Кіріспе

Shell Nigeria – Shell plc-нің Нигериядағы өңірлік еншілес компаниясы. Shell Nigeria деген атау Shell plc-нің Нигериядағы операцияларын жүзеге асыратын төрт еншілес компания арқылы белгілі. Royal Dutch Shell-дің бірлескен кәсіпорындары 2009 жылы Нигерияның жалпы мұнай өндірісінің 21 пайызынан астам бөлігін құрады. Компания Нигер дельтасының жергілікті тұрғындары арасында қырқыс дау тудырып отыр, олар компанияның нашар экологиялық жағдайын және мұнайды пайдаланудан түскен экономикалық пайданың көп бөлігі жергілікті қоғамға тиіспейтінін айтады. Атап айтқанда, 1993 жылы Огони халқының тірі қалу қозғалысы (MOSOP) Shell компаниясына және үкіметке қарсы ірі наразылық акциясын ұйымдастырғанда, бұл жергілікті қоғамды қысымға салуға әкелді. Компания Нигер дельтасындағы мұнайдың ірі ағып кету жағдайларына жауапты, ал Нигерия және Еуропа соттары оларды қоршаған ортаға келтірілген зиян үшін кінәлі деп тапты. Ең маңызды оқиғалардың бірі Shell компаниясына қарасты Эджама Эбубу ауданындағы мұнай өндіру нысанында болды.

Тарих

Shell компаниясы 1938 жылы Нигерияда "Shell D'Arcy" деген атпен қызметін бастады және барлауға лицензия алды. 1956 жылы Shell Нигерия Нигер дельтасындағы Олоибириде алғашқы коммерциялық мұнай кенін ашты және 1958 жылы мұнай экспортын бастады. Мұнай табылуына дейін Нигерия, көптеген африкалық елдер сияқты, экономикасын қолдау үшін басқа елдерге ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттауға көп сенген. Көптеген нигериялықтар мұнайды іздеп келе жатқандардың пальма майын іздеп жүр деп ойлады.

Соңғы жаңалықтар

2013 жылдың шілдесінде Shell Нигерия компаниясы Trans Niger мұнай құбыры үшін Kaztec engineering Limited компаниясына 84,5 миллион долларлық барлау және өндіріс келісімшартын тапсырды. 2014 жылдың 25 наурызында Shell Nigeria компаниясы Forcados мұнай қоймасынан шикі мұнай экспортына қатысты форс-мажор жариялады, себебі су асты құбыр желісіндегі ақау салдарынан жұмыс тоқтатылды. Бұл жағдай компанияны бақылауынан тыс жағдайға байланысты шарттық міндеттемелерден босатты. Құбырды жөндеуге тырысып жатқанда, Royal Dutch Shell Нигериядан шикі мұнай экспортына қатысты форс-мажор жариялады.

Құрылымы

Shell Petroleum Development Company (SPDC) - Нигериядағы ең ірі қазба отын компаниясы, ол 4 000 шақырымнан астам құбырлар мен ағыс желілерін, 87 ағыс станциясын, 8 табиғи газ зауытын және 1000-нан астам өндіруші ұңғымаларды пайдаланады. SPDC-нің Shell Нигерия отбасымен арақатынасы көбінесе мұнайды физикалық өндіру және игерумен шектеледі. Ол Нигерияның Ұлттық мұнай корпорациясы (55%), Shell (30%), TotalEnergies (10%) және Eni (5%) компанияларынан құралған бірлескен кәсіпорынның операторы болып табылады.

