Кіріспе

Болгария 1992 жылы Еуропа Кеңесіне қосылды және Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияны ратификациялады, ал 2007 жылы Еуропалық Одаққа мүше болды. Осыған қарамастан, Болгарияның адам құқықтары нормаларын сақтауы, Еуропалық конвенцияны қол қойған мемлекеттен күтілетін деңгейден төмен. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот 2022 жылы қараған 596 шағымның 25-і кем дегенде бір адам құқығының бұзылуын анықтады. Болгарияның бұқаралық ақпарат құралдары бейтарап хабарлау бойынша жақсы репутацияға ие болғанымен, БАҚ-ты мемлекеттік араласудан қорғайтын арнайы заңнаманың болмауы – теориялық әлсіздік. Болгарияның ескірген және тығыз толған он екі түрмесіндегі жағдай нашар. 2005 жылдың ортасында өткізілген мүліктік реформа түрмелердегі тығыздықты азайтуға көмектеседі деп күтілген еді.

Македониялық азшылық

Болгарияның Благоевград облысында этникалық македониялықтарды өзі деп санаған шағын топ адамдар бар. 2011 жылғы халық санауы бойынша 1654 адам өзін этникалық македониялық деп жариялаған, ал олардың 561-і Благоевград облысында тұрады. Грек Хельсинки мониторы «Болгария мемлекеті де, қоғамдық пікір де олардың өздігінен анықталу құқығын мойындамайды» және «Болгарияда македондық ұлттық ерекшелікті ашық көрсетуге қатысты кез келген әрекеттер белгілі бір дәрежеде тікелей тоқтатылып, жоққа шығарылады» деп хабарлайды. Осыған байланысты, халық санауында македондық ұлттығын көрсету мүмкіндігі қарастырылған. Болгарияның көпшілігі (баспасөзді қоса алғанда) Болгарияда тұратын македониялықтарды «таза» болгарлар деп есептейді. Македониялықтарға саяси партия тіркеуден бас тартуға рұхсат етілді (Бірлескен македондық ұйымы «Илинден» және УМО «Илинден» ПИРИН-ге қараңыз), себебі партия «шет мемлекет қаржыландыратын этникалық сепаратистік ұйым» деп танылды, бұл болгар конституциясына қайшы келеді. Алайда, Конституциялық сот «Евророма» (Евророма) және МРФ (ДПС) партияларын, олар этникалық партиялар ретінде танылған, тыйым салған жоқ. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот «Еуропалық конвенцияның 11-бабын (жиналыстар мен қауымдастықтар бостандығы) бұзғандығы туралы» бірауыздан шешім шығарды. 2006 жылдың қараша айында Еуропалық парламент мүшелері Милан Хорачек, Йост Лагендейк, Анжелика Бир және Элли де Гроен Кувенховен Болгарияның Еуропалық Одаққа қабылдану протоколына түзету енгізіп, «Болгария билігін этникалық македониялықтардың (ОМО Илинден ПИРИН) саяси партиясын тіркеуге кедергі келтірмеуге және осы азшылыққа қатысты барлық кемсітушілік пен мазақтауды тоқтатуға» шақырды. 2018 жылдың 28 мамырында Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды қорғау жөніндегі конвенцияның 11-бабын (жиналыстар мен қауымдастықтар бостандығы) бұзғандығы үшін Болгарияға қарсы екі маңызды шешім шығарды. Екі шешімде: «Василев және Болгариядағы репрессияланған македониялықтар қоғамы коммунистік террор құрбандарына қарсы Болгария» (№ 23702/15); және «Болгариядағы этникалық төзімділік үшін македондық клубы және Радоновқа қарсы Болгария» (№ 67197/13) Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот бірауыздан Болгарияның Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды қорғау жөніндегі конвенцияның 11-бабын (жиналыстар мен қауымдастықтар бостандығы) бұзғанын және Болгарияның өтініш берушілерге жалпы сомасы 16 000 евро төлеуі керек деп шешім шығарды.

