Кіріспе

Касперль, Каспер немесе Касперл (Бавариялық неміс тілінде: Káschberl, Швабиялық неміс тілінде: Kaschberle, Швейцариялық неміс тілінде: Chaschperli) – Австрия, неміс тілді Швейцария және Германияның танымал және дәстүрлі қуыршақ кейіпкері. Оның тамыры 17 ғасырға дейін жетеді, және кейде оның танымалдылығы соншалық, Касперль театры қуыршақ театрымен бірдей ұғым болған. Касперль театрында келесі кейіпкерлер кездеседі: Каспер, Гретель, Сеппель, Әже, ханшайым, патша, сиқыршы, қарақшы және крокодил. Ескі, дәстүрлі Касперль қойылымдары "Мистер Панчқа" өте ұқсас. Гримм және басқа да ертегілердің "Касперль нұсқалары", сондай-ақ "қазіргі заманғы ертегілер" де бар.

Өмірбаян

Каспер (Оңтүстік Германия мен Австрияда Касперль және Касперле деп аталады) – неміс қуыршақ театрының басты кейіпкері. Каспер есімінің ежелгі парсы тілінен шыққандығы болжанады, мағынасы – "қазына сақтаушы". Дәстүр бойынша, Мәсіхтің тууына келген үш патшаның бірінің аты Каспар болған. Бұл кейіпкер орта ғасырлық шіркеудің мистик қойылымдарында да кездеседі. Каспер, Францияның Гвиньоль және Ұлыбританияның Панч пен Джуди сияқты, итальяндық Commedia dell'Arte-дегі Пульчинелла кейіпкерінен бастау алады. Пульчинелла көбінесе ақ киім, ұзын ақ қалпақ және қара маска киетін, зорлық-зомбылыққа бейім кейіпкер болған. Бұл кейіпкер көбінесе Неаполь қаласымен байланыстырылады. Каспер деп аталатын қуыршақ кейіпкері алғаш рет 1858 жылы Мюнхенде Граф Поччидің марионеткалық қойылымында ("Сиқырлы Лилия") пайда болды. Панч сияқты, Каспер де әуелде шайтанды, әйелді және крокодилді жеңу үшін шлепстик қолданған.

