Бразилиядағы және Оңтүстік АҚШ-тағы плантация үйлері

Кіріспе

Бразилиядағы плантация үйлері
Плантацияның басты үйі

Плантация үйі – плантацияның басты үйі, көбінесе үлкен шаруашылық үйі, ол жиі плантацияның толық символы болып табылады. Оңтүстік АҚШ және басқа да аймақтардағы плантация үйлері бүгінде әсем әрі қымбат архитектуралық құрылыстар ретінде белгілі, бірақ көпшілігі тұрмыстық, жұмыс істейтін ферма үйлері болған.

Соғыс алдындағы Оңтүстік Америка

Американың оңтүстігінде соғысқа дейінгі плантациялар «плантациялық үйге» – иесінің резиденциясына, маңызды істер жүргізілетін жерге негізделген. Құлдық пен плантациялар Оңтүстіктің әртүрлі аймақтарында әртүрлі сипатта болды. Чесапик шығанағының жоғарғы оңтүстігіндегі колониялар бірінші болып дамығандықтан, соғысқа дейінгі Оңтүстіктің тарихшылары плантаторларды 20 құл ұстаған адамдар деп анықтады. Ірі плантаторлар одан да көп құл ұстаған, әсіресе терең Оңтүстік дамыған кезде. Құл иелерінің көпшілігі 10 немесе одан аз құл ұстаған, көбінесе оларды үй шаруашылығына жұмсаған. 18 ғасырдың соңында Жоғарғы Оңтүстіктегі плантаторлардың көпшілігі темекі өсіруден аралас егін өндіруге ауысты, себебі темекі топырақты толыққанды сарқып, нарық өзгерген болатын. Темекіден бас тарту олардың жұмысқа қажетті құлдардан артық құлдары бар екенін білдірді, сондықтан олар оларды ішкі құл саудасында сата бастады. Плантацияларда әртүрлі тұрмыстық архитектура болған. Мысалы, Вирджиниядағы Джеймс өзенінің жағасындағы иеліктері бар ең ірі және бай плантатор отбасылары кірпіштен және грузин стилінде сарайлар салған, мысалы Ширли плантациясы. 18 және 19 ғасырдың соңындағы қарапайым немесе кішігірім плантаторлар ағаштан жасалған қарапайым ғимараттар салған, мысалы Чарльз Сити округіндегі Саутхолл плантациясы. Оңтүстік Каролинаның төменгі жазықтарында, тіпті Америка революциясына дейін, күріш плантацияларының иелері әдетте жүздеген құлдарға ие болған. Чарльстон мен Саваннадағы элита да көптеген құлдарды үй қызметшілері ретінде жұмыс істеуге мәжбүр еткен. 19 ғасырдағы терең Оңтүстіктің мақта өсіруі, Жоғарғы Оңтүстікке қарағанда әлдеқайда көп жерді қамтитын үлкен плантацияларға тәуелді болды; ал жұмыс үшін плантаторлар жүздеген құлдар ұстаған. 1865 жылдың желтоқсанына дейін құлдық АҚШ-тың кейбір аймақтарында заңды болды. Құлдардың көпшілігі ауыл шаруашылығында жұмыс істеген, ал «плантатор» термині көбінесе көптеген құлдарды ұстаған фермерді сипаттау үшін қолданылған. «Плантатор» терминінің жалпыға қабылданған анықтамасы жоқ, бірақ академиялық тарихшылар оны элиталық тапты, «жеткілікті қаражаты бар жер иесі» деп анықтаған. Роберт Фогель мен Стэнли Энгерман ірі плантаторларды 50-ден астам құлға ие болғандар, ал орта плантаторларды 16 мен 50 құлдың арасында иеленгендер деп анықтайды. Алабамадағы Black Belt округтерін зерттеуде Джонатан Винер плантаторларды құлға айналған адамдар емес, нақты мүлікке иелік ету арқылы анықтайды. Винердің пікірінше, 1850 жылы плантатордың мүлкі кемінде 10 000 доллар, ал 1860 жылы 32 000 долларға бағаланған, бұл жер иелерінің шамамен 8 пайызына тиесілі. Оңтүстік-батыс Грузияны зерттеу барысында Ли Формуолт плантаторларды құлдар емес, жер иеленушілердің көлемі бойынша анықтайды. Формуолттың плантаторлары жер иелерінің ең жоғарғы 4,5 пайызын құрайды, бұл 1850 жылы 6000 долларға немесе одан да көп, 1860 жылы 24 000 долларға немесе одан да көп, ал 1870 жылы 11 000 долларға немесе одан да көп сомаға бағаланған мүліктерді қамтиды. Техас штатының Харрисон округіне қатысты зерттеуінде Рэндольф Б. Кэмпбелл ірі плантаторларды 20 құлдың иелері, ал шағын плантаторларды 10 мен 19 құлдың иелері деп жіктейді. Арканзас штатының Чикот және Филлипс округтерінде Карл Х. Монихон ірі плантаторларды жиырма немесе одан да көп құлға ие болған және алты жүз немесе одан да көп акр жерге ие болғандар деп анықтайды.

