Кіріспе

1984 жылғы Анжела Картердің романы, Bishi-нің Nights at the Circus альбомы. «Сирк түндері» – британдық жазушы Анжела Картердің 1984 жылы жарық көрген және 1984 жылғы Джеймс Тейт Блэк мемориалдық сыйлығына ие болған романы. Роман Софи Феверстің өмірі мен оқиғаларына тоқталады. Ол – адамдардың ойынша – Кокнилік бойжеткен, белгісіз ата-аналары салған жұмыртқадан туған және толыққанды қанаттарын қалыптастыруға дайын. Оқиға кезінде ол танымал әуе акробаты болып көзге түседі. Ол жас журналист Джек Уолсерді баурап алады, ол циркпен бірге қашып кетеді және журналистік тәжірибесі оны осылайша кездесуге дайындамаған әлемге еніп кетеді. «Сирк түндері» постмодернизм, түскерлік реализм және постфеминизм сияқты әдеби жанрларды қамтиды. Картер бұрынғы туындыларындағыдай, көптеген әдеби элементтермен ойнайды және дәстүрлі ертегінің құрылымын талдайды. 1994 жылы роман BBC Radio 4 радиосында оқылымдар сериясы ретінде эфирге берілді. Оны Лесли Манвилл оқыды, Невилл Теллер қысқартып, Нил Каргилл режиссерлік етті. 2006 жылы Том Моррис пен Эмма Райс оны Kneehigh Theatre Company үшін сахналық қойылымға бейімдеді. Бұл пьеса Лондондағы Лирик Хаммерсмит және Бристольдің Олд Вик театрларында қойылғаннан кейін гастрольдік сапарға шықты.

Лондон

"Цирктегі түндер" американдық журналист Джек Уолсердің Софи Феверспен Лондонның киім кию бөлмесінде сұхбатқа түсіп, оны жұмысқа алатын цирктегі өнерінен кейін басталады. Февверс сәби кезінде бір жезөкше үйдің алдындағы себетте қалдырылғанын айтады. Ол ерте жасқа толғанға дейін, екі иығында жоғары көтерілген түйіннен басқа, қарапайым бала болып көрінді; бірақ ол күтек бастаған кезде, ол толық қанаттар өсірді. Бала кезінде ол жезөкшехананың қабылдау бөлмесінде Купидонның тірі мүсіні ретінде бейнеленген, бірақ жасөспірім кезінде ол қазір жезөкшехананың ханымдары Ма Нельсонға тиесілі семсерді ұстап тұрған "Қанатты Жеңіс" бейнесіне айналды. Февверс өмірінің бұл кезеңі кенеттен аяқталады, өйткені Ма Нельсон көшеде тайғанады және күйме жолына түседі. Үйді және оның ішіндегі заттарды оның құлшынысты ағасы мұра етеді, ол оны құлаған әйелдер үйіне айналдыруды жоспарлайды, бірақ Ма Нельсонның қызметкерлері үйді өртеп, әрқайсысы өз жолына кетеді. Февверс өзінің әңгімесін жалғастырады, бірақ оның баяндаушы дауысының шынайылығына күмән келтіріледі. Ол Лиззимен бірге Лиззидің әпкесіне қоныс аударып, үй ішіндегі балмұздақ дүкенін басқаруға көмектеседі. Алайда, отбасының қиындыққа тап болғанда, Февверс қорқынышты мадам Шректің шақыруын қабылдайды. Ол Февверлерді ерекше көрінісі бар басқа әйелдермен бірге фрик-шоу мен жезөкше үйдің эксклюзивті үйлесімінде көрсетеді. Біраз уақыттан кейін, мадам Шрек Феверді "Кристиан Розенкрейц" деген клиентке сатады, ол өзінің өлмейтіндігін алу үшін қанатты "virgo intacta" құрбандыққа шалуға ниетті. Февверс азғана құтылып, Лиззидің әпкесі үйіне оралады. Одан кейін көп ұзамай ол полковник Кернидің циркіне әуеші ретінде қосылады және үлкен атақ-даңққа ие болады. Лондон бөлімінде Уолсер өзінің Лондон кеңсесіндегі басшысына Феверске ілесіп, циркке оның үлкен императорлық турнесіне қосылатынын айтады.

