Кіріспе

Жіп немесе сымдар арқылы жоғарыдан басқарылатын қуыршақ.
Осы типтегі қуыршақ – марионетка (марионетка).

Марионетка – жіп немесе сымдар арқылы, аймақтық ерекшеліктерге байланысты жоғарыдан басқарылатын қуыршақ. Марионетканы басқарушы адам марионеткашы деп аталады. Марионеткалар түрлі театрлар мен ойын-сауық орындарында марионеткашының көрерменге жасырын немесе ашық көрінуін қамтамасыз ететін тігінен немесе көлденең басқару таяқшасымен басқарылады. Олар сондай-ақ фильмдерде және теледидарда қолданылған. Сымдардың бекітілуі қуыршақтың кейіпіне немесе мақсатына қарай әр түрлі болады.

Этимология

Француз тілінде "марионет" сөзі "кішкентай Мэри" дегенді білдіреді. Орта ғасырларда Францияда библейлік оқиғаларды көрсету үшін жиі жіп қуыршақтар қолданылған, және Мәриям ана танымал кейіпкер болғандықтан, осылай аталған. Францияда "марионет" сөзі кез келген қуыршақты білдіруі мүмкін, бірақ басқа елдерде ол көбінесе тек жіп қуыршақтарды ғана атайды.

Сицилиялық қуыршақтар

Есек арбаларының қабырғалары Франк романтикасының поэмаларынан, мысалы, "Ролан әні" сияқты, күрделі суреттермен әшекейленген. Осы оқиғалар дәстүрлі қуыршақ театрларында, қолмен жасалған ағаштан жасалған қуыршақтар арқылы ойнатылады – бұл өнер түрі Сицилияда "L'Opera deî Pupi" ("Қуыршақтар операсы") деп аталады. Қуыршақтар операсы және сицилиялық cantastorî (ертегішілер) дәстүрі 13 ғасырдың бірінші жартысында Киелі Рим императоры Фридрих II билігінде Сицилиядағы провансальдық трубадур дәстүріне қатысты. Бұл қуыршақ өнерін тамашалауға Сицилиядағы Палермодағы қуыршақ театрлары өте қолайлы орын.

Марионеткалық опералар

18 ғасырда опералар негізінен қуыршақтар үшін жазылған. Моцарт бала кезінде қуыршақтарды көрген. Глюк, Хайдн, де Фалла және Респиги ересектерге арналған операларды қуыршақтарға жазды. Льюис Кэрролл бауырларының ойын-сауығы үшін қуыршақ опералары мен пьесалар жазды. Бүгінде Австрияның Зальцбург қаласында Зальцбург қуыршақ театры өз театрында қуыршақтарды қолдана отырып, толық көлемді операларды көрсету дәстүрін жалғастыруда. Opera di Pupi, сицилиялық қуыршақ театры, 2008 жылы Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне қайта енгізілді.