Әсері

1990 жылдары Нигер дельтасының түпкілікті халқы – огони және Shell компаниясы арасында шиеленіс туды. Жергілікті тұрғындардың алаңдаушылығы олардың жерінен алынған мұнайдан түскен табыстың өте аз бөлігі жерде тұратын адамдарға жететіні және Shell компаниясына тиесілі құбырларды жиі саботаж жасаудың салдарынан туындаған экологиялық зиянға қатысты болды. 1993 жылы Огони халқының аман қалу қозғалысы (MOSOP) Shell компаниясына және үкіметке қарсы ірі наразылық акцияларын ұйымдастырды, көбінесе компанияның өндіріс объектілерін басып алды. Shell компаниясы огони аймағындағы өкілдіктерін тоқтатты. Нигерия үкіметі олардың ауылдарына шабуыл жасап, наразылықтың бірнеше көшбасшыларын қамауға алды. Қамауға алынған наразылардың арасында ең танымал болғаны Кен Саро Вива болатын, кейіннен Халықаралық Ұлттар Достастығы мен адам құқықтары ұйымдарының қарсылығына қарамастан, олар өлім жазасына кесілді. 1990 жылдардың соңындағы этникалық тәртіпсіздіктер мен қақтығыстар (мысалы, ижау, урхобо және ицекири тайпалары арасындағы) және қару-жарақтардың көптеп таралғандығы Дельта аймағының әскериленуіне алып келді. Осы кездегі жергілікті және штат басшылары өздерінің саяси мақсаттарын іске асыруға тырысатындай сезімдегі жарымәскери топтарға қаржылық көмек көрсетті. Қақтығыстар негізінен Дельта және Риверс штаттарында орын алды. Компания бұл айыптамаларды жоққа шығарып, MOSOP-ты зорлық-зомбылықты және сепаратизмді қолдайтын, қорқыныш тудыратын қозғалыс деп сипаттады. 2003 жылдың желтоқсан айында Shell Nigeria Нигер дельтасындағы қақтығыстың қауіпсіз және адал түрде жұмыс істеуді қиындататынын мойындады және «біз кейде келісімшарттарды беру, жерге қол жеткізу және қауымдастық өкілдерімен қарым-қатынас жасау арқылы қақтығысты күшейтеміз» деді, сондай-ақ өз тәжірибесін жақсартуға ниетті екенін мәлімдеді. 2009 жылы Shell Кен Саро Вива ісін 15,5 миллион АҚШ долларымен аяқтауға келісті, бірақ ешқандай құқықбұзушылық болмағанын мәлімдеп, бұл келісімді гуманитарлық жестік деп атады. New York Times және журналист Майкл Д. Голдхабердің сөзіне сәйкес, бұл келісім New York қаласында басталмайтын сотқа дейін бірнеше күн бұрын жасалды, онда Shell және MOSOP-тың Нигер дельтасындағы қызметіне қатысты кең ауқымды мәліметтер ашылатын болып күтілген.