Рома (Roma)

Демократия, адам құқықтары және еңбек бюросының 2001 жылғы есебінде болгар мемлекеттік қауіпсіздік күштерінің цыган ұлтының көше балаларын еріксіз тұтқындап, зорлық-зомбылық көрсетуі белгілі болды. Болгарияда рома халқына қысым көрсетіледі, соның ішінде рома әскерге шақырылушыларына жасалатын зорлық-зомбылық және ромаларға қарсы жасалған қылмыстарға полицияның әлсіз жауабы бар. Рома балаларының үлкен бөлігі мектепке бармайды, себебі кедейлік пен болгар тілін жетік білмеушілік. Екінші жағынан, негізінен рома ұлтынан құралған "Еркін Болгария" партиясына сайлауға қатысуға рұқсат берілді және олар қандай да бір жетістіктерге қол жеткізді. New York Times газетінің хабарлауынша, COVID-19 пандемиясы кезінде "Кюстендилдегі рома ауданында көптеген жолдар асфальтталмаған және қоқысқа толы", сондай-ақ рома балаларының пандемия кезінде оқу үшін компьютер мен жылдам интернетке қол жеткізе алмайтыны айтылды. Кюстендил билігі қаладағы карантиннің мақсаты – вирустың таралуын тоқтату екенін мәлімдейді, ал рома белсенділері бұл шараның нәсілшілдікке байланысты екенін айтады.

Адам саудасы

Еуропада адам саудасы адам құқықтары мәселесі ретінде кеңінен танылды (толық мақалаға қараңыз: Адам саудасы). Коммунизмнің аяқталуы адам саудасының өсуіне себеп болды, және құрбандардың басым көпшілігі зорлықпен проституцияға мәжбүрленген әйелдер. Болгария – жыныстық құлдыққа сатылатын, негізінен әйелдер мен балалардың шығу және транзит елi. Болгария үкіметі адам саудасына қарсы күреске белсенділік танытты, бірақ құқық қорғау және құрбандарды қорғау саласында тиімді шараларды қабылдамағаны үшін сынға ұшырады.

Дін еркіндігі

Конституция дін бостандығын қамтамасыз етеді; алайда заң тіркелмеген ұйымдардың дін тануын ашық түрде жүзеге асыруына тыйым салады. Конституция сондай-ақ Шығыс православие христиандығын "дәстүрлі" дін деп белгілейді. Діни наным немесе діни амалдарға негізделген қоғамдық зәбірлеушілік немесе кемсітушілік туралы бірнеше хабарламалар болды. Кейбір діни топтарға қатысты кемсітушілік, мазақтау және жалпы қоғамдық наразылық, әсіресе бұқаралық ақпарат құралдарында, мерзімімен болатын мәселе болып қала берді.

Халықаралық сын

Еуропалық адам құқықтары жөніндегі сот Болгарияның Еуропалық адам құқықтары конвенциясын бұзатынын жиі анықтайды. 2015 жылы Сот Болгарияның сот жүйесіндегі жүйелік мәселеге арналған арнайы баспасөз хабарламасын жариялады: ол «Болгарияға қатысты 45-тен астам үкімде мемлекеттік органдар тиімді тергеу жүргізу міндеттемесін орындамаған» деп көрсетті. Еуропалық адам құқықтары жөніндегі сот Болгарияға қатысты пилоттық шешімдер де шығарды – мұндай шешімдер сот ұқсас жағдайларға қатысты бірнеше шағымды анықтаған кезде қабылданады. Мысалы, Neshkov v Bulgaria ісіндегі пилоттық шешімінде Сот Болгарияға түрме жағдайын жақсартуға 18 ай берді. Әлеуметтік белсенділер Болгарияның азаматтық құқықтар мен бостандықтарды қорғауды бағалайтын бірқатар халықаралық индекстерде Еуропалық Одақтың басқа мүше мемлекеттерінен қалып қоюына алаңдаушылық білдірді. Еуропа Кеңесі де Болгариядағы заң үстемдігінің сақталмауына қатысты көңілі толмайды.

Халықаралық рейтингтер

2023 жылғы Еркіндік Индексі: 165 елдің ішінде 45-орын. 2022 жылғы Демократия Индексі: 167 елдің ішінде 57-орын. 2023 жылғы Әлемдік Баспасөз Бостандығы Индексі: 180 елдің ішінде 71-орын.