Кіріспе

Биотин карбоксил тасымалдаушы белок (BCCP) – биотинге тәуелді карбоксилазалар арқылы АТФ-қа тәуелді карбоксилдену процесінде биотинді және карбоксибиотинді тасымалдайтын биотин байланысу доменін қамтитын белоктарды білдіреді. Биотин карбоксил тасымалдаушы белок – ацетил-КоА суббірлігі болып табылады, ол ацетил-КоА катализіне және малонил-КоА-ға түрленуіне мүмкіндік береді. Нақтырақ айтқанда, BCCP тасымалдаушы белоктың карбоксилденуін катализдейді, аралық затты құрайды. Содан кейін карбоксил тобы транскарбоксилаза арқылы беріліп, малонил-КоА түзіледі. Бұл түрлену май қышқылдарының биосинтезіндегі маңызды қадам болып табылады. *E. coli* ацетил-КоА карбоксилазасында BCCP жеке белок болып табылады және accB деп аталады. Ал *Haloferax mediterranei* пропионил-КоА карбоксилазасында BCCP (pccA) биотин карбоксилазасымен біріктірілген. Өсімдіктердегі май қышқылдарының биосинтезі, мысалы триацилглицерол, өсімдіктің жалпы денсаулығы үшін маңызды, себебі ол тұқым майының жинақталуын қамтамасыз етеді. BCCP катализдейтін биосинтез әдетте өсімдік жасушаларының хлоропластарында жүзеге асады. BCCP белгілі бір биосинтез процесі клетканың белсенді орындарында CO2 тасымалдауға мүмкіндік береді. Биотин карбоксил тасымалдаушы белок шамамен 22 000 г белокқа 1 моль биотинді тасымалдайды. Қазіргі уақытта BCCP-лер туралы көп зерттеулер жүргізілмеген. Алайда, жақында жүргізілген өсімдік геномикасының зерттеуі *Brassica* BCCP-ының абиотикалық және биотикалық стресске жауап беруде маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Яғни, бұл белоктер өсімдіктің гомеостазын бұзатын экстремалды жағдайларға ұшырағаннан кейін өсімдіктің қалған бөліктеріне сигналдар жіберуі мүмкін.

Малонил-КоА синтезі

Малонил-КоА синтезі екі жартылай реакциядан тұрады. Біріншісі – биотинді бикарбонатпен карбоксилдеу, ал екіншісі – карбоксибиотиннен CO2 тобын ацетил-КоА-ға беру, бұл малонил-КоА-ның түзілуіне жағдай жасайды. Бұл екі қадамды реакцияның сәтті өтуі үшін BCCP-мен қатар екі түрлі ақуыздық суббірліктер қажет: биотин карбоксилазасы (BC) және карбоксилтрансферазасы (CT). BCCP құрамында лизин қалдығына ковалентті байланысқан биотин кофакторы бар. Саңырауқұлақтарда, сүтқоректілерде және өсімдік цитозолдарында осы үш компоненттің (BCCP, BC және CT) барлығы бір полипептидтік тізбекте кездеседі. Дегенмен, осы ақуызға қатысты зерттеулердің көп бөлігі ферменттің E. coli түрінде жүргізілді, онда барлық үш компонент бір полипептидтік тізбекте біріктірілмей, үш жеке кешен түрінде болады.