Мұнайдың төгілуі

Нигер дельтасындағы мұнайдың төгілуінен ауа, жер және судың улы ластаушы заттармен қатты ластануы көбінесе экоцидтің мысалы ретінде қолданылады. Мұнай өндіру орындарының маңындағы ауылдардағы адамдар Shell Oil құбырларына тесіктер бұрғылап, мұнайды ұстап, оны Нигериядан заңсыз тасымалдап, ақша табу үшін пайдаланады. Бұл процеске "мұнай бункерлеу" деген ат берілген, және Нигерия күніне 400,000 баррель мұнай шығарады деп есептеледі. Әдетте, мұнай ұрлау операциясы аяқталғаннан кейін құбыр ашық қалдырылады, нәтижесінде мұнай төгіледі. Мұнайды "бункерлеу" салдарынан болатын төгілулерден басқа, мұнайды өндіру және тасымалдау үшін қолданылатын жабдықтардың сапасы нашар болғандықтан да мұнай төгілуі мүмкін. Мұндай төгілулер "жұмыс істеу кезіндегі төгілулер" деп аталады және коррозиядан, жабдықты дұрыс күтіп-ұстамаудан және жалпы алғанда, жабдыққа жеткілікті инвестицияламаудан туындауы мүмкін. 2011 жылдан бері Shell компаниясы хабарлаған төгілулердің 18,7%-ы "жұмыс істеу кезіндегі төгілулер" деп белгіленген. Мұнай төгілуі құбырларға зақым келтіретін табиғи апаттардың салдарынан да болуы мүмкін. 1970 жылы Shell құбырынан мұнай төгілді, оның басты себебі коррозия және жұмыс істеудегі ақаулықтар болды, нәтижесінде 250 баррельден астам мұнай төгілді. Бұл оқиғаның салдары ретінде қоршаған ауа, су және топырақ ластанды, сондай-ақ айналағы экологиялық және су жануарларының түрлері жойылды. Мұнай төгілуінен айналағы аудандарда денсаулық сақтау мәселелері де туындады. 1978 жылы Shell құбырынан тағы бір мұнай төгілді, себебі коррозия және жұмыс істеудегі ақаулықтар, нәтижесінде 580,000 баррель мұнай төгілді. Бұл оқиғаның салдары ретінде төгілген аймақтың ауасы, суы және топырағы ластанды. 2006 жылы Нигерия, Ұлыбритания және АҚШ-тан келген экологиялық сарапшылар тобы Нигер дельтасындағы табиғи ресурстарға келтірілген зиянды бағалау үшін тәуелсіз түрде ұйымдастырылды. Олардың қорытындысына сәйкес, соңғы 50 жылда Нигер дельтасына шамамен 9-13 миллион баррель мұнай төгілген. Нигер дельтасындағы мұнай өндірісінің шамамен елу пайызы Shell компаниясына тиесілі. 1998-2009 жылдар аралығында Shell компаниясы 491,627 баррель мұнай төгілді, бұл жылына орташа есеппен 41,000 баррельге жуық. JIV есептері мұнай төгілуін қадағалау үшін ғана емес, сонымен қатар қоршаған ауылдық қауымдардың мұнай төгілуінен келтірілген зиян үшін үйлеріне, балық шаруашылығына немесе егістік жерлеріне өтемақы алу мүмкіндігін анықтау үшін де маңызды. Ауылдық қауымдар төгілу саботаж немесе үшінші тараптың араласуынан туындамаса ғана өтемақы алады. Бұл практика Нигерияның 1990 жылғы Мұнай құбырлары заңына негізделген, ол компаниядан мұнай төгілуінен зардап шеккен кез келген адамға өтемақы төлеуді талап етеді, егер бұл үшінші тараптың әрекетінен туындамаса. Бұл есептердің деректері 2015 жылдан бері Ұлттық мұнай төгілуін анықтау және оған қарсы іс-қимыл агенттігі (NOSDRA) онлайн режимінде жарияланып келеді. 2011 жылдан бері Shell компаниясы 110,535 баррель немесе 17,5 миллион литр мұнай жоғалтқан 1,010 мұнай төгілуін хабарлады. Мұнай төгілуінің мөлшерін жеткіліксіз көрсетудің себебі мұнайдың жоғары тұрақсыздығы болуы мүмкін, нәтижесінде төгілгеннен кейін 24-48 сағат ішінде ашық мұнайдың шамамен 50% буланып кетеді. Amnesty International және Friends of the Earth International Нигериядағы мұнай төгілуінің 98% саботажға байланысты деген Shell компаниясының мәлімдемесін жоққа шығарды. Екі ұйым компанияға қарсы ЭЫДҰ-ға шағымданып арыз берді. Нигерия заңнамасына сәйкес, төгілу саботаж нәтижесінде болған деп танылса, Shell компаниясы жауапкершілікке тартылмайды. Содан кейін Shell өкілдері Нидерланд Парламентімен тыңдалды және Shell өз бағалауын 98%-дан 70%-ға дейін қайта қарады. Бұл компанияның мұнай төгілу статистикасын екінші рет қайта қарауы болды. 2013 жылы Нидерланд соты Нигер дельтасындағы ластану үшін Shell компаниясының жауапкершілігін мойындады. Shell компаниясы мұнай төгілуіне жауап беру практикасы бойынша 2014 жылдың қараша айында Ұлыбританияда сот ісі кезінде сынақтан өтті. Сотта даулы болған төгілу 2008 жылы Транс-Нигер құбырынан болды, онда Shell компаниясы 1640 баррель мұнай төгілді деп хабарлады, ал 2009 жылы екінші төгілуде Shell компаниясы 4000 баррель мұнай төгілді деп мәлімдеді. Сотта бұл бағалау өте төмен екені дәлелденді және Shell компаниясы 55 миллион фунт стерлинг өтемақы төлеуге міндеттелді.

