Кіріспе

Американдық футболдағы шабуылдық позиция

Хальфбек (HB) – американдық футболдағы шабуылдық позиция, оның міндеттері шабуылдық алаңда тізілуді және көптеген шабуылдық әрекеттерде допты алып жүруді, яғни жүгірушінің рөлін атқаруды қамтиды. Егер негізгі доп тасымалдаушы алаңның артқы жағында терең орналасса, әсіресе ол ойыншы басқа ойыншының артына тұрғанда (әдетте I формациясындай), онда ол құйрық (TB) деп аталады. Кейде хальфбек қысқа пастарда допты алаңның артқы жағынан ұстап алады, себебі олар допты қабылдауға құқылы. Кейде олар қосымша қанатты шабуылшы ретінде тұрады. Хальфбек жүгірмесе немесе допты ұстамаса, оның басты міндеті – қорғаушыларға немесе допты алып жүрген басқа ойыншыны қорғау үшін блокада жасауға көмектесу.

Шолу

1940 жылдары Т формациясының пайда болуына дейін шабуылдаушы құрамның барлық ойыншылары допты жүгіруге немесе лақтыруға толыққанды қабілетті болды. Көптеген командалар әр ойынға төрт шабуылшыны қолданды: квотербек, екі жартылай қорғаушы және фулбек. Квотербек әр ойынды сызықтың төрттен бірін бөлігінен бастаса, жартылай қорғаушылар бір-біріне жанында және сызықтан жартылай артқа қарай орналасса, ал фулбек ең артқа қарай тұратын. Тарихи тұрғыдан, 1870 жылдардан 1950 жылдарға дейін жартылай қорғаушы позициясы шабуыл мен қорғаныс екі қызметін атқарды. Бүгінде көптеген шабуылдық құралымдарда бір немесе екі ғана жүгіруші болғандықтан, бұрынғы атаулардың маңызы азайды. Фулбек қазір көбінесе алдыңғы блокердің рөлін атқарады (техникалық тұрғыдан жартылай қорғаушы), ал жартылай қорғаушы немесе тейлбек (I формациясының "құйрығында" тұрғандықтан осылай аталады) фулбектің артында тұрады. Сондай-ақ, жартылай қорғаушыға тәуелділік де өзгерді, өйткені квотербек енді команданың ең маңызды ойыншысы деп есептеледі. Дегенмен, жартылай қорғаушының орташа нәтижесі өзгерген жоқ. Канадтық футболда жартылай қорғаушы 1980 жылдардан бері көбінесе қорғаныс позициясында ойнайды. Бұл позиция сондай-ақ, тығыз ұштардың немесе квотербектің артында тұра алатын слотбектерге ұқсас шабуылдық позицияны білдіреді. Ескі жүйелерде жартылай қорғаушының допты алысқа лақтыру қабілеті де қажет болды. Қазіргі заманғы "жеткізгіштер" ("scat backs") ата-бабалары "күштілерден" ("power backs") көбірек жалпы қашықтық пен тачдаун алады, сыртқы жүгірістер мен қабылдаулар арқылы үлкен ойындар жасап. Жайылған және жеделдетілген шабуыл жартылай қорғаушының рөлін өзгертеді, бірақ осы ойындарға көбірек мүмкіндік жасайды. Американдық футболында жайылған, жеделдетілген және кәсіби стильдегі шабуылдар басым, бірақ "күшпен ойнау" стилі де толыққанды жойылған жоқ. Тиімді жайылған шабуылға қарсы тұру үшін көбінесе күшті жүгіру схемасы қолданылады, ол командаға уақытты басқаруға және допты қарсыластың бақылауынан шығаруға мүмкіндік береді. Бұл стратегия NFL, университеттер және американдық футболдың барлық түрлерінде қолданылады. "Күштілерге" деген қажеттілік, "жеткізгіштерге" және олардың арасындағы барлық түрлерге деген қажеттілікпен қатар өте маңызды. Соңғы онжылдықтарда жартылай қорғаушының рөлі үлкен өзгерістерге ұшырады, өйткені көптеген шабуылдық жоспарлар енді қара күш емес, шығармашылық пен шеберлікке негізделген. Жеделдетілген шабуылда төзімділік пен беріктік бұрынғыдан да маңыздырақ. Екінші жағынан, жылдамдық көбінесе күштен жоғары бағаланады және допты қабылдау қабілеті кейде блоктау шеберлігінен жоғары бағаланады. Бір кезде жартылай қорғаушыдағы ең қажетті қасиет күш болса, қазір оның орнына жан-жақты дағдылар жиынтығына деген қажеттілік келді. Соңғы ондаған жылдарда жартылай қорғаушының шабуылдық нәтижесінің үлесі төмендеді, өйткені квотербектер көбінесе шабуылдың негізгі тірегі ретінде қарастырылады. Жеделдетілген шабуылдың талаптары да бірнеше жүгірушіні қолдануға ыңғайлы жағдай жасайды. Әр ойыншының уақыт сызығы әртүрлі болғанымен, жүгірушілер әдетте 22 мен 28 жас аралығында ең жақсы көрсеткіштеріне жетеді. 2021 жылы жасалған фантастикалық лиганың зерттеуі көрсеткендей, ең жақсы маусымдардың 84 пайызы осы аралықта тіркелді.

