Кіріспе
Англиялық саясаткер Джайлс Момпесон (шамамен 1583 - 1663) – 1614 және 1621 жылдар аралығында жемқорлық үшін сотталған, Англия парламентінің мүшесі болған кеңсе қызметкері және сарай адамы. Ол ресми түрде "жақсы білінетін қылмыскер" деп танылды, оның мансабы қауесет пен жемқорлыққа негізделген. Оның аты ресми жемқорлықтың синонимі ретінде қабылдалды, себебі ол жемқорлық арқылы бизнестік лицензиялар алу үшін туысқандық байланыстарын пайдаланды және осы арқылы табыс көріп отырды. Карл I-ге қарсы болған қозғалыста Момпесонның есімі аристократиядағы барлық кемшіліктердің символы ретінде айтылды. Филип Массинджердің 1625 жылғы "Ескі қарыздарды төлеудің жаңа жолы" пьесасының анти-геройы – сэр Джайлз Оверрич, Момпесонның өміріне негізделген.
Giles Mompesson (c. 1583 – 1663) was an English office holder and courtier who sat in the House of Commons between 1614 and 1621, when he was sentenced for corruption. He was officially a "notorious criminal" whose career was based on speculation and corruption. His name came to be regarded as a synonym for official corruption, because he used nepotism to gain positions for licensing businesses by which he pocketed the fees. In the reaction against Charles I, Mompesson's name was invoked as a symbol of all that was wrong with aristocracy. Sir Giles Overreach, the anti hero of Philip Massinger's 1625 play A New Way to Pay Old Debts, is based on Mompesson.
Лицензия беру монополиясы
Момпесон Уилтширде дүниеге келген. Ол қара шашы бар кішкентай, қарақылды адам болып өсті. 1600 жылы Оксфордтың Харт-Холлға түсті, бірақ келесі жылы Линкольн Иннге қабылданбастан қайта оралды; кейін заңгер болмай, сол жерден де кетіп қалды. 1606 немесе 1607 жылы Уилтширдегі ең белгілі адамдардың бірі болған, қабыршақ сэр Джон Сент-Джонның қызы Кэтринге үйленді. Оның інісі, 1-ші барон сэр Джон Сент-Джонның ықпалымен, Момпесон 1614 жылы Уилтширдегі Грейт-Бедвин округінен парламент депутаты болды. Джон Сент-Джонның тағы бір қызы (демек, Момпессонның қарындасы) Джордж Вильерстің жартылай бауыры Эдвард Вильерске тұрмысқа шықты, ал Момпессонның Джордж Вильерспен байланысы оның кейінгі зәулімдігінің кілті болды. Джордж Вильерс 1616 жылы Джеймс I-нің сүйіктісі (және күйеуі) болып, Букингем герцогы дәрежесіне көтерілді, ал Момпесон отбасылық байланыстарын жылдам пайдаланды. Оның танымал мансабы Джордж Вильерс пен Джеймс I-нің мансабымен тығыз байланысты болды. 1616 жылы Момпесон өз ықпалын пайдаланып, Вильерске қонақүйлерді бақылау үшін комиссар тағайындауды ұсынды. Әділет судьялары таверналарға лицензия беруге жауапты болған, бірақ қонақүйлерге қатысты түсініксіздіктер болды. Қаржы министрі Фулк Гревилл Момпессонның жоспарының заңдылығына қарсы болса, сол кездегі Бас прокурор сэр Фрэнсис Бэкон бұл патшаның құзыретіне кіретінін айтты, ал Вильерс патшаны жоспарды мақұлдау үшін қаржы министрлігіне қысым көрсетуге шақырды. Осылайша Момпесон 1617 жылы қонақүйлердің үш комиссарының бірі болды. Ол қонақүй иелеріне салған айыптарын өз қалауынша белгілей алатын, ал қонақүйге лицензия алу үшін алған ақысы да өз еркінде болды. Оның жалғыз шектеуі – ақшаның бес бөлігінен төрт бөлігі қазынаға тиесілігі болды. 1616 жылдың 18 қарашасында Джеймс Момпессонды рыцарьлық орденімен марапаттады, бұл оған қонақүй иелерімен сөйлескенде қосымша билік берді. Момпесон өз жұмысын агрессивті және ашкөздікпен атқарды. Ол таверналарға лицензия беру өкілеттігін кеңейтті, бұл әділет судьяларының тарихи құзыреті болды, және ол басқа да жолдармен судьялардың құзыретіне араласты. Әділет судьялары ішкі тыныштықты сақтауға жауапты болды, ал Момпесон жаман беделді және жаман мінез-құлқы үшін жабылған таверналарды қайта ашуға рұқсат берді, егер олар оған үлкен пара / ақы төлесе. 1617 жылы Момпесон Вильерске ұсыныс жасады және төрт жылдың ішінде патшалық иеліктерден шіріген ағаштарды сату арқылы 10 000 фунт стерлинг жинау схемасын алды. Бұл қоғамдық қызметі үшін ол бірінші жылы жеке өзіне 1000 фунт стерлинг, ал төрт жылдан кейін тағы 1000 фунт стерлинг алатын. Кейіннен дәлелдер оның қазынаға бергенінен тыс, 10 000 фунт стерлингтен астам пайда тапқанын, сондай-ақ оған тиесілі 2000 фунт стерлингті көрсетті. Келесі жылы оның беделі соншалықты өсті, қарсылық туды. Момпессонға алтын және күміс жіп өндірісін тексеру және оны өндірушілерден лицензиялық алым алу үшін екінші монополия берілді. Сонымен қатар, Момпессонға лицензиясыз алтын және күміс жіп өндіргендерді түрмеге қамау құқығы берілді. Ол дереу Лондонның алтын шеберлерінен ақша талап етуге кірісті. 1619 жылы Момпесон Джеймс I-нің «Жаңа өзен» компаниясының табысын бақылаушы лауазымын алды, патшалық табыстан алынған 200 фунт стерлингтік жылдық төлеммен. 1620 жылы Момпессонға көмірден ағаш көмір жасауға лицензия берілді, содан кейін «жасырын» патшалық жерлерді табу және қайтаруға лицензия берілді (яғни, патшаның жер иеленуші ретінде құқықтары тоқтатылған немесе толыққанды іске асырылмаған мүлік). Ол 200 фунттан төмен бағаланған жерлерді өзіне қалдыратын, ал қымбат жерлерді алымдармен, жалға алу ақыларымен және кіру-шығу үшін алымдармен реттеуге тиіс болды. Әрине, Момпесон «табыс» еткен жерлерді бағалап үлгермеді, бірақ олардың құны 200 фунт стерлингтен аспайтынын анықтады, ал фермерлер үшін бұл үлкен тәуекел болды.