Сыбайлас жемқорлық туралы айыптаулар

Shell және Италияның Eni компаниялары 2011 жылы Нигериядағы OPL 245 деп аталатын ірі теңіз мұнай кен орнын сатып алу кезіндегі сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптар бойынша Италияда сотқа тартылады. Shell және Eni компанияларының 1,3 миллиард доллар көлемінде пара бергені хабарланды. "Global Witness" атты үкіметтік емес ұйымның өкілі Барнаби Пейс: "Бұл сот мұнай өнеркәсібі үшін сақтандыру шарасы болуы керек. Әлемдегі ең ірі екі компанияның жоғары лауазымды басшылары олардың қадағалауымен жасалған мәміле үшін түрмеге отыруы мүмкін", - деді. 2022 жылы Eni және Shell екеуі де кінәсіз деп танылды.

Нигерияның қоршаған ортаға әсері

2009 жылы Shell компаниясы Amnesty International ұйымының Нигер дельтасындағы Shell компаниясының қызметі салдарынан адам құқықтарының нашарлауы туралы баяндамасына қатысты. Amnesty ерекше газды жағудың тоқтатылмауы және Shell компаниясының мұнай төгілуіне кешіккен реакциясын сынады. 1998 жылы Нигериядағы қоғамдық және қоршаған орта мәселелері жөніндегі алғашқы есебінде Shell «он жыл ішінде газды жағу тәжірибасын тоқтатуға» және Огонилендте жастарды оқыту бағдарламасын құруға уәде берді. Shell Oil компаниясы Нигер дельтасының ластануына заңсыз мұнай тазарту, саботаж және мұнай өндіріс инфрақұрылымын ұрлау себеп болады деп мәлімдейді. Amnesty International, CEHRD және Friends of the Earth ұйымдарының зерттеулері Shell компаниясының төгілудің себебі саботаж болды деп мәлімдеген жағдайлардың мысалдарымен келтіреді, бірақ бұл мәлімдеме кейіннен басқа тергеулер немесе соттарда күмәнді болып саналды. Бұл дәлелдерге мұнай төгілуін тексеру кезінде Shell компаниясының «жабдықтардың бұзылуы» себебін «саботаж» деп өзгерткен видеожазбалар кіреді. Нигерия заңнамасына сәйкес, операторлық компания өз қондырғыларынан төгілген мұнайды тазалауға жауапты, тіпті төгілу үшінші тараптың әрекетінен туындаса да. Сондықтан, Shell компаниясының ластануды тиісінше тазаламауынан туындаған адам және қоршаған ортаға келтірілген зиянды, мұнай төгілуіне себеп болған, деп саналатын заңсыз әрекеттерге сілтеме жасап қорғауға болмайды. Сот процесі Royal Dutch Shell компаниясына және оның Нигериядағы операциясының басшысы Брайан Андерсонға қарсы басталды. 2009 жылы Shell компаниясы 15,5 миллион доллар төлеуге келісті. Сондай-ақ, Shell компаниясы 1990 жылы ауыл тұрғындарының қазасына қатысы бар деп айыпталды. Umuechem ауылындағы бейбіт наразылықтар кезінде компания жартылай әскери полиция бөлімінен көмек сұрады. Amnesty International пікірінше, компания тәуекелдерді білуі керек еді, өйткені Огонилендте Нигерия үкіметінің қатысуымен көптеген зорлық-зомбылық оқиғалары болған. Полиция ауылға оқ-дәрі және гранаталармен шабуыл жасап, 80 адамды өлтіріп, 595 үйді өртеді. 2010 жылы жарияланған құпия хабарламада Shell компаниясы Нигерия үкіметінің барлық министрліктеріне қызметкерлерді орналастырғанын және сол министрліктерде болып жатқан барлық нәрсені білгенін мақтан еткені белгілі болды. 2009 жылы сот құжаттарында Shell компаниясының дельта аймағында мұнай өндірісіне қарсылық көрсеткен, көбінесе Огониленд белсенділеріне қатысты қарсылықтарды басу үшін Нигерияның әскери және мобильді полициясымен жұмыс істегені анықталды. Shell компаниясы сондай-ақ, репрессия кезінде логистикалық қолдау көрсетті және Огонилендте «тәртіпті қалпына келтіру» үшін күдікті төлем жасады, бұл Порт-Харкорттағы Shell компаниясының аймақтық кеңсесінің алдында қарусыз наразылық білдірушілерге оқ атудан он күн өткен соң болды. Shell компаниясының мұнай өндіру қызметіне Нигерияның әртүрлі қауымдастықтары сотқа шағым түсірді. Бұл қауымдастықтар Shell компаниясынан әділдік талап ету үшін мемлекет пен оның сот жүйесін пайдалануға тырысты. Көптеген қауымдастықтар ұзақ кешігулер мен соттың мұнай компаниясына көңіл бөлгеніне байланысты сот процесіне көңілсіздік білдірді.