In the American South, antebellum plantations were centered on a "plantation house," the residence of the owner, where important business was conducted. Slavery and plantations had different characteristics in different regions of the South. As the Upper South of the Chesapeake Bay colonies developed first, historians of the antebellum South defined planters as those who held 20 enslaved people. Major planters held many more, especially in the Deep South as it developed. The majority of slaveholders held 10 or fewer enslaved people, often to labor domestically. By the late 18th century, most planters in the Upper South had switched from exclusive tobacco cultivation to mixed crop production, both because tobacco had exhausted the soil and because of changing markets. The shift away from tobacco meant they had slaves in excess of the number needed for labor, and they began to sell them in the internal slave trade. There was a variety of domestic architecture on plantations. The largest and wealthiest planter families, for instance, those with estates fronting on the James River in Virginia, constructed mansions in brick and Georgian style, e. g. Shirley Plantation. Common or smaller planters in the late 18th and 19th century had more modest wood frame buildings, such as Southall Plantation in Charles City County. In the Lowcountry of South Carolina, by contrast, even before the American Revolution, planters holding large rice plantations typically owned hundreds of enslaved people. In Charleston and Savannah, the elite also held numerous enslaved people to work as household servants. The 19th century development of the Deep South for cotton cultivation depended on large plantations with much more acreage than was typical of the Upper South; and for labor, planters held hundreds of enslaved people. Until December 1865, slavery was legal in parts of the United States. Most enslaved people labored in agricultural production, and planter was a term commonly used to describe a farmer with many enslaved humans. The term planter has no universally accepted definition, but academic historians have defined it to identify the elite class, "a landowning farmer of substantial means." Robert Fogel and Stanley Engerman define large planters as owning over 50 enslaved people, and medium planters as owning between 16 and 50 enslaved humans. In his study of Black Belt counties in Alabama, Jonathan Wiener defines planters by ownership of real property, rather than of enslaved people. A planter, for Wiener, owned at least $10,000 worth of real estate in 1850 and $32,000 worth in 1860, equivalent to about the top 8 percent of landowners. In his study of southwest Georgia, Lee Formwalt also defines planters in size of land holdings rather than enslaved people. Formwalt's planters are in the top 4.5 percent of land owners, translating into real estate worth $6,000 or more in 1850, $24,000 or more in 1860, and $11,000 or more in 1870. In his study of Harrison County, Texas, Randolph B. Campbell classifies large planters as owners of 20 enslaved humans, and small planters as owners of between ten and 19 enslaved humans. In Chicot and Phillips counties, Arkansas, Carl H. Moneyhon defines large planters as owners of twenty or more enslaved humans, and six hundred or more acres.

