Польшаның авиация дамуындағы алғашқы қадамдар және Арктикадағы ұшқыш-инженер

Кіріспе

Поляк инженері және авиацияның алғашқы дамушысы Альфонс Ян Нагорский (1888–1976), сондай-ақ Иван Иосифович Нагурский деп те белгілі, Арктикада ұшақпен алғаш ұшқан адам және ұшу қайығымен тұңғыш рет тіке көтеріліс жасаған авиатор.

Ерте өмір

Ян Нагорский 1888 жылдың 27 қаңтарында Ресей империясының Влоцлавек қаласында дүниеге келген. Ол жергілікті сауда мектебін бітіріп, 1909 жылы Одессадағы жаяу әскерлік джункер мектебін және 1912 жылы Бүкілресейлік аэрокешенін бітірді. Келесі жылы Санкт-Петербургке жақын Гатчинадағы Теңіз инженерлік мектебінде оқуын аяқтады, онда ол ұшқышқа лайықты диплом алды. Ол Ресей императорлық әскери-теңіз флотының алғашқы ұшқыштарының бірі болды.

Мансап

1914 жылы Нагорскийге Георгий Седов, Георгий Брусилов және Владимир Русановтың Ресей Арктикасындағы экспедициясын табудың қиын миссиясы жүктелді. Франциядан арнайы сатып алынған «Морис Фарман MF11» ұшағымен Нагорский Архангельскте кемеге мініп, Новая Земляға келді, одан қатыгез Арктика жағдайында барлау ұшуларын бастады. 1914 жылдың 21 тамызы мен 13 қыркүйегі аралығында ол бес рет ұшқыны жасады, он сағаттан астам уақыт әуеде болды және құрлық пен Баренц теңізі үстінен мыңнан астам шақырым қашықтықты басып өтті. Соңғы ұшу кезінде ол солтүстік ендігі 76-шы параллеліне жетті. Нагорский Седовтың экспедициясын таба алмады, бірақ ол тарихындағы алғашқы полярлық авиатор ретінде құнды тәжірибе жинады. Оның қайтып келгеннен кейін Әскери-теңіз министрлігіне дайындаған есебі, сондай-ақ адмирал Михаил Жданконың Нагорскийдің жетістіктері туралы баяндамасы, әрбір полярлық авиатор үшін аса құнды ұсыныстарды қамтыды. Олардың ішінде Арктикада жұмыс істейтін ұшақтардың барлығын қызыл түске бояу туралы идея да болды, бұл оларды жақсы көрінуге мүмкіндік берер еді. Оның жетістіктері Солтүстік полюске ұшақпен жетуге болатынын көрсетті. 1914 жылы ол ІІІ дәрежелі Әулие Станислав орденімен марапатталды. Арктикадан оралғаннан кейін Нагорский Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери-теңіз авиациясындағы қызметіне қайта оралды. Финляндиядағы Або (Турку) қаласында орналасқан ол Балтық теңізі үстіндегі патрульдік миссияларды әртүрлі ұшақтармен жүзеге асырып, Балтық флотының әуе эскадрильясына қолбасшылық етті. Ол сол кезде гидроұшақпен алғашқы тікпе-бұрылыс жасады (17 қыркүйек 1916). Келесі күні Нагорский өзінің тәжірибелік «Григорович М9» ұшағымен осы тікпе-бұрылысты екі рет қайталады. Соғыс кезіндегі қызметі үшін Нагорский бес ресейлік әскери медальмен марапатталды. Келесі жылы оның ұшағы Балтық теңізінде зақымданып, Нагорский жоғалып кетті деп жарияланды. Бірнеше сағат теңізде жүзгеннен кейін, оны ресейлік теңізшілер құтқарып, Ригадағы әскери госпитальге жеткізді. Ол тез сауығып, бөлімшесіне оралды, бірақ оның сауығуы туралы хабар бас штабқа жетпеді.

In 1914 Nagórski was tasked with the difficult mission of locating the expedition of Georgy Sedov, Georgy Brusilov, and Vladimir Rusanov in the Russian Arctic. In a Maurice Farman MF11 plane, specially purchased for that purpose in France, Nagórski embarked on a ship in Arkhangelsk and arrived to Novaya Zemlya, whence he initiated a series of reconnaissance flights in difficult Arctic conditions. Between August 21 and September 13, 1914, he flew five missions, spending more than ten hours in the air and travelling more than a thousand kilometres over land and the Barents Sea. During the last flight he reached the 76th parallel north. Nagórski failed to find Sedov's expedition, but he gained valuable experience as the first polar aviator in history. His report to the Admiralty prepared after his return, as well as a report of Nagórski's achievements by Admiral Mikhail Zhdanko, included a number of suggestions that would prove invaluable to every polar aviator. Among them was the idea of painting red all the planes operating in the Arctic, to make them more visible. His achievements proved that the North Pole could be reached by airplane. He was awarded the Order of St. Stanislaus, class III in 1914. Upon his return from the Arctic, Nagórski returned to active service in naval aviation during World War I. Stationed in Åbo (Turku) in Finland, he operated a variety of planes on patrol missions above the Baltic Sea and commanded an air squadron of the Baltic Fleet. During that time, he performed the first ever loop with a flying boat (September 17, 1916). The following day Nagórski repeated the loop twice with his experimental Grigorovich M 9 plane. For his wartime service, Nagórski was awarded with five Russian military medals. The following year his plane was damaged above the Baltic Sea and Nagórski was declared missing. After several hours at sea, he was rescued by a Russian submarine and escorted to a military hospital in Riga. He quickly recovered and returned to his unit, but the report of his recovery never reached headquarters.