Ежама-Эбубу сотының ісі

1970 жылы Shell компаниясының Эджама Эбубу қауымында орналасқан мұнай өндіру нысанының бірінде мұнай төгілуі орын алды. Мұнай төгілуінің нақты себебі даулы, кейбір деректер бойынша, Нигерия-Биафра азамат соғысы кезінде жарылған бомба салдарынан төгілген. Басқалары бұл тұжырымды жоққа шығарып, Shell компаниясының жабдықтары кінәлі деп санайды. Шамамен екі миллион баррель мұнай төгілгені, оның салдарынан 631 акр, немесе 255 гектар жерге зиян келгені белгілі. Сонымен қатар, төгілген мұнай өртеніп, апталар бойы жануы хабарланды. 2011 жылы, төгілуге 41 жыл өткен соң, зерттеушілер терең жарықтарда мұнайдың әлі де көрініп тұрғанын және аймақтағы жер асты суларында сегіз сантиметр тазартылған мұнайдың қалып отырғанын анықтады. Төгілген мұнай қауым мүшелерінің денсаулығына кері әсер етеді, мысалы, уытты газдардың бөлінуінен тыныс алу проблемалары тудыруы мүмкін. Қауым мүшелерінің сөзіне қарағанда, SPDC зардап шеккен жерді тазалауға уәде берген, бірақ мұнай ластануы тоқтамаған. Осы экологиялық зиян, мұнай төгілуінен туындаған денсаулық салдары және орындалмаған уәделер Эджама Эбубу қауымын 2001 жылы SPDC-ге қарсы сотқа жүгінуге мәжбүр етті. Сот шешімінен кейін SPDC 2010 жылы сот үкіміне шағымданып, апелляция процесі аяқталғанша төлемді тоқтата тұруды сұрады. Сот төлемді кейінге жылдыруға келісті, бірақ SPDC-нің First Bank Plc банкінің Эджама Эбубу қауымына төленетін қаражатқа кепілдік беруін талап етті. 2016 жылы Нигерияның Жоғарғы соты апелляциялық соттың шағымды қабылдамау туралы шешімін күштен шығарды. Жоғарғы сот судьясы Ибрагим Мухаммад Shell компаниясына 2010 жылғы алғашқы үкімге шағымдануға рұқсат берді және апелляциялық сот істі қарауы керек деп шешті. Дегенмен, 2019 жылдың қаңтарына қарай Shell апелляциялық процесті жалғастыруға тырысты және көптеген адамдар осы күрделі сот ісінің жалғасатынын күтуде.

Ивхерхан сотының ісі

Shell компаниясының мәліметінше, мұнайды жер бетіне көтеріп шығарғанда газ да бірге бөлінеді. Бұл газ қажетсіз қосалқы өнім ретінде қарастырылады және оны газ жағу процесі арқылы жағып жіберілді. Көптеген шаруалық жерлер газ жағу станцияларының жанында орналасқан, ал жергілікті тұрғындар газ жағу әрекеттері қоршаған ортаға және денсаулыққа зиян келтіреді деп шағымданып келген. 2005 жылы Ивхерехан қауымының бір өкілі газ жағу нысанын жабу мақсатында SPDC компаниясына қарсы сотқа жүгінді.

