамызға қарай толқын ішінде әлсіз төмен қысым аймағы қалыптасты, ал Кіші Антиль аралдары арқылы жылжу барысында жақсы дамыған конвекциялық белсенділік байқалды. Кариб теңізінде "Бони" дауылынан туған күшті желдің әсері жүйенің одан әрі дамуына кедеріс келтірді. Жерсеріктер оның анық көрінісіне байланысты төмен қысымды Мексика шығанағына оңай бақылап отырды. 31 тамызға қарай дауыл Ұлттық дауыл орталығына (NHC) "Тропикалық депрессия бес" деп жіктеуге жеткілікті деңгейде ұйымдасты. Ол кезде дауыл Мексиканың Мерида және Тампико қалаларының арасында орналасқан еді. NHC операциялық түрде жүйені бірден "Тропикалық дауыл Эрл" деп жіктеді. Дауылдың бастапқы қозғалысы белгісіз болды, бірақ синоптиктер оның жалпы солтүстікке қарай жылжуын күтті. Маусымнан кейінгі талдау көрсеткендей, жүйе Нью-Орлеаннан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 925 км қашықтықта орналасқанда "Эрл" тропикалық дауылға айналды. "Эрл" туралы алғашқы хабарламалар айналым орталығын бірнеше рет өзгертіп, соңында нақты орталыққа назар аударды. Ұйымдаспаған күйінде қалған "Эрл" айналым орталығы терең конвекцияға жақын болғандықтан күшеюін жалғастырды. NHC дауыл туралы бесінші хабарламасында "Эрлдің" ұйымдаспауына байланысты толыққанды тропикалық емес екенін мәлімдеді. 2 қыркүйекте сағат 12:00 UTC шамасында "Эрл" дауылға айналды, бірақ оның құрылымы әдеттен тыс болды; дауылдың жел өрісі асимметриялық болды және ең күшті желдер орталықтан оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Дауыл әлсірегеніне қарамастан, орталық барометриялық қысым төмендеуін жалғастырды. 3 қыркүйекте сағат 00:00 UTC шамасында орталық қысым төмендеді; бірақ жел де төмендеді. 3 қыркүйекте сағат 06:00 UTC (1:00 EDT) шамасында "Эрл" дауылы Флорида штатының Панама-Сити маңында құрлыққа шықты. Бірнеше сағаттан кейін "Эрл" көшуін аяқтады және АҚШ-тың оңтүстік-шығысынан жылдам өтті. Атлант мұхитына енгеннен кейін "Эрлдің" қалдықтары бароклиникалық аймақтың әсерінен қайта күшейе бастады. Атлантикалық Канада жанындағы теңіздің салыстырмалы түрде салқын температурасы тропикалық дамуға мүмкіндік бермеді; алайда, 36 сағат ішінде "Эрл" жылдам күшейді, орталық барометриялық қысым 40 мбар (hPa) төмендеп, 957 мбар (hPa) құрады. Құрлықтағы және теңіздегі бұрғылау платформаларынан шамамен 10 000 жұмысшы эвакуацияланды. Флориданың Панхандл аймағындағы мемлекеттік саябақтар жабылды және автокөлік жолдары мыңдаған тұрғындар мен туристердің бөгеттік аралдардан эвакуациялануына байланысты тығыздалды. Лауизиананың оңтүстік-шығыс бөлігінде төтенше жағдай жарияланды, өйткені дауылға байланысты су тасқыны күтілуде. Плакеминс округінде төтенше жағдайға байланысты баспаналар ашылды, көптеген аудандарда мектептер жабылды және Нью-Орлеан айналасындағы су тасқыны есіктері жабылды. Алабама және Миссисипи жағалауларындағы мектептер де дауылға байланысты жабылды.

Әсері

АҚШ-тың оңтүстік-шығысында «Эрл» дауылы үш адамның өмірін қиып, 79 миллион доллар (1998 жылғы АҚШ доллары; 2009 жылғы 104,4 миллион АҚШ доллары) көлемінде материалдық залал келтірді.