Қазіргі кездегі куурьтер мен куурьтер театры

Кейде қуыршақтарды "қуыршақтар" деп атайды, бірақ "қуыршақтар" термині оларды саусақ, қолғап, таяқ және көлеңке қуыршақтары сияқты басқа қуыршақ түрлерінен ажыратады, сондықтан нақтырақ. Ұлыбританияда 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында қуыршақтардың қайта жандануын Гарри Уэнслау мен Уолдо Ланчестер, Британдық қуыршақ және модельдік театр гильдиясының негізін қалаушылардың екеуі жетекке алды. 1936 жылы Ланчестер және оның әйелі Мюриэл Ворстерширдегі Малверн қаласында Ланчестер қуыршақ театрын ашты – сол кезде елде қуыршақтарға ғана арналған жалғыз театр. Ұлыбританиядағы мақсатты қуыршақ театры – Харлекин қуыршақ театры (1958 жылы салынған), Солтүстік Уэльстегі Рос-он-Сидеде орналасқан. Оның негізін ФРСА-ның Эрик Брамолл қалады, ал Крис Сомервилл оны жалғастырды. Кейде қуыршақтармен өнер көрсететін басқа театрлардың қатарында Джон мен Линди Райт Лондонның Ислингтон қаласында құрған Little Angel Theatre бар, оның алғашқы қойылымы "The Wild Night Of The Witches" қуыршақ қойылымы болды. Ол 1961 жылы театрды ашты және 2011 жылы 50 жылдығына қайта қойды. Рей мен Джоан ДаСильва құрған Норвич қуыршақ театры кейде қуыршақ шоуларын көрсетеді, ал Грен Миддлтон мен Джульет Роджерс құрған қуыршақ театры Бардж жыл бойы ұзын сымды қуыршақтарды қолдануды жалғастырады. Баржа қыс айларында Лондонның Кіші Венециясында орналасқан, ал жаз айларында Ричмонд-Апон-Темза сияқты жерлерге саяхаттайды. Шотландияда доктор Малкольм Найт осы өнер түрін қолдады және соңғы 25 жылда Шотландияның маска және қуыршақ орталығы катализатор, жетекші агенттік және маска және қуыршақ театрына қызығушылық танытқандардың барлығы үшін ресурстық орталық ретінде қызмет етті. Германияда Аугсбург қуыршақ театры 1948 жылдан бері ертегілер мен күрделі шығармаларды театрландырып келеді. 1953 жылы ол "Джим Кнопф және локомотив жүргізушісі Лукас" және "Мұздан келген Урмель" сияқты телесериалдарды шығара бастады. Австрияда 1913 жылы профессор Антон Айхер Сальцбург қуыршақ театрын құрды. Айхерге 1855 жылы Германияда Мюнхен қуыршақ театрын құрған граф Франц Поччи үлкен әсер етті. 2012 жылға дейін Сальцбург қуыршақ театры оның немересі Гретл Айхердің көркемдік жетекшілігінде болды. Ол қуыршақтармен өмір сүрудің тартымдылығы неде? Осы "аспапты" шеберлікпен меңгерудің ләззаты? Өзіңді өзгерту? Мен үшін бұл – сана-сезіммен және жанмен бірге болу, музыка мен қозғалысқа бірігу процесі, осы жақсы көрілетін жаратылыстарды өмірге әкеледі. Сальцбург қуыршақ театры негізінен "Жарқанат" және "Сыбызғының әні" сияқты операларды, сондай-ақ "Жақсылыққа қарсы жамандық" сияқты шағын балеттерді қояды. Сальцбург қуыршақ театрының қойылымдары ересектерге арналған, бірақ балалар да келе алады. Венадағы Шенбрунн сарайында да қуыршақ театры бар. Чехияда қуыршақ театрының Прагада ойын-сауық саласында ұзақ тарихы бар. Маңызды ұйым – Ұлттық қуыршақ театры. Оның репертуарында негізінен Моцарттың әйгілі "Дон Джованни" операсының қуыршақ қойылымы бар. Бұл қойылымда ескі киімдер мен әдемі 18-шы ғасырлық декорациялар қолданылады. Басқа да көптеген компаниялар бар, соның ішінде Марек Бечка құрған "Buchty a Loutky" ("Торттар мен қуыршақтар"). "Рокки IX" және "Тибет" репертуарындағы екі туынды ғана. Австралияда, көптеген елдердегідей, қуыршақтарды тарту дәстүрі жалғасуда. Норман Хетеррингтон ОАМ, Питер Скривен (Австралия қуыршақ театрының негізін қалаушы), Ричард Брэдшоу ОАМ және Дэвид Сплатт (Smallpox Theatre), Дэвид Гамильтон және Мюррей Рейн белгілі қуыршақ шеберлері. Кейіннен қайтыс болған Филип Эдмистон өзінің Квинсленд қуыршақ театрымен бірге "Ұлы оқиға" сияқты бірқатар қойылымдар қойды. Пикардияда Лафлер – Амиеннен келген қуыршақ. Амиендік каботандар ағаштан қолмен ойылып жасалған, орталық таяқшасы және қол-аяқтары үшін сымдары бар. Францияда ең танымал қуыршақ – 1808 жылы Лионда жасалған қол қуыршағы Гвиньол. АҚШ-та бірнеше топтар қуыршақ қойылымдарын көрсетуге арналған тұрақты театрлар немесе гастрольдік бағдарламалар құрды. Коул қуыршақтарын Джордж және Люсиль Коулдар 1934 жылы Чикагода құрды. Лос-Анджелестегі Боб Бейкер қуыршақ театры қазір тарихи ескерткіш болып саналады, онда әртүрлі кабаре қуыршақ шоулары көрсетіледі. Нью-Йорктегі Ник Коппола басқаратын "Күлік театры" 1980 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Атлантадағы қуыршақ өнері орталығы әлемнің әр түрлі бұрышынан келген қуыршақ орындаушыларын дамытады және тәрбиелейді. Даластағы Le Theatre de Marionette қуыршақтар көпіршігі мен толық сахналық қойылымдары бар дәстүрлі қуыршақ театрын қайта жасайды. Театр жыл бойы ашық. Дэвид Сиротиак басқаратын Ұлттық қуыршақ театры американ сахнасын безенген ең көркемдік қойылымдардың бірін жасады. Калифорнияның Данвилл қаласындағы Fratello қуыршақтары өте жақсы жасалған және Дисней сапасына ұқсайтын қойылымдар қояды. Гринвич-Виллидждегі Бил Бэрд театры 1987 жылы жабылды, бірақ он жылдан астам уақыт бойы отбасыларға көптеген қойылымдар ұсынған ұлттық құндылық болды, соның ішінде "Музыкалық дыбыс" фильмінен танымал "Lonely Goatherd" көрінісіне салған үлесі де бар. Цинциннатидегі Frisch қуыршақтарын Кевин Фриш құрды, ол заманасының ең жақсы сахналық қуыршақ шеберлерінің бірі деп есептеледі. Оның манипуляциялау қабілеті және жансыз нәрсеге шынайы қозғалыс беруі неміс шебері Альбрехт Розермен салыстырылады. Джозеф Кэшор 30 жылдан бері АҚШ бойынша өзі жасаған қуыршақтар коллекциясымен гастрольдеп жүр.