Сот ісін қарау

2005 жылдың шілдесінде Иверехан қауымының мүшесі Джона Гемре газ жағуды тоқтату үшін Shell компаниясына қарсы сотқа жүгінді. Гбемре мен қауым мұнай өндіру және газ жағу технологиясы салдарынан қоршаған ортаның ластануына және денсаулыққа зиянды тұру жағдайларына әкелетінін айтты. 2005 жылдың 14 қарашасында Нигерияның Федералды Жоғарғы Соты Иверехан қауымының пайдасына шешім шығарып, газ жағудың заңсыз екенін жариялады. Бұдан әрі, сот газ жағудың Иверехан қауымы мүшелерінің өмір сүруге және қадір-қасиетке құқығын бұзу екенін анықтады. SPDC бұл шешімге шағымданып, соттың газ жағу қызметін тоқтату туралы бұйрығына қарамастан, Shell компаниясы Иверехан қауымындағы газ жағу станциясын жұмыс істеуін жалғастырғаны хабарланды. SPDC-нің жалғасқан әрекеттеріне жауап ретінде 2005 жылдың 16 желтоқсанында Гбемре мен Иверехан қауымы сотқа бағынбау туралы құжаттарды ұсынды. Бірақ SPDC мұнай компаниясы сот шешіміне шағымдануда болғандықтан сотқа бағынбағанын мәлімдеді. 2006 жылдың сәуірінде Нигерияның Жоғарғы Соты мұнай компаниясына 2007 жылдың сәуіріне дейін барлық газ жағуды тоқтатуды бұйырды. Дегенмен, 2015 жылға қарай Иверехан қауымында газ жағу тоқтамай, жалғасты.

Бодо қауымының келісімшарты

2008 жылы Бодо қауымдастығында екі мұнай төгілісі болды. Мұнай төгілісінің себебін анықтау үшін тергеу тобы жіберілді. Құбырлардың жұмыс істемеуі төгіліске себеп болғанын білгеннен кейін, Shell жауапкершілікті қабылдады. SPDC мәлімдемесінде төгілістер "өте өкінішті операциялық апаттар еді, және барлық операциялық төгілістер сияқты, SPDC Нигерия заңнамасымен талап етілген өтемақыны төлеуге міндетті екенін мойындады".

Төлем келіссөздері

Бодо қауымдастығында болған екі мұнай төгілуі аймақтың егістік жерлеріне және балық шаруашылығына теріс әсер етіп, Бодо қауымдастығы мүшелерінің күнкөрісіне зиян келтірді. SPDC 2009 жылы мұнай төгілуіне жауап ретінде зардап шеккен қауымдастық мүшелеріне азық-түлік ұсынды. Бұл ұсынысты Бодо басшылары қабылдамады, сосын SPDC азық-түлік көлемін екі есеге арттырды. Осы сот процесінен кейін Shell және Бодо қауымдастығы келіссөздерге жандана кірісті, бірақ процесс бәсекелес мүдделердің араласуынан үнемі тоқтап отырды. Қауымдастық Shell жеткілікті өтемақы төлемейді деп шағымдады, ал SPDC қауымдастықтың талаптары тым жоғары екенін және Нигерия стандарттарымен үйлеспейтінін айтты.

Огале топтық іс жүргізу

Нигерияның Огале аймағындағы фермерлер Лондонның жоғары сотында Shell компаниясына қарсы жаңа сотқа шағым түсірді. 2000-нан астам адам, сондай-ақ жергілікті шіркеулер мен мектептер компанияны мұнай төгілуінен туындаған экологиялық зиянды жоюға мәжбүрлеу мақсатында сот процесіне қатысты. Бұл шағым Shell компаниясы 2022 жылдың бірінші үш тоқсанында 30 миллиард доллардан астам пайда тапқанын жариялағаннан кейін келіп түсті. Shell компаниясы төгілудің көптеген жағдайлары бес жылдан астам бұрын болғанын және көбінесе құбырлардан заңсыз мұнай ұрлаумен айналысқан ұйымдасқан топтардың әрекеттері салдарынан болғанын мәлімдеді.