Флорида

Флорида штатында "Эрл" дауылы басталганда, дауылдың сыртқы белдеуінде бірнеше торнадо пайда болды. Бірінші торнадоның жылдамдығы F0 болды және ол ешқандай зақым келтірмеді. Екінші торнадо, F1 деңгейінде бағаланып, 5 шақырымдық жол бойында үш үй мен екі құрылыс нысанына орташа деңгейде зақым келтірді. 15 минут ішінде үш қысқа мерзімді F0 торнадосы адам тұрмайтын аймақтарда пайда болып, ағаштарға ұсақ зақымдар келтірді. Бірнеше сағаттан кейін Порт-Канавералда күшті F1 торнадосы пайда болды. Торнадо 14 автомобильге, сегіз үйге, төрт бизнеске, бір жылжымалы үйге және өрт сөндіру станциясына зақым келтірді. Барлық зақым 6 миллион долларды құрады және бір адам жарақат алды. Сент-Джордж аралында F1 торнадосы алты үйге зақым келтіріп, 150 000 долларлық шығынға себеп болды. Панама-Сити жағалауындағы толқындардан қайық суға батып, екі адам мерт болды. Сондай-ақ, дауыл кезінде Сент-Джордж аралындағы маяк та қирады. Аллигатор-Пойнт қаласында су тасқынынан кейін қалаға апаратын басты жолдар шайылып, кем дегенде 50 адам қамалып қалды. Вакулла округінде 216 үй мен бизнес жоғары жел мен су тасқынынан зақым көрді. Тейлор округінің жағалауындағы су тасқыны тоғыз елді мекенге айтарлықтай зақым келтірді. Округ әкімдері Эрлдің 66 құрылысқа зақым келтіргенін хабарлады. Дикси округінде су тасқынынан бес үй қирады, ал тағы 39 үйге зақым келді. 3 қыркүйекте Флоридадағы Эрлдің тудырған ең күшті торнадосы Цитрус округіне жетті. F2 деңгейінде бағаланған торнадо 8 шақырымдық жолмен жылжып, сегіз үйді толығымен қиратты және тағы 24 үйге зақым келтірді. Сонымен қатар, бірнеше ағаштар мен электр сымдары құлады. Апаттан екі адам жарақат алды, ал зақымның жалпы сомасы 500 000 долларды құрады. Барлығы, Эрл дауылы Флоридада екі адамның өмірін қиды және 73 миллион доллар (1998 жылғы АҚШ доллары; 2009 жылғы АҚШ долларымен 96,5 миллион доллар) шығын келтірді. Жауын-шашын салыстырмалы түрде аз болды, Морган-Ситиде ең жоғары деңгейге жетті, себебі штатқа тек Эрлдің сыртқы белдеулері әсер етті. Луизианада дауылдан туған зақымдар минималды болды, ақшалай шығындар 32 000 долларды құрады. Алайда, мұнай және табиғи газ платформаларын кең ауқымды эвакуациялаудан туған шығын бірнеше миллион долларға бағаланды. Алабама штатында Эрл орташа жауын-шашын тудырды, Грузия штатының шекарасындағы аудандарда жауын-шашын мөлшері арта түсті. Алабама штатының 28-ші тас жолының бөліктері жолды жауып тұрған қалдықтардан уақытша жабылды. Жалпы, штат бойынша келтірілген зақым 120 000 долларды құрады. Эрлдің алдында дауылмен байланысты құрлықтағы ағын Джорджия жағалауында толқындар тудырып, мариналарға елеулі зақым келтірді. Мар Лин Маринасы осы оқиғадан ең көп зақым көрді; барлық кемежайлар қирады, 30 қайық зақымдалды және алты қайық толығымен қирады. Марина мен қайықтарға келтірілген зақым 1,3 миллион долларды құрады. Грузиядағы ең күшті жел Эрл құрлыққа жеткенде әлсірегендіктен, ағаштар мен электр сымдарына ғана соқты. Жаңбырдың салдарынан бірнеше көшелер су астында қалды, соның салдарынан жол-көлік оқиғалары орын алды. Джорджияда Эрл тудырған бір торнадо болды; Фудзита шкаласы бойынша F2 деңгейінде бағаланған торнадо Screven округінде 13 шақырымдық жолмен жылжыды. Шамамен 5 метр ені бар торнадо бес жылжымалы үйді және бір бизнесті қиратты, тағы 15 жылжымалы үйге қатты зақым келтірді және тағы бесеуіне зақым келтірді. Торнадодан жеті адам жарақат алды, ал зақымның сомасы 435 000 долларды құрады. Бірнеше ірі автомобиль жолдары судың көптігіне немесе жолды жауып тұрған қалдықтарға байланысты уақытша жабылды. Бірнеше округте құлаған ағаштардан көптеген үйлер зақымдалды. Барлығы, Грузияда Эрлден келтірілген зақым 2,3 миллион долларды құрады. Құрлықта жаңбырдың оқшауланған мөлшері жауды. Бірнеше сағаттан кейін қысқа мерзімді F1 торнадосы пайда болып, сарайдың шатырына зақым келтіріп, бірнеше ағаштарды жұлып алды, содан кейін тарады. Эрл тудырған ең зиянды торнадо - Монкс-Корнер маңындағы Фэрлаун ауданына соққан, 11 шақырым ені бар F2 торнадосы болды. Торнадоның 11 шақырымдық жолында 21 үй толығымен қирады, ал тағы 73 үйге зақым келді. Торнадодан тоғыз адам жарақат алды, ал зақым 2,8 миллион долларды құрады. Бони дауылынан әлі де айығып жатқан Солтүстік Каролинада Эрлдің қалдықтары кең ауқымды жаңбыр тудырып, су тасқынына әкелді. Юнион округінде су тасқынынан 15 жол жабылды, су тасқынының ең жоғарғы сатысында бірнеше көліктер жолдан сығырылып кетті. Шарлоттада бірнеше көшелер су астында қалды. Бони дауылынан қатты зақымдалған Картерет қоғамдық колледжіне Эрл қайтадан зақым келтірді. Дауылдан соққан қатты жел уақытша қорғаныс шараларына зақым келтіріп, жаңбыр ғимараттың ішкі бөлігін су басып, құрылысқа және ішіндегі материалдарға зақым келтірді. Кристалл-Кост айманында орналасқан fabriform, жағалауды тұрақтандыру үшін орнатылған, дауылдан зақымдалып, айтарлықтай жағалау эрозиясына әкелді. Солтүстік Каролинада Эрлден туған екі қысқа мерзімді торнадо пайда болды. Біріншісі, F0 деңгейінде, кем дегенде 15 жылжымалы үйге зақым келтірді, сарайларды құлатты, бір тіреу және екі лагерьді қиратты. Торнадодан ешкім жарақат алмады және зақым 50 000 долларды құрады. Екінші және күштірек торнадо, F1 деңгейінде бағаланған, бірнеше секундқа ғана соқты; алайда, ол бір үйді толығымен қиратты және көрші үйге қатты зақым келтірді. Көзі куәгерлердің мәлімдемесіне сәйкес, торнадо үйді жерден көтеріп, үй сынып жерге құлады.