Санкт-Петербург

Петербург бөлімі Уолсердің клоун аллеясында тұрып, қала туралы алғашқы әсерлерін машинкаға түсіруімен басталады. Оқырман Уолсердің полковник Керниге жүгінгенін біледі, ол өзінің бақ мойыны Сибилдің кеңесімен, оған циркте клоун қызметін ұсынды. Оқырман мен Уолсер цирктің басқа мүшелерімен танысады, содан кейін Уолсер Миньонды жолбарыс жеп қоймауы үшін құтқарады. Келесі сахнада бас клоун Буффо мен оның труппасы кешкі ас дастарқанында хаос тудырады. Уолсер жанжалдан қашып шығады, бірақ Миньон оны сыртта күтіп тұрғанын көреді, себебі күйеуі мен жары оны тастап кеткен соң баратын жері қалмаған. Тастап кетілген әйелмен не істерін білмей, ол оны Февверстің қонақ бөлмесіне апарып қояды. Февверс Уолсердің Миньонмен жақындыққа түскенін ойлайды, бірақ қызғанышқа қарамастан, оған қамқорлық жасайды. Миньонның ән дауысының әсемдігін таныған Февверс оны Абиссиния ханшайымымен таныстырады. Ханшайым, тыныш жолбарыс баптап жүретін, Миньонды билейтін мысықтар тобымен бірге өзінің қойылымына қосады, ал Уолсер артық жолбарысқа серіктес ретінде тартылады. Репетиция кезінде акробат Шаривари отбасы Февверсті өлтіруге тырысады, ал полковник оларды цирктен қуғынмен шығарады. Ұлы Буффо сол түні өнер көрсету кезінде ақыл-есін жоғалтып, Уолсерді өлтіруге талпынады. Ханшайым жолбарыс вальсі кезінде Миньон жолбарыс серігімен билегеніне қызғанып, өзінің жолбарысының біреуін атып тастауға мәжбүр болады. Февверс өнер көрсетуден кейін Ұлы герцогқа тиесілі сарайға шақырылады. Мұнда ол оның махаббат құмарлығының құрбаны болуға жақын келеді, бірақ Фаберже жұмыртқасына тығылып, стансадан кете жатқан цирк пойзына үлгереді. Бұл соңғы көрініс қасақана оқырманды шатастыруға арналған, Февверстің ертегілік әңгімесіндегі күмән сезімін күшейтеді және соңғы бөлімнің фантастикалық оқиғаларына негіз салады.

Сібір

Сибір бөлімі цирк өкілдерінің Азияға қарай құрлықты кесіп өтуімен басталады. Пойызға қашып кеткен қылмыскерлер тобы шабуыл жасайды, олар Феверстің патшамен байланыс орнатуға көмектесетініне сеніп, осы арқылы өздеріне үйлеріне, ауылдарына оралуға рұқсат алады деп ойлайды. Пойыз қирағаннан кейін, Уолсерден басқа цирк өкілдерінің бәрі сотталғандардың лагеріне қарай жетеледі; ал Уолсерді қашып кеткен қанды қылмыскер әйелдер мен олардың бұрынғы күзетшілері құтқарады, олар енді олардың сүйіктілеріне айналып, қашуларына көмектеседі. Уолсерде есімі жоқ болғандықтан, әйелдер тобы оны құтқару тобына тастап кетеді, бірақ ол олар жеткенше орманға қашып, ауыл шаманының қамқорлығына ілеседі. Февверс пен қалғандары сотталғандар тарапынан тұтқынға алынады. Февверс сотталғандардың басшысына олар естігеннің бәрі жалған екенін, оларға көмектесе алмайтынын айтады. Көңілі құлаған қылмыскерлер мас күйде қайғыға батып, күйзеліске ұшырайды. Лиззи клоундарды сотталғандар үшін қойылым қоюға көндіреді, сол кезде қарлы боран тұрып, клоундар мен сотталғандарды қараңғы түнге шашып жібереді. Цирктің қалдықтары өркениетке апарар жолды табу үмітімен аттанады. Олар құлай бастаған музыка мектебіне тоқтайды және оның иесі – Маэстродан пана сұрайды. Шаман ауылының толыққанды мүшесіне айналған Уолсермен болған қысқа кездесу Февверсті және Лиззиді Маэстро мектебінің қауіпсіздігін тастап, Уолсерді іздеуге итермелейді. Полковник Керни жаңа, табыстырақ цирк құру үшін өркениетке қарайғы жолымен жалғастыру үшін топтан кетеді. Миньон, Принцесса және Самсон Маэстромен бірге музыка мектебінде қалады. Февверс Уолсерді табады, ал оқиға жаңа ғасырдың таңында олардың бірге болуымен және Февверстің жеңіске толы айғайымен аяқталады: «Мен сені шынымен алдадым деп ойлауға бола ма?!».

Әдеби мәні және қабылдануы

Картердің мансабындағы кейінгі кітаптарының бірі болғанымен, "Цирктегі түндер" Анжела Картерге алғаш рет кеңінен даңқ әкелді, сол жылы көркем әдебиет бойынша Джеймс Тейт Блэк естелік сыйлығын жеңіп алды. Картердің соңғы романына қатысты пікірлер қарама-қайшы болды, кейбіреулері жасырын саяси мазмұнына наразылық білдірсе, енді біреулері оның ойыншылдығы мен жаңалығы үшін мақтады. Көптеген сыншылар Февверді патриархалды тоғызыншы ғасырдың шектеулерінен арылып, феминистік азаттыққа бет бұрған "Жаңа әйелдің" қанатты бейнесі ретінде қарастырды. Дегенмен, кейбір феминистер романға көңілі толмады, оны постфеминистік көзқарасты қолдайды деп сынады. Анжела Картердің 1992 жылы қайтыс болғаннан кейін, романның да, оның атағының да танымалдылығы арта түсті. Осыдан бері роман көптеген академиялық бағдарламаларға енгізілді және 2006 жылы Том Моррис пен Эмма Райс оны сахналық қойылымға айналдырды. "Цирктегі түндер" британдық музыкант Бишидің осы аттас тұңғыш альбомына шабыт берді. 2019 жылдың 5 қарашасында BBC News "Цирктегі түндерді" 100 ең ықпалды роман тізіміне қосты.