Теледидар фильмі

Теледидар мен киноның танымалдылығы артып, әсіресе балалар бағдарламаларында қуыршақтардың (марионеткалардың) танымалдылығы да артты. 1940 жылы шыққан «Пиноккио» және оның Disney нұсқасы – қуыршақ туралы әңгіме. 1947 жылы «Хауди Дуди» балалар теледидарына қуыршақтарды енгізді, ал «Хауди Дуди» (басты кейіпкер) және басқа кейіпкерлер қуыршақтар болды. 1950 жылдары Бил Бэрд пен Кора Айзенберг теледидар үшін көптеген қуыршақ шоуларын ұсынды және «Музыканың үні» фильміндегі «Жалғыз бақташы» эпизодының жасалуына жауапты болды. Бил Бэрд өзінің жұмысы туралы классикалық кітап жазды. Австралияда «Мыр. Сквиггл» атты бағдарлама, сол аттас қуыршақты басты кейіпкер ретінде пайдаланып, 40 жылдан астам (1959–1999) көрсетілді. Балаларға арналған тағы бір бағдарлама – Кассиус Куку мен Леонардо де Фанбирд қуыршақтары бар «Сақиналы клуб». 1940 жылдардан бастап Ұлыбританиядағы BBC балаларға арналған көптеген қуыршақ бағдарламаларын жасады, содан кейін 1955–1964 жылдары Лайм Гроув студиясында орналасқан BBC Телевизиялық қуыршақ театрын құрды, көбінесе «Анамен бірге көру» деген атпен. Бағдарламалардың ішінде «Whirligig», «The Woodentops», «Bill and Ben», «Muffin The Mule», «Rubovia» сериясы бар. Кейін 1960 жылдары Джерри Андерсон әйелі Сильвия Андерсонмен және әріптестерімен бірге «Fireball XL5», «Stingray» және «Thunderbirds» сияқты бірнеше танымал сериалдар жасады, олар қуыршақтар мен электрониканы біріктіретін жаңа технологияны енгізді. Бұл қуыршақтардың аузын радиоарқылы басқаруға мүмкіндік берді. Бұл техника патенттелді және «супермарионеттеу» деп аталды. Бұл бағдарламалар бүкіл әлемде көрсетілді және қазір DVD-де кең таралған. Андерсон сондай-ақ «Thunderbirds Are Go» және «Thunderbird 6» атты екі фильм түсірді. 1970 жылдары Ұлыбританиядағы телесериалдарда қуыршақтарды пайдаланудың мысалдары: «Руперт аюдың оқиғалары», «Мамфи» және «Клоппа сарайы». «Пипкинс» телесериалында Октавия Страус сияқты қуыршақтар пайда болды. Соңғы кезде қуыршақтар қайтадан телеэкранда пайда бола бастады, Coca-Cola компаниясы оларды кеңседегі жарнамалар сериясын жасау үшін пайдаланды, ал музыкалық бейнеклиптер оларды метафора ретінде жиі қолданады. 1999 жылы түсірілген «Being John Malkovich» фильмінде қуыршақтар көрсетілді. Джон Кусак өзін қуыршақ шебері деп атаған манипулятордың рөлін ойнады. BBC балалар шоуы «Playbus» (кейін «Playdays») өздерінің тапсырысы кезінде көптеген қуыршақтарды пайдаланды, әсіресе әнші және биші қуыршақ Лиззи Дримсті, кейде Ник атты қуыршақпен жұптастырды. «Team America: World Police» – 2004 жылы South Park жаратылыстарындары Мэтт Стоун мен Трей Паркер жасаған фильм, ол «Thunderbirds» сияқты Supermarionation-ның шикі, қарапайым, балалық стилін қолданады. Мэтт Стоун мен Трей Паркер өз нұсқасын «Суперқарапайымдау» деп атады, себебі олар жіптерді көрінетіндей етіп қалдырды және басқа да себептерге байланысты. 2004 жылы даниялық Андерс Роннов Кларлундтың режиссерлігімен толық метражды, марапатталған қуыршақ фантастикалық фильмі «Стрингс» жарық көрді. «Доктор Ху» эпизодының «Шекспир кодексі» бөлімінде де қуыршақ пайдаланылды.