Хохнштейнер стилі

1920 жылы Макс Якоб бүгінде танымал Каспер театрының түрін енгізді. Каспер оң қаһарманға айналды, соңында шлепстик қолдануын тоқтатты (Бавария мен Австриядан басқа) және балалар сипаттарын қабылдады. Бұл стиль Хонштейнер стилі деп аталады (Макс Якоб пен оның труппасы тұрған және Каспер қойылымдары өткен Саксониядағы Хонштейн қамалының атымен). Қазіргі заманғы Каспер пьесаларында Каспер достарына (әже, Сеппель, ханшайым және т.б.) түрлі қиындықтарда көмектеседі. Мысалы, Сиқыршы Сеппелді тауыққа айналдырады немесе біреу әжесінің тортасын ұрлайды. Каспер театрының құрылымы Гримм ертегілерін, мысалы, Гензель мен Гретель және Қызыл Жүрекшені қайта айту үшін де қолданылады. Оңтүстік Германия мен Австрияда Касперді Касперле немесе Касперл (Каспердің кішірек түрі) деп атайды. Каспер мен оның достары балаларға достық, сақтық, әділдік, тапқырлық, нығайлылық және мейірімді юмор сияқты маңызды құндылықтарды үйретеді. Балалардың реакциялары жиі ынталандырылады және пьесаның дамуына енгізіледі. Міне, стандартты кейіпкерлер мен кейіпкерлердің қарама-қайшылығынан туындайтын типологиялық жағдайлардың тізімі. Каспер – біздің жеңіске жетпейтін батырымыз. Ол тіпті қауіп-қатер алдында да күліп, әзілдейді. Каспер әрқашан достарымен жаңа оқиғаларға дайын. Ол ойнақылық, сөз ойындары және зиякерлік арқылы жеңіске жетеді. Каспердің өзі балалар сипатына ие болғандықтан, балалар онымен жақындық сезінеді. Скетчтерде балалар Каспердің оқиғаларына қатысып, бірге батыл түрде қауіп-қатерге қарсы тұрады. Гретль – Каспердің жақсы досы немесе кейде әйелі. Ол ақылды, практикалық және көмекші. Ол көбінесе зұлымдарды алдап Касперге көмектеседі. Оның көптеген жақсы қасиеттері бар. Сеппель – Каспердің тағы бір жақсы досы. Ол жайлы, кейде ақылды және күшті. Ол дәмді тағамнан ешқашан бас тартпайды. Ол Касперді қауіпті оқиғаларға бармау туралы жиі ескертеді және оңай қорқып кетеді. Полиция – билікті және қоғамның заңдарын көрсетеді. Ол жақсы дос және жағдайды түзетуге көмектеседі. Полициядан кеңес сұралады. Ол Каспердің әзілдеріне көз жұмса маған, бірақ Касперге қатаң қарап немесе қоғамдағы ережелердің маңыздылығын еске түсіреді. Ұры – жаман, қарапайым, лас, жалғаншы және жалқау! Ол өте күшті, бірақ бақытымызға орай, ақылды емес. Сондықтан ол әрқашан ұсталып, жазаланады. Жаман, қасарысқан, тез ашуланатын және айлакер болудан басқа, Сиқыршы сиқыр жасайды және басқа зұлымдармен бірігеді. Ол балалардың жиі таңдайтын рөлі, ол агрессияны немесе жасырылған қақтығысты көрсетеді. Сиқыршы – күшті, дана және көмекші. Ол өзінің күшін тек жақсылыққа ғана қолданады. Алайда, ол өзін тым маңызды санап, Каспер оның есебінен көңіл көтеретін кезде, ол жиі: «Мен кім екенімді білмейсің бе?» деп сұрайды. Сиқыршының таң қалдыратын кіруі көбінесе күлкіге себеп болады. Аңқаның үлкен, өткір тістері бар аузы бар. Ол – ақылсыз жейтін машина. Әже – ақылды және әдептілік бойынша сарапшы. Ол Каспердің кез келген пьесасындағы тыныш нүкте. Әже жиі Каспер мен Сеппелді оқиғалардан кейін шұжықпен сыйлайды. Әже немерелеріне тым қатаң болмай, олардың оқиғаларына жол беріп, балаларды жеке тұлғалыққа бастайды. Патша – шешімдерімен күшті және әділ. Ол кейіпкерлерді ерлігі үшін марапаттайды. Патша өз патшалығынан қауіп-қатерді тек Каспердің көмегімен ғана жоя алады. Патшалық отбасы көбінесе баланың өз отбасын көрсетеді. Бұл кейіпкерлер сондай-ақ ересектер арасындағы қарым-қатынастарды, мысалы, танысу мен некеге еліктеу үшін де қолданылады. Ібіліс – өзімшілдік, ашкөздік немесе билікке құмарлық сияқты жаман қасиеттерді бейнелейді. Ол Касперді және басқаларды оларға берілуге азғыруға тырысады, олардың қоғамға тигізетін зиянды әсерін көрермендерге көрсетеді.

Басқа заманауи Каспарлар

Нан және қуыршақ театры – америкалық компания, оны Силезияда туған Питер Шуман басқарады. Театр жиі «Ширіген идея театры» атты ойдан шығарылған труппаның шағын көріністерін қояды, онда бірнеше Каспарлар болады. Каспарлар көбінесе зорлыққа ұмтылып, адал емес әрекеттер жасайтын алдамшылар, бір-бірін таяқтармен ұрып, саяси немесе әлеуметтік сатираны көрсетеді.