Құрылымы

BCCP құрылымы туралы алғашқы мәліметтерді биохимиктер Ф. К. Атаппилли мен В. А. Хендрикссон 1995 жылы жариялаған. Оны орталық гидрофобтық ядроның айналысында орналасқан төрт жұп антипараллель β-жіптері бар ұзын β-шаштық құрылым деп қарастыруға болады. Биотинилдену мотиві Met Lys Met β-шаштық құрылымның ұшында орналасқан. Лиз қалдығының CαCβ байланысының айналуы айналмалы қол моделін құруға ықпал етеді. BCCP ядросының N-ұшындағы ферменттің қалған бөлігімен байланыс биотин бөлігінен құрылымның қарама-қарсы жағында орналасқан. Бұл аймақтың айналуы айналмалы домен моделін құруға көмектеседі, ал биотиннің N1′ атомы осы бұрылыс нүктесінен шамамен 40 Å қашықтықта орналасқан. Бұл айналмалы домен моделі үшін шамамен 80 Å диапазонын береді, ал қазірге дейін байқалған BC–CT белсенді сайттары арасындағы қашықтық 40 және 80 Å аралығында. Сонымен қатар, голоферменттегі BCCP ядросының алдындағы линкер де икемді болуы мүмкін, бұл биотиннің N1′ атомына одан да кеңірек жеткізілуіне мүмкіндік береді. E. coli BCCP 87 және P. shermanii TC-нің 1.3S суббірлігінің биотин қабылдайтын домендерінің құрылымы рентгендік кристаллография және ядролық магниттік резонанс зерттеулері арқылы анықталды (Атаппилли мен Хендрикссон, 1995; Робертс және тағы басқалар, 1999; Редди және тағы басқалар, 1998). Бұл 2-оксоқышқыл дегидрогеназа мультифермент кешендерінің липоил домендерімен құрылымдық жағынан байланысты, негізінен бірдей құрылымдарды жасады (Brocklehurst and Perham, 1993; Dardel et al., 1993), олар ұқсас трансляциядан кейінгі модификациядан өтеді. Бұл домендер екі төрт тізбекті β-парақтан тұратын жалпақ β-цилиндр құрылымын құрайды, онда N және C-терминалдық қалдықтар құрылымның бір жағында бір-біріне жақын орналасқан. Молекуланың екінші жағында, лизинді қабылдайтын биотинил немесе липоил β4 және β5 тізбектері арасындағы тығыз, ашық шаштық бұранданың ішінде орналасқан. Доменнің құрылымы маңызды құрылымдық детерминанттар болып табылатын гидрофобтық қалдықтардың ядросымен тұрақтандырылады. Сақталған глицин қалдықтары β-жіптерді байланыстыратын β-бұрыштарда орналасқан. Биотинді қабылдайтын доменнің құрылымы BCCP 87-ден тұрады, ол кейбір прокариоттық ацетил-CoA карбоксилазаларына тән, бірақ басқа биотиндомендерде кездеспейтін жеті аминқышқылынан тұратын инсерцияны қамтиды (Chapman Smith and Cronan, 1999). Пептидтің бұл аймағы β2 және β3 тізбектері арасында саусақ тәрізді құрылымды қабылдайды және қызықтысы, кристалл және ерітінді құрылымдарында биотин бөлігімен тікелей байланыс жасайды (Атаппилли мен Хендрикссон, 1995; Робертс және тағы басқалар, 1999). Бұл саусақтың биотинге тәуелді ферменттегі биотин карбоксилазасының немесе карбоксил трансферазасының белсенді орындарының бірін немесе екеуін де жабатын жылдамдырылатын қақпақ ретінде жұмыс істеуі мүмкін деген болжам бар (Cronan, 2001). Бұл қақпақтың функциясы белсенді орындардың сумен қапталуын болдырмауға көмектеседі, осылайша карбоксибиотиннен ацетил-CoA-ға CO2 беруді жеңілдетуге мүмкіндік береді. Екіншіден, саусақ BCCP димеризациясы үшін қажет, бұл активті ацетил-CoA карбоксилаза кешенін құру үшін қажет (Cronan, 2001). Қорытындылай келе, саусақ липоил протеин лигазасы арқылы мақсатты лизиннің бұрыс липофилирленуін тежеуге қызмет етеді (Reche and Perham, 1999). Мутагенез арқылы саусақты жою BCCP 87-ні липофилирлеуге қолайлы субстратқа айналдырды, бірақ биотинилденуді жойды (Reche and Perham, 1999). Алайда, саусақтың құрылымы барлық биотин домендерінде жоғары сақталған ерекшелік емес. Көптеген биотинге тәуелді ферменттерде, соның ішінде сүтқоректілердің бес ферментінің барлығында бұл инсерция жоқ. Алайда, биотин мен белок арасындағы өзара әрекеттесу сақталған ерекшелік болуы мүмкін және катализ үшін маңызды, өйткені ұқсас байланыстар P. shermanii транскарбоксилазасының (Jank et al., 2002) және B. subtilis биотинил/липоил қосылу ақуызының (Cui et al., 2006) "саусақсыз" домендерінде байқалды. Бұл фактілердің маңыздылығын анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет, бірақ биотин ферменттері қолданатын механизмде протез тобы мен ақуыз арасындағы ковалентті емес өзара әрекеттесулер болуы мүмкін.