Қытай / Азиялық қораптың басқаруы

Бұл басқару түрінде дөңгелек тікбұрышты қалапқа көптеген жіптер бекітілген, олардың тұтқасы қысқа. Барлық жіптер қалаптың сыртқы жиегінен төгіліп тұрады және төмен ілінген фигураны басқару үшін әрбір жіпті қарама-қарсы қолмен таңдап тартып қолданылады.

Көлденең басқару

Бұл басқару құралы - қолмен ұсталатын, көлденең жазықтықта орналасқан таяқша. Орталық таяқшаға тік бұрышта көптеген таяқшалар болуы мүмкін, олар өз кезегінде қолдарға, иықтарға, арқаға және т.б. сымдар арқылы бекітіледі. Бас таяқшаның астында әдетте кішкентай тақта ілінеді, ол бас жіптерін ұстайды; сондай-ақ, ажыратылатын қысқыш көбінесе аяқ таяқшасын ұстайды. Бұл басқару стилі көбінесе АҚШ-та адамдардың бейнесі үшін қолданылады және «американдық басқару» деп те аталады. Дәл осындай басқару төрт аяқты жануарлар үшін де жиі қолданылады; ол жануардың негізгі пішінін қайталайтындықтан, оны бір жақтан екінші жаққа шайқау арқылы аяқтардың қозғалысын үйлесімді түрде басқаруға болады. Австриядағы Зальцбург марионетка театры да адам кейіпкерлері үшін осы стильдің бір түрін пайдаланады.

Тік басқару

Бұл басқару түрі тік тіреуіштен тұрады, оған перпендикуляр орналасқан түрлі кіші тіреуіштер бекітілген. Олардан бас, иық, арқа сияқты бөліктерге арналған жіптер жалғанады. Бұл басқару құралында көбінесе қарсы қолмен ұсталатын, жүріс-қозғалысты басқаратын ажыратылатын аяқ таяқшасы болады. Қолдар сымдар арқылы басқарылады, олар тіреуіштің шафтысына шамамен 45 градус бұрышпен енгізілген тесіктерге салынып, соңында қолға арналған жіптерді бекітуге арналған иілгіш тізбек түзеді. Осы сымдарды тіреуішті ұстап тұрған саусақтар қозғайды. Тіреуішті еңкейткенде бас пен дене әдемі әрі нәзік қозғалыстармен басқарылады. Бұл басқару түрі көбінесе британдық басқару деп аталады. Еуропада тік басқарудың тағы бір түрі кездеседі, онда бас ортасынан жоғары қарай созылған қатты сым таяқша тіреуішке берік бекітіледі. Аяқ таяқшасы тік тіреуіш арқылы өткізіледі, бірақ аяқтардың қозғалысын қамтамасыз ету үшін тіреуіштің біліктерінде бұрылады.