Басқа жерлер

Бастапқы тропикалық бұзылу 29 тамызда Юкатан түбегі арқылы өтті, ал Эрлдің оңтүстігіне қарай ағын жолақтары 2 қыркүйектің басына дейін Мексиканың оңтүстік-шығысында жауын-шашын жаудырды. Жауын-шашынның ең көп мөлшері Белизарио Домингуес/Мотода тіркелді. 6 қыркүйекте Эрлдің экстратропикалық қалдықтары Ньюфаундленд және Нова-Шотландияда қатты жел мен ауыр жаңбыр әкелді. Ньюфаундлендте желдің жылдамдығына дейін тіркелді, ал жаңбырдың жалпы сомасы аралығында болды. Нова-Шотландияда жауын-шашынның ең жоғары деңгейі Кеп-Бретон аралында тіркелді. Ньюфаундлендтегі ең жоғары тіркелген сома аралдың солтүстік-батыс аймақтарында болды.

Салдары

4 қыркүйекте президент Билл Клинтон Флорида штатының алты округіндегі төтенше жағдайды бекітті. Бей, Дикси, Франклин, Гальф, Тейлор және Вакулла округтері жеке көмек алуға лайық деп танылды. Белгіленген округтердегі тұрғындар дауылдан кейін үш ай бойы федералдық қаржыландыруға құқылы болды. 8 қыркүйекке дейін "Стейт-Фарм" компаниясы зардап шеккен аймақтан 200 автокөлік және 720 үй иесінен талап арыз алды, олардың көпшілігі ішінара зақымдану туралы талаптар еді. "Оллстейт" Флоридадан 80 автокөлік және 587 үй иесінен, ал Джорджиядан 540 талап арыз алды. Сонымен қатар, "Nationwide" Флоридадан 1000-ға жуық талап арыз түскенін хабарлады. 1995 жылы "Опал" және "Эрл" дауылдарынан кейін, сондай-ақ "Жорж" даулынан кейін Флорида штаты Панхендл жағалауындағы эрозияға ұшыраған жағажайларды қалпына келтіру жобасын бастады. АҚШ әскері "Эрл" даулынан зардап шеккен оқу орындары мен теңіз порттарын жөндеуге 2,2 миллион доллар бөлді. Флорида Сенаты "Эрл" даулынан зардап шеккендерге 25 740 доллар көмек қаражаты бөлді. Төтенше жағдай жариялану мерзімі аяқталғаннан кейін Федералдық Төтенше Жағдайларды Басқару Агенттігі 1 миллион доллар мемлекеттік көмек және 600 000 доллар апаттың салдарын азайтуға жұмсады.