АҚШ-тың оңтүстігіндегі плантация үйі

Көптеген тарихи зерттеулер плантациялардың басты үйлеріне бағытталған, себебі олардың сақталу ықтималдығы жоғары болған және әдетте кешендегі ең әсем құрылыстар болған. Сонымен қатар, жақын уақытқа дейін ғалымдар мен жергілікті тарихшылар плантация иесі, яғни плантатор мен оның отбасының өміріне, құл ретінде ұсталған адамдарға қарағанда көбірек назар бөлген. Барлық романтикалық көзқарастарды естен шығарып, плантация үйі ең қарапайым түрінде жұмыс істейтін шаруа үйі болды. Кейбір плантация үйлері әу баста зәулім сарайлар ретінде жоспарланып, бірден салынса, көптегендері сол күйінде қалды, ауыстырылды немесе уақыт өте келе жақсартылып, кеңейтілді. Оңтүстік аймақтарында алғашқы қоныс аударушылар үйлерді тұрақтылықты орнату немесе байлық пен билікті көрсету үшін емес, жергілікті климатқа сай қарапайым баспана беру үшін салған. Колониялық Делавэр, Джорджия, Мэриленд, Солтүстік Каролина, Оңтүстік Каролина және Вирджиниядағы алғашқы плантация үйлері британдық туынды халықтық формаларды, мысалы зал және қонақ бөлме типі мен орталық дәліз үйін үлгі еткен. Кейінгі отарлау кезеңіндегі зәулім құрылыстар көбінесе неоклассикалық стильге сәйкес келді, бірақ Вирджинияда кейбір өте ерте және сирек кездесетін Якобиндік құрылыстар сақталған. Ал Луизиана штатының оңтүстік бөлігіндегі плантациялар француз колониялық архитектуралық типтерін, кейбір испандық ықпалдарды бейнеледі, бұл 1803 жылы Луизиананы сатып алғаннан кейін де сақталды. Революциялық соғыстан кейін Федералды және Джефферсондық типтегі неоклассицизм ресми плантациялық архитектурада басымдық алды. Кентукки мен Теннесси сияқты бастапқы британдық колониялардан тыс Оңтүстіктің үлкен бөліктері 1800 жылдардың басына дейін кеңінен қоныстанбады. Алабама мен Миссисипинің үлкен бөліктері шамамен бір уақытта қоныстанғанмен, осы штаттардың кейбір аймақтары, сондай-ақ Батыс Джорджия мен Оңтүстік-Шығыс Теннессидің бөліктері 1830 жылдары үндістерді қоныстандырудан кейін ғана кеңінен қоныстанды. Бұл жаңа қоныстанған аймақтарда ресми сәулет өте аз болды, 1840 жылдарға дейін көптеген тұрғын үйлер кесілген бұйымдардан тұрды. Көптеген ағаш үйлер догтрот типті жобамен салынған. Алғашқы қоныстану кезеңінен кейін Оңтүстіктің ескі аймақтарынан, әсіресе I үйінен, архитектура ғалымдары зал және қонақ бөлмелерінің және орталық дәліз үйлерінің ұрпағы деп санайтын стильдер келді. Орталық дәліз үйі танымал болды және бір қабатты (бір бөлме тереңдігі) немесе екі қабатты (екі бөлме тереңдігі) болуы мүмкін. I үйлері әрқашан екі қабатты, әрқашан бір қабатты, екі қабатты немесе төбелі шатырлы болды. Олардың ені кем дегенде екі бөлмеден тұратын, кейінгі үлгілерде оларды бөліп тұратын орталық зал болды. Оңтүстікте олардың жалпы ені бір қабатты, ал алдыңғы және артқы жағы кеңейтілген. Бұл үйлер ашық верандалар, жабық бөлмелер немесе екеуінің бірі болуы мүмкін. Бұл I үйіне қосымшалармен "Плантациялық қарапайым" деп аталатын. Бұл сонымен қатар сәулет өнерінің өзгеруіне ең бейімделетін халық үйлерінің бірі болып шықты, кейбіреулерінде тіпті неоклассикалық портиктер мен басқа да жоғары стильді элементтер кейінірек қосылды. Креальдік коттедждер деп аталатын тағы бір үй түрі бұрын Жаңа Франция аймағына қарасты болған Мексика шығанағы мен өзендерінің бойындағы аймақтардан шыққан. Ол әрқашан бір жарым қабатты, екі қабатты шатыры бар және көбінесе жоғарғы қабаттағы терезелері бар. Алайда, ол басты шатырдың астында толық ені бар алдыңғы веранданы орналастырды, есіктер немесе барлық бөлмелерден верандаға ашылатын терезелер бар және әдетте толығымен көтерілген жертөледе немесе іргетастарда жерден жоғары көтерілді. Бұл Алабама, Луизиана және Миссисипидің төменгі ағысындағы көптеген ерте плантация үйлері мен қала үйлерінде кең таралған форма болды. Неоклассицизмде ежелгі Рим үлгілері мен Тоскана ордені, сондай-ақ түпнұсқадағы үш грек орнының римдік нұсқалары қолданылған. Гректердің алғашқы ордендері дориялық, иондық және коринфтік болды. Грек қайта өрлеуінің академиялық нұсқасы ежелгі грек сәулетінің таза түрін қабылдады. Көптеген оңтүстік плантациялар үшін үлкен байлық кезінде оның танымалдылығына байланысты, бұл плантациялар аңызына тұрақты түрде байланысты болған грек қайта өркендеуі болды. Кейбір үйлер сәулетшілердің жобалауымен жасалса да, көпшілігі, тіпті көпшілігі, иелері немесе ағаш ұсталары Ашер Бенджамин, Минард Лафевер, Джон Хавиланд және басқалар шығарған үлгілерге сәйкес салынды. Грек қайта өрлеуі Оңтүстіктің ыстық және ылғалды климатына бейімделді, стильдің аймақтық және тіпті қалалық айырмашылықтары байқалды. Грек қайта өрлеуі Азамат соғысынан кейін де Оңтүстіктің ауылдық архитектурасында танымал болды, бірақ сол кезде пайда болған басқа стильдер де болды: Итальяндық және Готикалық қайта өрлеу. Олар плантациялық архитектурада толыққанды қабылдануына біраз уақыт кетті, бірақ стильдік ықпалдың қосылуын байқауға болады. Мысалы, Грек қайта өрлеуі стиліндегі үйлерге Итальяндық мұнаралар, консольді еңірлер қосылды немесе осы стильге тән асимметриялық пішін қабылдады. 1861 жылы соғыс басталғаннан кейін зәулім сарайлар салу тоқтатылды. Соғыстан және Реконструкция аяқталғаннан кейін экономика күрт өзгерді. Плантаторлардың көпшілігінде қолдағы қаражаты болмады, ал жаңа құрылыс көптеген плантацияларда тоқтатылды. Жаңа жалға беру жүйесі көптеген плантацияларды сақтап тұрды, бірақ зәулімдік дәуірі аяқталды.