Ұшақтың басқаруы

Алып тастауға болатын аяқ тірегі және басына 2 жіп тігілген.

Неміс марриоттары

Олардың аяқтарына, қолдарына, басына, иықтарына және арқасына бекітілген сегіз жіп бар. Басқару элементтері көлденең орналасқан.

Британдық марионеткалар

Британдық марионеткалар неміс марионеткаларына ұқсас. Адамның қалыпты пішіні тоғыз жіптен тұрады – әрбір тізеге, қолға және иыққа бір жіп, басқа екі жіп, ал белдің төменгі бөлігіне бір жіп. Басқару жүйесі әдетте британдық тік басқару, бөлек аяқ таяғымен бірге. Қосымша жіптерге шынтақ, маңдай немесе мұрын қосылуы мүмкін. Пельхам қуыршақтары – коммерциялық түрде жасалған британдық қуыршақтар, олар әдетте аяқтарға, қолдарға, басқа және арқаға бекітілген жеті жіптен тұрады. Басқару элементтері көбінесе көлденең бүктелетін таяқшадан тұрады. Боб Пелхам 1947 жылы британдық марионеткаларды дамытты.

Сицилиялық қуыршақтар

Сицилиялық марионеткалар басқаруға ең оңай марионеткалардың бірі болып саналады. Олар көбінесе ағаштан қашалып жасалады және денесінен басына дейін тік созылатын мықты таяқшасы болады. Осы таяқша және қолға бекітілген бір жіп қуыршақтың қимылын бақылайды.

Чехиялық марриоттар

Чех таяқшалық қуыршақтары сицилиялықтарға ұқсас, бірақ олар көбірек күрделі. Олар көбінесе липа ағашынан қолмен кесіледі. Бұл қуыршақтардың орталық таяғы сицилиялық қуыршақтардағыдай, сонымен қатар қолдар мен аяқтар үшін жіптері бар. Кейде олар ауызды немесе қозғалмалы құлақтарды басқару үшін де жіп қолданады. Бұл оларды басқаруға көбірек дағды талап етеді. Чехтерде орталық таяғы жоқ, ал басына, иығына және арқасына бекітілген жіптері бар қуыршақтар да бар. Орталық таяқтың болмауы оларды басқаруды ең қиын етеді. Мирослав Трейтнар – танымал қуыршақ шебері және дәстүрлі чех қуыршақтарын жасау өнерінің ұстазы. BBC мақаласында бұл өнер чех мәдениеті мен тілін неміс тіліне бағынышты болудан және жойылудан қалай сақтап қалғаны түсіндіріледі.

Бірмалық қуыршақтар

Бірмалық қуыршақтар – бұл толыққанды жіп арқылы басқарылатын және Бірмада кең таралған халықтық өнер түрі. Қуыршақтар "йоке тэ" (әдеби мағынасында – кішкентайлар) деп аталады және көбінесе операларда қойылады. Бірмалық қуыршақ труппасы құрамында патша, жылқы, піл, жолбарыс, маймыл және тоты сияқты жануарлар, министрлер, ханзада мен ханшайым, сондай-ақ көңіл көтерушілерден құралған 27 кейіпкер болуы тиіс. Әдетте, музыканы "хсаинг ваинг" – дәстүрлі бірмалық оркестрі орындайды. Бірмалық қуыршақтар өте күрделі және шебер жасалған, себебі әр қуыршақты бір қуыршақшы ғана басқарады және олар 18 (еркек кейіпкерлер үшін) немесе 19 (әйел кейіпкерлер үшін) сымдармен жабдықталған.