Кіріспе
Артур Бек Парди (13 шілде 1921 – 24 ақпан 2019) – американдық биохимик. Бір биографтық сипаттамада: «Ғылымның алыптарының арасында Артур Парди ерекше қызығушылық тудырады» делінген. Оның еңбегі молекулалық биологияның дерлік барлық саласына әсер еткен, теориялық болжамдарды және одан кейінгі терең ойлы эксперименттер арқылы білімімізді дамытқан. Ол, әсіресе, 1950-ші жылдардың соңындағы «PaJaMo экспериментіне» қатысқандығымен танымал, бұл жаңалықты жеткізуші РНК-ны (messenger RNA) ашуға үлкен үлес қосты. Сонымен қатар, ол G1 циклі кезінде жасушаның белгілі бір жасуша циклінің оқиғаларына міндеттенетін шектеу нүктесін (restriction point) ашқандығымен де белгілі. Ол ісіктердің өсуі мен реттелуі саласында көп жұмыс істеді, әсіресе гормоналды түрғысынан сезімтал ісіктерде эстрогеннің атқаратын рөліне ерекше назар бөлді. Ол сондай-ақ түрлі биохимиялық зерттеу әдістерін, оның ішінде жасушалардағы гендердің белсенділігін зерттеуге қолданылатын дифференциалдық дисплей (differential display) әдістемесін жасаумен де танымал. Соңғы жылдары ол ғылыми әдебиеттегі мол деректерден жаңа білім табудың құнды жолы ретінде концептуалды шолуларды (conceptual review) қабылдау мен қолдануды жақтады. 2019 жылдың ақпанында 97 жасында дүние салды.
Arthur Beck Pardee (July 13, 1921 – February 24, 2019) was an American biochemist. One biographical portrait begins "Among the titans of science, Arthur Pardee is especially intriguing." There is hardly a field of molecular biology that is not affected by his work, which has advanced our understanding through theoretical predictions followed by insightful experiments. He is perhaps most famous for his part in the 'PaJaMo experiment' of the late 1950s, which greatly helped in the discovery of messenger RNA. He is also well known as the discoverer of the restriction point, in which a cell commits itself to certain cell cycle events during the G1 cycle. He did a great deal of work on tumor growth and regulation, with a particular focus on the role of estrogen in hormone responsive tumors. He is also well known for the development of various biochemical research techniques, most notably the differential display methodology, which is used in examining the activation of genes in cells. More recently he championed the acceptance and adoption of the conceptual review as a valuable approach to unearthing new knowledge from the enormous stores of information in the scientific literature. He died in February 2019 at the age of 97.
Мансап
Парди 1942 жылы Берклидегі Калифорния университетінен ғылым бакалавры дәрежесін алды, ал магистрлік (1943) және докторлық (1947) дәрежелерін Калифорния технология институтында Лайнус Полингтің жетекшілігімен бітірді, оны ол 20 ғасырдың ең ұлы химигі деп есептеді. Парди 1949 жылы Берклиге биохимиядан оқытушы болып оралғанға дейін Висконсин университетінде (Мэдисон) докторынан кейінгі тағылымдамадан өтті. 1950 жылдары ол Франсуа Якоб пен Жак Монодпен бірге Парижде демалыста болды. 1961 жылы Парди Принстон университетінде биохимиялық ғылымдар профессоры болды, ал 1975 жылы Бостонға көшіп, Дана-Фарбердің қатерлі ісіктер институтында және Гарвард медицина мектебінде биологиялық химия және молекулалық фармакология профессоры, сондай-ақ Дана-Фарбер институтында жасуша өсуі мен реттелу бөлімінің басшысы болды. 1981 жылы Парди Дүниежүзілік мәдениет кеңесінің негіс қалаушы мүшесі атанды. 1992 жылы Парди Дана-Фарберде зейнеткер профессор болды. Ол 1936 жылы Америка өнер және ғылым академиясының, 1968 жылы Ұлттық ғылым академиясының және 2001 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.
Паджамо
Парижде Джейкоб пен Монодпен демалыста болған кезде Парди ПаЖаМо деп аталатын экспериментке қатысты. ПаЖаМо эксперименті және кейін студенті Моника Райлимен бірлесе жұмыс істеу геннің *E. coli* жасушасына енгеннен кейін дерлік бірден белок синтезі басталатынын көрсетті. Генетикалық ақпараттың белоктерге аударылуы туралы бұрынғы гипотезалар рибосомаларға негізделген, олар ПаЖаМо экспериментінде байқалған жылдам синтезді қамтамасыз ету үшін тым баяу жұмыс істейтін. 1960 жылдың 15 сәуірінде Джейкоб Кембридждегі Кингс колледжінде Сидней Бреннер мен Фрэнсис Крикпен ПаЖаМо экспериментінің нәтижелерін талқылады. Бұл Бреннер мен Крикке тағы бір РНК түрінің бар екендігі туралы гипотезаны дереу жасауға мүмкіндік берді – хабаршы РНК.
Қайта байланыс ингибициясы
Өзінің студенті Ричард Йейтспен бірге Парди пиримидиннің биосинтезі Escherichia coli бактериясында кері байланыс тежелуге жататынын ашты. Бұл метаболизмдік реттелуді түсінудегі маңызды қадам болды. Кері байланыс ингибициясы гликолизде Захария Дише он жыл бұрын жарияланбаған мақаласында бұрыннан хабарланған болатын.
Шектеу нүктесі
1970 жылдардың басында Парди жасуша циклының "G1 фазасында" жасушаның, белгілі бір деңгейде, "S фазасына" өтуге "ұмтылысын" білдіретін нүктесі бар екенін анықтады. Парди осы "шектеу нүктесі" туралы, кейде "Парди нүктесі" деп аталатын, 1974 жылы жариялады.
Студенттер
Пардидің студенттерінің арасында 1961 жылы Берклиде Пардидің жетекшілігімен докторлық диссертациясын қорғаған Аллан Уилсон да болды. Моника Райли де Пардидің докторанты болды және оның мРНҚ зерттеулеріне үлес қосты.