Кіріспе

Жануар қабыққа қайтқанда, кеудеқұйрықтың апертурасын жабатын қатты құрылым. Операкулум (;) – теңіз және тұщы су шаяндарының көптеген (бірақ барлығы емес) топтарында, сондай-ақ құрлық шаяндарының кейбір топтарында кездесетін мүйізді немесе әктасты анатомиялық құрылым; бұл құрылым кейбір теңіз және тұщы су кеудеқұйрықтыларында, ал құрлық шаяндарының аз бөлігінде, оның ішінде Helicinidae, Cyclophoridae, Aciculidae, Maizaniidae, Pomatiidae т.б. отбасыларында кездеседі. Операкулум аяқтың үстіңгі бетіне бекітіледі және толық дамыған күйінде жануардың жұмсақ денесі қабыққа тартылғанда, қабықтың апертурасын жабуға арналған «қақпақ» рөлін атқарады. Операкулумның пішіні кеудеқұйрықтылар отбасыларына қарай әртүрлі болады. Ол көбінесе дөңгелек немесе көбінесе сопақ пішіндес болады. Операкулум қабыққа тығыз орналасқан түрлерде, оның контуры қабықтың апертурасының пішінімен дәл сәйкес келеді және қабықтың кіреберісін жабуға қызмет етеді. Көптеген отбасыларда операкулумның мөлшері кішірейтілген және қабықтың апертурасын жаба алмайтын түрлері бар. Операкулум кейде өзгеріске ұшырайды: Strombidae отбасында операкулум тырнақ тәрізді болып келеді және секіріп қозғалу үшін субстратқа итеруге қолданылады. Көбінесе өкпелі шаяндар операкулумсыз болады, яғни оларда операкулум жоқ, Amphiboloidea отбасынан басқа. Дегенмен, құрлықта тіршілік ететін кейбір өкпелі шаяндар түрлері эпифрагма бөліп шығарады, ол кейбір жағдайларда операкулуммен бірдей функцияларды атқаратын уақытша құрылым. Эпифрагманы нағыз операкулумнан оның біртектілігі және өсу іздерінің болмауымен ажыратуға болады. Аммониттерде (жойылған қабықшалы басқұрлылар) аптихус (көпше түрі – аптихи) деп аталатын әктасты құрылым болған. Олар алғаш сипатталғанда екі жақтаулы моллюсканың клапандары деп ойлаған, содан кейін көп жылдар бойы аммониттерге тән жұп немесе жалғыз операкулумға ұқсас құрылымдардың бір түрі деп саналған. Соңғы кезде аптихус немесе жұп аптихи аммониттердің жақ аппараты деп болжанған.

Функциялар

Мүмкін, оперкулумның ең маңызды функциясы - шаяндардың құрғап қалуына, яғни дегидратацияға төтеп беруіне мүмкіндік беру болып табылады. Бұл төмен су кезінде жағалау теңіз шаяндары үшін өте маңызды, сонымен қатар оперкулумды қабығы бар тұщы су және құрлық шаяндарының құрғақшылық және құрғақ ауа райы кезеңдерінде тірі қалуына да мүмкіндік береді. Теңіз түрлерінің кейбіреулерінде оперкулум қабықты толығымен жабады, сондай-ақ шаян денесі қысқарғанда ол жыртқыштардан қорғаныш ретінде де қызмет ете алады.

Адамға қолдану

Операкулумның ең ежелгі бейнесі, Харония тритонис қабығымен бірге, Миной цивилизациясы жасаған мөр болып табылады.

Дәмдеуіш материал ретінде

Кейбір гастроподтардың, әсіресе Қызыл теңіздің түрлері, ежелгі еврей дәстүрінде және араб мәдениеттерінде хош иіс зат ретінде ұзақ уақыттан бері қолданылып келеді. Шалқарлардың Strombus tricornis және Lambis truncata sebae түрлерінің қақпақшалары Таяу Шығыс аймағында ең көп қолданылады. Осы шалқарлардан алынған қақпақшалар Мысырдан шығу кітабында сипатталған ониха хош иіс заты болуы мүмкін. Қақпақша ұнтағы қытай және жапон хош иіс заттарын жасауда маңызды ингредиент болып табылады. Мұнда ол "bèi xiāng" (қытайша: 貝香; сөздік мағынасы – теңіз қабығының хош иісі) немесе "kai kou" (жапонша: 甲香, сөздік мағынасы – қабықша/қаусырманың хош иісі) деп аталады. Бұл елдерде хош иіс заттарды өндірушілер Оңтүстік-Шығыс Азия, Оңтүстік Америка және Шығыс Африкада кездесетін, соның ішінде көптеген шалқарлар мен басқа да теңіз жәндіктерінің қақпақшаларын пайдаланады. Қақпақшаларды балықтың иісін кетіру үшін дәстүрлі түрде сірке су, спирт және сумен өңдейді. Тазартылған қақпақшалар ұнтақталғаннан кейін хош иіс сақтағыш ретінде қолданылады, бұл әдіс парфюмериядағы кейбір өсімдік шайырларын қолдану тәсіліне ұқсас. Жоғары сапалы қақпақшаны жеке күйдіргенде кастореум немесе басқа жануарлардың мускусының иісі сезіледі, ал төмен сапалысы күйген шашты еске түсіреді.

Қымбат бағалы тастар немесе әшекейлік бұйымдар ретінде

Turbinidae тұқымдасының кейбір түрлерінің оперкулумы кейде сақиналар, білезіктер, амулеттер және т.б. өте арзан органикалық "қымбат тас" ретінде қолданылады. Бұл оперкулалар "мысық көзі" (немесе жақында "Шива көзі") деп аталады. Turbo petholatus түрбісі – басқа түрлері де пайдаланылса да, оның оперкулумы ең танымал. Оперкулумның екі жағы әртүрлі болады. Кез келген жағы немесе екеуі де зергерлік бұйым ретінде немесе әшекей ретінде қолданылуы мүмкін. Ішкі жағы тегіс және ақ, спиральді тігіс сызығымен, ал сыртқы жағы жарты шар тәрізді, жылтыр, әртүрлі түсті және өрнекті. T. petholatus түрінде айқын қара "көз" және кейде жасыл түсті аймақ кездеседі. Оперкулалар көбінесе Солтүстік Американың Солтүстік-Батыс жағалауы өнерінде маскалардың, панельдердің және қалақтардың егжей-тегжейлі безендірілуіне қолданылады. Бұл заттар маскалардағы тістерді бейнелеу үшін және Солтүстік-Батыс жағалауы халықтарының өнері мен мәдениетінде маңызды рөл атқаратын көптеген заттардың сәндік элементі ретінде қолданылады, оның ішінде тамаққа арналған ыдыстар, иілген ағаштан жасалған қораптар және сыңғырқайлар. Фридрих Ратцель 1896 жылы "Адамзат тарихы" еңбегінде Океанияда кейбір қабыршақтардың түрлі түсті оперкулаларынан жасалған тізбектер мен белбеулердің құнды әшекейлер саналғанын жазды.

Қағаз тежегіштер ретінде

Turbo marmoratus-тың ең ірі қақпақтары қағаз салмағы ретінде қолданылған.