Жағдай, сот және жер аударылу
Момпессонға қарсы пікір 1620 жылы өте күшті болды, және Бэкон Вильерске Момпессонның мейманханаларға лицензия беру құқығын алып тастауды ескертті. Дегенмен, Бэкингем оны қолдауын жалғастырды. Момпесон 1621 жылы Ұлы Бедвин округінен парламент депутаты болып қайта сайланды. 1621 жылдың ақпан айында Халықтар палатасы мен Лордтар палатасы оны бөлек мәселелер бойынша тергей бастады, Халықтар палатасы мейманхана лицензияларын, ал Лордтар алтын жіптерді тексерді. Көптеген айғақтың ішінде, Момпессонның агенттерінің бірі мейрамханаға келіп, шұғыл жағдайды айтып, түнеуге орын сұрап, ертесіне мейрамхана иесін лицензиясыз қызмет көрсеткені үшін сотқа бергені туралы хабарлама болды. Сэр Эдвард Кок Момпессонның Генрих VIII заманына дейінгі ережелерге сәйкес 3320-дан астам мейрамхана мен тавернаны қудалағанын анықтады. Лордтар Момпессонның зорлық-зомбылық жасауда кінәлі екенін анықтады. Момпесон өзінің кінәсін мойындап, жарылқау сұрады. Содан кейін ол мейрамхана схемасын заңды деп тапқаны үшін Бэконды айыптауға тырысты. Халықтар палатасы Лордтар палатасына қарағанда айыптау шараларын қабылдады, үкімді күтті, және Момпессонға күн сайын қатысуға және қарулы күзетшілердің қарауында болуға бұйрық берілді. 1621 жылдың 3 наурызында Момпесон Францияға қашып кетті. Патша жарлығы оны ұстауды талап етті. Келесі аптада үкім шықты. Момпессонға 10 000 фунт айыппұл төлеуге, рыцарьдық атағынан айырылып, атын кері бұрып Strand көшесімен жүруге, содан кейін өмір бойы түрмеге қамалуға бұйрық берілді. Бірнеше күннен кейін, жазаға өмір бойы елден қуғын сүргін де қосылды. Одан әрі, ол мәңгілік жаман атқа ие қылмыскер деп жарияланды. Оның әйелі, Кэтрин, Англияда қалды. Ол Чарльз I-ге шарасыздық туралы петиция жазып, күйеуінің мүлкін басқару үшін қайтуға рұқсат беруін сұрады, себебі ол қиын жағдайда болды. Халықтар палатасы Момпессонның барлық табысын, Кэтринге берілетін «Жаңа өзен» аннуитетінен басқа, мемлекетке беруге бұйырды. Айыппұл Джон Сент-Джонға тиді. 1623 жылы Чарльз Момпессонға Англияда үш ай болуға рұқсат берді, бұл мерзім кейін ұзартылды. Халықтар палатасы 1624 жылдың 8 ақпанында оған елден кетуді бұйырды, бірақ ол көп ұзамай елге оралды. Ол қалған өмірін Уилтширде зейнеткерлікпен өткізді. Кэтрин 1633 жылы қайтыс болды. Момпесон оған Уилтширдегі Лидиард Трегозе шіркеуінде ескерткіш орнатты.
Дина орманындағы тәртіпсіздіктер
Момпесон 1631 жылы қайын қарындасы Барбара Вильерс арқылы отбасылық байланыстарын тағы да пайдаланды, бұл жолы ол Дина орманында жаңадан қоршалған жерлерді басқарушы агент ретінде жұмыс істеді. Мұндай қоршаулар мен бұрынғы патшалық орман жерлері көбінесе корольдің қаржысын Парламенттен тәуелсіз нығайту мақсатымен, сарай шенеуніктеріне үлкен ақша сомалары үшін берілді. Жерлер темір кені мен ағаш өндіру үшін пайдаланылды. 1631 жылы қоршауларды жоюға және жерді жалпы пайдалануға бағытталған көтерілістер кезінде "жалаңаш проектор" атанған сэр Джайлстің бейнесі темір кен орларына лақтырылып, көтерілісшілер орындарды толтырғанда жерге көмілді. Оның тағы бір агентіне оқ атылып, үйі өртенді.
Соңғы жылдар
Оның есімі кейінгі жылдары парламенттік күштер тарапынан ұмытылған жоқ, ол 1645, 1649 және тіпті 1651 жылдары айыпталды. Ол Англия азамат соғысы кезінде роялист болды және 1647 жылы корольге барып қайтты, бірақ соғысқа қатыспады.