Most historical research has focused on the main houses of plantations, primarily because they were the most likely to survive and usually the most elaborate structures in the complex. Also, until fairly recent times, scholars and local historians usually focused on the life of the plantation owner, that is, the planter, and his or her family rather than the people they held as slaves. All romanticized notions aside, the plantation house was, at its most basic, a functioning farmhouse. Although some plantation houses were planned as grand mansions and were built all at once from the ground up, many more began as fairly rudimentary structures that either stayed that way, were replaced, or were enlarged and improved over time as fortunes improved. In most areas of the South, the earliest settlers constructed houses to provide basic shelter suited to their local climate, not to establish permanence or demonstrate wealth or power. In colonial Delaware, Georgia, Maryland, North Carolina, South Carolina, and Virginia, the earliest plantation houses tended to follow British derived folk forms such as the hall and parlor house type and central passage house type. Grander structures during the later colonial period usually conformed to the neoclassically influenced styles, although some very early and rare Jacobean structures survive in Virginia. And in the southern portion of what became the state of Louisiana, the plantations reflected French Colonial architectural types, some with Spanish influences, that remained in trend well after the Louisiana Purchase in 1803. Following the Revolutionary War, Federal and Jeffersonian type neoclassicism became dominant in formal plantation architecture. Large portions of the South outside of the original British colonies, such as in Kentucky and Tennessee, did not see extensive settlement until the early 1800s. Although large portions of Alabama and Mississippi were settled at roughly the same time, there were areas of these states, along with portions of western Georgia and southeastern Tennessee, that did not see wide scale settlement until after the Indian removal in the 1830s. Very little formal architecture existed within these newly settled areas, with most dwellings being of hewn logs into the 1840s. The dogtrot type plan was common for many of these log houses. After the period of initial settlement, more refined folk house types came from the older portions of the South, especially the I house, thought by architectural scholars to be a descendant of the hall and parlor and the central passage house types. The central passage house continued to be popular and could be either single pile (one room deep) or double pile (two rooms deep). I houses were always two stories high, always single pile, with side gables or a hipped roof. They were at least two rooms wide, with latter examples usually having a central hall dividing them. In the South, they usually had full width one story shed extensions to the front and rear. These sheds could manifest as open porches, enclosed rooms, or a combination of the two. This I house with sheds came to be commonly referred to as "Plantation Plain". It also proved to be one of the most adaptable folk house types to changing architectural tastes, with some even having neoclassical porticoes and other high style elements added to them at a later date. Another house type, the Creole cottage, came from the areas along the Gulf Coast and its associated rivers that were formerly part of New France. It was always one and a half stories, with a side gabled roof, and often had upper floor dormer windows. However, it accommodated a full width front porch under the main roof, with doors or jib windows opening from all of the rooms onto the porch, and was usually raised high above the ground on a full raised basement or piers. It was a common form for many early plantation houses and town houses alike in the lower reaches of Alabama, Louisiana, and Mississippi. Earlier neoclassicism had often used ancient Roman models and the Tuscan order, along with the Roman versions of the original three Greek orders. The original Greek orders were Doric, Ionic, and the Corinthian. The academic version of Greek Revival embraced the pure form of ancient Grecian architecture. Due to its popularity during a time of great wealth for many southern plantations, it was the Greek Revival that became permanently linked to the plantation legend. Though some houses were architect designed, many, if not most, were designed by the owners or their carpenters from pattern books published by Asher Benjamin, Minard Lafever, John Haviland, and others. Greek Revival proved to very adaptable to the hot and humid climate of the South, with colloquial adaptations of the style seen from one region, and sometimes from one town, to another. Greek Revival would remain a favorite architectural style in the agrarian South until well after the Civil War, but other styles had appeared in the nation about the same time as Greek Revival or soon afterward. These were primarily the Italianate and Gothic Revival. They were slower to be adopted in whole for domestic plantation architecture, but they can be seen in a fusion of stylistic influences. Houses that were basically Greek Revival in character sprouted Italianate towers, bracketed eaves, or adopted the asymmetrical massing characteristic of that style. The outbreak of war in 1861 put an abrupt end to the building of grand mansions. Following the war and the end of Reconstruction, the economy was drastically altered. Planters often did not have the funds for upkeep of their existing houses and new construction virtually ceased on most plantations. The new sharecropping method kept many plantations going, but the days of extravagance were over.