Каспердің туыстары

Панчты XVII ғасырда итальяндық Пьетро Гимонде Ұлыбританияға әкелді. Алғашқы Пульцинелла – марионетка болған. Уақыт өте келе оның аты "Панч" деп ағылшын тіліне бейімделді, ол қол қуыршағына айналды. "Панчтан гөрі бақыттырақ" және "шайтанды жеңдік" деген тіркестер, әдетте, "Панч пен Джуди" қуыршақ театрынан шыққан. Макс Джейкобтың шабыттанған "Каспар" кейіпкері 17 ғасырғы көшедегі әуесқойлықтың көп бөлігінен бас тартса, Панч оны қабылдайды. Дәстүрлі Каспер мен қазіргі Панч крокодилді, полицияны және тіпті Шайтанды жеңу үшін шлепстик қолданады. "Шлепстик" – Commedia Dell'arte-дегі кастаньета сияқты біріктірілген ағаш тақташалардан жасалған таяқшадан шыққан. Соқтығысқанда шлепстик қатты дыбыс шығарады. Бұл термин физикалық комедияның синониміне айналды. Панч баласының зарлануынан, әйелінің (Джуди) тынышсыздығынан және тиімсіз бюрократиядан қынжылады. Бұл оның басқа кейіпкерлерді шлепстигімен ұруына әкеледі, бірақ бұл зорлық-зомбылықтың ритуалды түрі. Дәстүрлі қойылымдар Панчтың ең жамандықты жеңіп, "Хуза, Хуза, мен Шайтанды өлтірдім!" деп жариялауымен аяқталады. Қазіргі заманғы қойылымдарда Панчты крокодил жұтып қояды, әруақ өкінішке келтіріп қорқытады немесе полиция ұстайды. Панч пен Каспердің қойылымдары "свайзл" қолдану арқылы да ерекшеленеді. Свайзл – Панчқа жоғары, сыңғырлаған дыбыс беру үшін қолданылады. Панч қойылымдарын әдетте "профессорлар" көрсетеді. Кейде Панчтің сөзі түсініксіз болуы мүмкін, сондықтан "профессор" аудармашы рөлін атқарады. 19 ғасырда Англия көшелерінде Панч қойылымдарын кездестіру оңай болған. Бүгінде олар сирек кездеседі. Ағылшын дәстүрі бойынша, Панч қойылымдарын демалыс күндері жағажайда көруге болады. Пульцинелланың түрлері бүкіл Еуропа және тіпті Түркияда кездеседі. Кейіпкерлердің аттары әр елде әртүрлі. Францияда ол Полишинель деп аталады (Гиньоль, 19 ғасырда Лион маңында дамыған кейіпкер, Полишинельмен көп ортақ белгілері бар, бірақ оны тікелей Полишинельден туындаған деп айтуға болмайды). Нидерландыда ол Ян Клаасен, кейде мейірімді, кейде алдамшы болатын, әр аймақта ерекшеленетін кейіпкер. Түркияның Карагөз және грек Карагиози ортақ Осман көлеңкелі қуыршақ дәстүрінен шыққан; бұл дәстүрлердің шығу тегі және Пульчинелла "туыстығымен" байланысы белгісіз. Сондай-ақ, Явалық көлеңкелі қуыршақ Петруктың кейіпкерлері осы еуропалық тұлғалармен ұқсас сипаттамаларға ие – кейбір явалықтар Петрукты еуропалық деп санайды – және тарихи байланысты растау қызықты болғанымен мүмкін емес. Стравинский орыс Петрушкасын осы аттас балетімен әйгілі етті. Бұл оқиғада өмірге келген үш қуыршақ (Петрушка, Балерина және Мавр) бар. Ақырында, Мавр балеринаға қызғаныштан Петрушканы өлтіреді. Соңғы сахнада Петрушканың тек қана шөппен толтырылғаны анықталады.