Кіріспе

Жапондық химиялық компания The Chisso Corporation (チッソ株式会社), 2012 жылдан бастап JNC (Japan New Chisso) болып қайта ұйымдастырылды, жапондық химиялық компания. Ол ЖК-дисплейлерде қолданылатын сұйық кристалдың маңызды жеткізушісі, бірақ Жапонияның Минамата қаласындағы сумен жабдықтаудың 34 жылға созылған ластануына байланысты мыңдаған адамның өліміне және ауруларға әкелгені үшін көбірек танымал. 1932 және 1968 жылдар аралығында Минаматадағы Чиссо химиялық зауыты аса улы метил сынаппен ластанған өнеркәсіптік сарсудың көп мөлшерін шығарды. Бұл уытты су жергілікті теңіз жануарларында жиналып, кейін жергілікті халық тұтынды. Осы ластанудың салдарынан аймақтағы 2265 адам қазір Минамата ауруы деп белгілі ауруға шалдықты. Олардың 1784-і уланудың немесе аурудың салдарынан қайтыс болды. Ауруға шалдыққандардың сүйек-бұлшық деформациялары дамыды және жүру сияқты моторлық функцияларды орындау қабілетін жоғалтты. Көптеген адамдар көру, есту және сөйлеу қабілеттерін де жоғалтты. Ауыр жағдайларда ақылсыздық, сал, кома және симптомдардың пайда болуынан кейін бірнеше апта ішінде өлімге әкелді. 2001 жылдың наурыз айына қарай 10 000-нан астам адам Чиссодан химиялық заттардың шығарылуынан келтірілген зиянды өтеу үшін қаржылық өтемақы алды. 2004 жылға қарай Chisso Corporation 86 миллион доллар өтемақы төледі және сол жылы компанияға ластануды тазалауға бұйрық берілді. Алайда, оқиға уланудың өзі ғана емес, сонымен қатар компанияның жағымсыз салдарларды жою үшін қолданған тактикасы да даулы болып қала береді. Чиссо – Мизухо кейрецу тобының мүшесі.

Қор

1906 жылы Токио императорлық университетінің электр техникасы факультетін бітірген Шитагау Ногучи Кагосима префектурасының Окучи қаласында су электр стансасын іске қосып, «Соги электр компаниясын» (曾木電気株式会社) құрды. Электр стансасы Окучидегі алтын кендерін электр қуатымен қамтамасыз етті, бірақ қуаты артық болды. Артық қуатты пайдалану мақсатында 1908 жылы Ногучи «Жапония карбид компаниясын» (日本カーバイド商会) құрды, ол Окучиден солтүстік-батысқа қарай шамамен 30 км жерде орналасқан Кумамото префектурасының Минамата қаласында карбид зауытын басқарды. Осы жылы ол екі компанияны біріктіріп, «Жапония азотты тыңайтқыштар компаниясын» (日本窒素肥料株式会社) құрды, ол көбінесе «Ничицу» деп аталады.

Кеңейту

1909 жылы Ногучи Франк Каро процесінің құқықтарын сатып алды, осы процестің арқасында атмосфералық азот кальций карбидімен (жас компанияның маңызды өнімі) біріктіріліп, химиялық тыңайтқыш – кальций цианамиді өндірілді. Сол кезде Жапонияда өңделетін жердің аздығы және шаруашылықтардың кішкентай болуына байланысты азотты тыңайтқыштар ауыл шаруашылығы өндірісін арттырудың негізгі факторы болды, сондықтан компания өнімдеріне сұраныс көп болды. «Ничицу» компаниясы кальций карбидінен жасалатын басқа да өнімдерді өндіруге көшті, сірке қышқылы, аммиак, жарылғыш заттар және бутанол өндірісін бастады. 1914 жылы Кагами (Кумамото префектурасы) зауытында аммоний сульфатының (тағы бір химиялық тыңайтқыш) өндірісі басталды, бұл Жапонияда алғаш рет азотты бекіту процесін пайдалану болды. Аммоний сульфатының сатылымы және нарықтық бағасы жыл сайын өсті. 1918 жылы Минамата зауытында жаңа цех ашылды, онда аммоний сульфаты тоннасына 70 иенге өндіріліп, бес жарым есеге қымбатқа сатылды. Бұл үлкен пайда «Ничицу» компаниясына 1918 жылдың қыркүйегінде Еуропадағы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін қайта келген шетелдік бәсекелестікке қарамастан, бағалардың төмендеуінен сақталуға мүмкіндік берді. Соғыстан кейін Ногучи Еуропаға сапар шекті және «Ничицу» компаниясы Жапонияда аммоний сульфатын өндірудің жаңа әдісін енгізуі керек деп шешті. 1924 жылы Нобеокадағы «Ничицу» зауыты Касале аммиак синтезін қолдана отырып өндіріс бастады, бұл процеске өте жоғары температура мен қысым қажет болды. Процесс табысты болғаннан кейін, Минамата зауыты осы технологияға ауыстырылып, жаппай өндіріс басталды. «Ничицу» компаниясы тұрақты түрде өсіп, пайдасын жаңа технологияларға инвестициялады, өндірісті жаңа салаларға кеңейтті және бірте-бірте көптеген компаниялардан тұратын ірі холдингке айналды.

