Кіріспе
Рафидтер (RAFideez; жекеше - рафид) – 200-ден астам өсімдік отбасында кездесетін кальций оксалаты моногидратының (призмалық моноклиникалық кристалдар) немесе арагонит түріндегі кальций карбонатының (дипирамидалық орторомбтық кристалдар) ине тәрізді кристалдары. Екі ұшы да инеге ұқсас, бірақ рафидтер көбінесе бір жағынан жуан, екінші жағынан өткір болады.
Raphides ('/r//æ//f//ɪ//d//i//z/ RAFideez; singular raphide '/r//eɪ//f//aɪ//d/ RAYfyde or raphis) are needle shaped crystals of calcium oxalate monohydrate (prismatic monoclinic crystals) or calcium carbonate as aragonite (dipyramidal orthorhombic crystals), found in more than 200 families of plants. Both ends are needle like, but raphides tend to be blunt at one end and sharp at the other.
Өсімдіктердегі кальций оксалаты
Көптеген өсімдіктер табиғи ортада кездесетін артық кальцийге жауап ретінде кальций оксалаты кристалдарын жинақтайды. Кристаллдар әртүрлі пішінде түзіледі. Кристалл морфологиясы өсімдіктің таксономиялық тобына байланысты. 100-ден астам түрді қамтитын бір зерттеуде кальций оксалатының өсімдіктің құрғақ салмағының 6,3% құрайтыны анықталды. Кристалл морфологиясы және рафидтердің таралуы (тамырларда, жапырақтарда, түбіршектерде және т.б.) кейбір таксондарда ұқсас, ал басқаларында әртүрлі, бұл өсімдіктің ерекше белгілерін және жүйелі идентификациялау мүмкіндігін ұсынады; рафидтерді қамтитын жасушалардағы шырыш жарық микроскопиясын қиындатады. Рафидтердің жинақталу механизмі немесе себебі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ бұл, ең болмаса, өсімдіктерді жеуден қорғау механизмі болып табылады. Сондай-ақ, кейбір жағдайларда рафидтер өсімдіктердің қаңқа құрылымын қалыптастыруға көмектеседі деген болжам бар. Рафидтер әдетте әуе органдарындағы, әсіресе жапырақтардағы паренхима жасушаларында кездеседі және көбінесе мезофиллмен шектеледі. Жапырақ ауданы артқан сайын рафидтердің саны да артады, бұл процесс тіпті жас жапырақтарда да басталады. Жасушада кристаллдардың пайда болатынын білдіретін алғашқы белгілер – жасушалардың үлкен ядромен кеңеюі. Рафидтер өсімдіктердің арнайы жасушаларында немесе идиобластар деп аталатын кристалл камераларында табылады. Электрондық микроскопия рафидтік инелі кристаллдардың әдетте төрт қырлы немесе H пішіндес (екі жағынан ойықтары бар) немесе алтыбұрышты қималы және кейбіреулері тікенді екенін көрсетті. Ваттендорф (1976) жарық микроскопында көрінетін барлық дөңгелек қималы рафидтердің қимасы бойынша алтыбұрышты болуы мүмкін деп ұсынды. Ваттендорфтың Agave americana-дағы алтыбұрышты кристалдары кальций оксалаты болған. Поляризацияланған жарықпен микроскопия рафидтермен жарқын опалесценцияны көрсетеді. Tradescantia pallida сияқты өсімдіктер де ауыр металдар стресіне жауап ретінде кальций оксалаты кристалдарын жинақтайды.
Зиянды әсерлері
Рафидтер токсиннің өсімдік жейтін жануардың терісі арқылы өтуін жеңілдету арқылы ауыр уытты реакцияларды тудыра алады, себебі рафидтер бар тіндерде де уыттар болады. Тышқандар үшін өлімге әкелетін доза шамамен 15 мг/кг құрайды. Рафидтер өсімдіктерді жейтін жануарларға қарсы қорғаныс механизмі болып көрінеді, өйткені олар өсімдік жапырақтарын шайнаған жануардың жұмсақ тіндерін – жұқа кеуде немесе қызыл ішек тіндерін жыртып, зақымдауы мүмкін. Улану процесі екі кезеңнен тұрады: механикалық тікелей тегіс тістеу және зиянды протеазаның инъекциясы. Рафидтерді қамтитын өсімдіктерді, мысалы, кейбір үй өсімдіктерін ішке жұту бірден ауыздың ұюына, содан кейін қысқа уақыттан соң ауырсынулы ісінуге, көпіршіктер пайда болуына және дисфагияға (қорқынышпен жұту қиындығына) әкелуі мүмкін, бұл ауыз және тамақтың күйдіретіндей болып ауыруымен бірге екі аптаға дейін сақталады. Тыныс жолдарының жағдайын бағалау және оны басқару ең маңызды, сондай-ақ көзге тиген жағдайда жан-жақты шаю және ауырсынуды басатын дәрілер беру қажет. Рафидтерді қайнату арқылы жоюға болмайды, олар үшін қышқыл орта немесе эфир сияқты химиялық еріткіштер қажет. Көп мөлшерде рафидтер бар өсімдіктер әдетте ащы және дәмсіз болады. Дегенмен, рафидтердің бар-жоғын тек татым арқылы анықтау әрқашан мүмкін емес. Мысалы, үнділік түйнесі сияқты көп мөлшерде рафидтер бар кейбір түбірлер пісірілген кезде дәмді болуы мүмкін, себебі рафидтер крахмал матрицасына байланысқан, бұл тілдің оларды сезінуіне кедергі келтіреді. Кейбір өсімдіктер рафидтерді шырышты ортада сақтайды және олар да ащы болмайды.