Польшаға оралу

Қазан төңкерісінен кейін Нагорскийдің бөлімшесі Қызыл Армия құрамына кіріп, Ресей азамат соғысына қатысты. 1919 жылы Польшаға оралған ол Польша теңіз күштеріне қосылуға тырысты, бірақ бұрынғы қызыл әскерде болғандықтан қабылданбады. Ресей азамат соғысының қаосы кезінде Нагорскийдің жеке іс қағаздары жоғалып кетіп, Ресей билігі оны қайтыс деп жариялады. Содан кейін ол Польшаның оңтүстігіне қоныс аударып, қант және мұнай өнеркәсібі үшін тоңазытқыштар мен салқындатқыштарды жобалайтын инженер болып жұмыс істеді. 1925 жылы Нагорскийдің Арктикаға жасаған ұшулары туралы хабары Ричард Бёрдке жетіп, ол оған ауа райы және басқа да кеңестер туралы толық мәлімет беруді сұрады. Алған ақпарат оның кейінгі Арктика және Антарктика экспедицияларында өте пайдалы болды. Арктика авиациясының дамуына Нагорскийдің тәжірибесін пайдаланған пилоттардың ішінде Уолтер Миттельгольцер мен Борис Чухновский де болды. Польшада ұмытылып, Ресейде өлген деп есептелген Нагорскийке үлкен даңқ келді. 1936 жылы Франц-Иосиф архипелагындағы Нагурское метеорологиялық стансасына оның есімі берілді. Нагорский Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалды және Гданьскі азаматтық қызметкер, кейін Варшавада инженер болып жұмыс істеді. 1955 жылы бір лекциясы барысында танымал поляк поляр зерттеушісі және жазушысы Чеслав Центкевич тыңдаушыларға «ұзақ жылдар бойы ұмытылған авиация пионері, 1917 жылы қайтыс болған ұшқыш Ян Нагорский» туралы қысқаша өмірбаянды оқып берді. Поляр аймақтарын зерттеуге әлі де қызығушылық танытып, лекцияда болған Нагорский тұрып, өзінің орыс емес екенін және өлмегенін мәлімдеді. Бұл жаңалық поляк баспасөзінде кеңінен жарияланып, Нагорскийдің еңбектері қайта жаңғырылды. Центкевичтің ұсынысымен Нагорский Арктикадағы ұшулары туралы «Арктиканың үстіндегі алғашқы» (1958) атты кітап жазды. 1960 жылы ол «Жануар Балтық теңізінің үстінде» атты бірінші дүниежүзілік соғыстағы қызметі туралы естеліктерін басып шығарды. Нагорскийге жасаған еңбегі үшін Польша президенті Польшаның қайта құрылу орденінің офицерлік кресімен марапаттады.

After the October Revolution, Nagórski's unit became a part of the Red Army and took part in the Russian Civil War. He returned to Poland in 1919 and attempted to join the Polish Navy, but was turned down due to his past service with the Reds. In the chaos of the Russian Civil War, Nagórski's personal files were lost and he was declared dead by Russian authorities. He then settled in southern Poland and started working as an engineer and designer of refrigerators and coolers for the sugar and oil industries. In 1925 Nagórski's report of his flights to the Arctic reached Richard Byrd, who contacted him and asked for more details on weather conditions and other tips. The information obtained proved valuable during his later Arctic and Antarctic expeditions. Among other pioneers of Arctic aviation to take advantage of Nagórski's experience were Walter Mittelholzer and Boris Chukhnovsky. Forgotten in Poland and believed dead in Russia, Nagórski gained much fame. In 1936 the Nagurskoye meteorological station in Franz Josef Land was named after him. Nagórski survived World War II and continued his career as a civil worker in Gdańsk and then as an engineer in Warsaw. In 1955, during one of his lectures, Czesław Centkiewicz, a renowned Polish polar explorer and author, presented the audience with a short biographical note of a "long forgotten pioneer of aviation, pilot Jan Nagórski who died in 1917". Nagórski, who remained interested in exploration of the polar areas and was present at the lecture stood up and announced that he was not Russian and definitely not dead. This revelation became widely publicised by the Polish media and Nagórski's achievements were rediscovered. On Centkiewicz's suggestion, Nagórski described his Arctic flights in a book entitled The First Above Arctic (1958). In 1960 he published Over the Burning Baltic, the memoirs of his World War I service. As a late recognition of his deeds, Nagórski was awarded the Officer's Cross of the Polonia Restituta by Polish President.

Өлім

1976 жылдың 9 маусымында қайтыс болды және Варшаваның Беланы ауданындағы Вёлька Венглова зиратына жерленді.