Кореядағы Ничицу

1924 жылы Шитагау Ногучи Ничицу компаниясын Жапонияның отарлауында болған Кореяға кеңейтті. 1926 жылы ол Кореяда Ничицудың еншілес компаниялары ретінде екі компания құрды, олар ана компанияның негізін қайталады: Корея су электр компаниясы (朝鮮水力電気株式会社) және Корея азотты тыңайтқыштар компаниясы (朝鮮窒素肥料株式会社). Ногучи Окучи мен Минаматадағы табысын Кореяда одан да ірі көлемде қайталауды жоспарлады. Электр компаниясы Ялу өзеніне құятын өзендер арқылы гидроэлектр станцияларын салды. 1927 жылы тыңайтқыштар еншілес компаниясы Хуннамда ірі химиялық кешен салды. Гидроэлектр станциялары химиялық зауытқа электр энергиясын жеткізді, дәл Окучи электр станциясы Минамата химия зауытына электр бергендей. Ничицу Кореяға кез келген басқа жапон компаниясынан гөрі көп инвестиция салды. Ол және оның еншілес компаниялары Кореяда қарқынды өсіп, жаңадан пайда болған зайбацу ретінде танылды. Ничицу зайбацуы мен Мицубиси және Мицуи сияқты беделді зайбацулардың арасындағы ерекшелік – Ничицудың өз банкі мен сақтандыру компаниясы болмауы еді. Сондықтан Ничицу үкімет бақылауындағы банктерге тәуелді болды.

Тарату және қайта ұйымдастыру

1945 жылы Жапония Екінші дүниежүзілік соғыста жеңілгенде, Ничицу және оның заибацусы құлдырап, Кореядағы барлық мүліктері мен мүдделерін тастауға мәжбүр болды. Сонымен қатар, АҚШ бақылауындағы одақтас әскерлердің Жапонияны оккупациялауы компанияны милитаристік үкіметті қолдаған компания деп салып, таратуға бұйрық берді. 1950 жылы «Жаңа Жапония азотты тыңайтқыш компаниясы» (新日本窒素肥料株式会社), көбінесе Шин Ничицу деп аталатын, ескі компанияның орнына құрылды. Басқа мұрагер компаниялардың ішінде Асахи Касей және Секисуи Химикаль компаниялары бар.

Минамата ауруы

Ничицу 1932 жылғы мамыр айында Минамата зауытында сынап катализаторын қолданып ацетальдегид өндірісін бастады, ал Шин Ничицу соғыстан кейін өндірісті жалғастырды. Зауыт ацетальдегид зауытынан шыққан сарсуды Хяккен порты арқылы Минамата шығанағына құйды. Сарсуда көптеген ластағыш және улы заттар болды, оның ішінде өте улы метил сынап та бар еді. Бұл химиялық зат балық және моллюскалар арқылы сіңіріліп, тағам тізбегінде жиналды. Көп жылдар бойы балық жеген адамдар ауыр сынап улануынан зардап шекті. 1956 жылғы 1 мамырда Шин Ничицу компаниясының ауруханасының дәрігері Хадзиме Хосокава "орталық нерв жүйесінің себепсіз ауруының эпидемиясы" туралы ресми хабарлады, бұл Минамата ауруының ресми түрде анықталуы болды. 1963 жылы Кумамото университетінің дәрігерлері Минамата ауруының себебі Шин Нихон Чиссо Хирио шығарған сынап екенін анықтады. 1965 жылы компания өзінің атауын Chisso Corporation (チッソ株式会社) деп өзгертті. 1968 жылғы мамыр айында Chisso ацетальдегид өндірісінде сынап катализаторын пайдалануды тоқтатты. 1969 жылы науқастар Chisso компаниясынан өтемақы талап етті. 1969 жылдан кейін Chisso-ға қарсы көптеген сот процестері ашылды, олардың кейбіреулері бүгінге дейін жалғасуда. Chisso президенті, кейін төраға болған Ютака Эгашира (кейін Жапония императоры Масаконың анасының әкесі) науқастар мен олардың қолдаушыларын қорқыту және үнсіздендіру үшін якудзаны пайдаланды. Сонымен қатар, Чиссо америкалық фотограф және фотожурналист В. Юджин Смит Минамата халқына Chisso-ның салдарынан туған жарақатарлық және туа біткен кемшіліктерді көрсеткен жоғары бағаланған фотоэссесін жариялағаннан кейін якудзаның шабуылына ұшырады. "Томоко және анасы ваннада" деп аталатын жұмыстың орталық бөлігі, баланың анасының қолындағы сынаптың әсерінен болған ауыр деформациясын бейнеледі. Чиссо В. Юджин Смиттің фотосуреттерді таратуы үшін ұрып-соққанына жауап ретінде, Смит 1974 жылы "шетелдегі ең жақсы фоторепортаж жасағаны үшін, бұл үшін ерекше батылдық пен кәсіби шеберлік қажет болды" дегені үшін Роберт Капа алтын медалімен марапатталды. Компанияның қазіргі веб-сайтындағы "тарихи шолу" бөлімі Минаматаның жаппай ластануы мен оның қорқынышты салдарындағы олардың рөлі туралы ештеңе айтпайды, бірақ шолу тізімінен қол жетімді бөлек бөлім осы тақырыпқа арналған. Алайда, бұл бөлім веб-сайттың ағылшын тіліндегі нұсқасында жоқ. Сонымен қатар, олардың 2004 жылғы жылдық есебі "Минамата ауруына байланысты өтемақы міндеттемелері" бойынша шамамен 50 миллион АҚШ долларына (5,82 миллиард иена) тең соманы көрсетті. 2000 жылдан 2003 жылға дейін компания 170 миллион АҚШ долларынан астам өтемақы міндеттемелерін тіркеді. Олардың 2000 жылғы есебінде Жапония және Кумамото префектурасының үкіметтері 560 миллион АҚШ долларына бағаланған байланысты міндеттемелерді кешіргені көрсетілген. Олардың 2004 және 2005 жылғы есептерінде Минамата ауруы "Ақымақ Шляпшының ауруы" деп аталады, бұл термин соңғы ғасырларда шапқыштардың сынап улануынан туындаған (Ақымақ Шляпшыға сілтеме).