Ауысты ұрып-соғу футбол

Америка футболының бастапқы қадамдарынан бастап 1880 жылдарға дейін көптеген шабуылдық схемалар жүгіру ойынына негізделген. Жүгіруге бағытталған ойын жоспарында жартылай қорғаушы әдетте шабуылдың тірегі болды. Бұл жүйе алаңның орталық бөлігіне шоғырланған физикалық шабуылға бағытталғандықтан, білікті "қуатты ойыншыны" қажет етті. Алға пастар болған жоқ, ал жылдамдық бұрылып өту және қарсыласты бұзу қабілетіне қарағанда екінші орында тұрды. Ойын стилінде күш пен қабілеттің арасында күшке басымдық берілді, және осы стиль қазіргі заманда "қуатты шабуыл" футболы деп аталады. Филдинг Йосттың "минут сайын ұпай" деген атқа ие Мичиган командасының шабуылшысы Вилли Хестон кейіннен шабуылдағы құйрық қорғаушы позициясы деп белгіленген алғашқы ойыншы деп танылды. Хестоннан бұрын сол жақтан жүгірген жартылай қорғаушылар бір бағытта, ал оң жақтан жүгіргендер басқа бағытта ойнайтын. Хестонның жылдамдығы мен ептілігіне байланысты Йост оны құйрық қорғаушы позициясына қойып, сызықтың екі жағына да допты алып жүруге мүмкіндік берді. Хестонның шабуылдау қабілеті мен ашық алаңда жүгіруі "жеті ойыншыдан тұратын қорғаныс және алмаз" формациясының пайда болуына ықпал етті.

Қабылдау

Футболдан өзге, Ұлттық футбол лигасының кейбір жартылай қорғаушылары пас ұстау қабілетімен де белгілі. 1970-жылдары «Миннесота Викингс» командасының шабуылшысы Чак Форман қабылдаушылардың қатарында өзін жоғары деңгейдегі ойыншы ретінде танытқан алғашқы жартылай қорғаушылардың бірі болды. Форман 1974-1978 жылдар аралығындағы бес маусымның төртеуінде 50-ден астам пас ұстады, соның ішінде 1975 жылы лигада рекордтық 73 қабылдау жасады. Жартылай қорғаушының артқы сызықтан қабылдаушы ретіндегі рөлі жылдар бойында NFL-де едәуір кеңейді, ал командасына жүгіру және пас ұстау мүмкіндіктерін ұсынатын жан-жақты ойыншы жоғары бағаланады. Пас беру кезінде жартылай қорғаушы көбінесе қауіпсіз бағытты таңдайды, мысалы, ілгек немесе иілім, егер басқа қабылдаушылардың барлығы қамтылған болса, төрт ширеуге қауіпсіз нысананы ұсынады. Жақсы қабылдау қабілеті бар жартылай қорғаушыларға деген сұраныстың артуы «Батыс жағалау шабуылы» мен оның нұсқаларының танымалдылығының өсуіне байланысты болуы мүмкін, ол көбінесе жартылай қорғаушыларын үнемі пас ұстауды талап етеді. Жетісті жүгіру дағдыларын қабылдау қабілетімен үйлестіретін жүйенің ерте мысалы – 1980 және 1990 жылдары Билл Уолш пен Джордж Сейферттің басшылығымен «Сан-Франциско 49ers» командасының шабуылы. Олардың құрамында Роджер Крейг пен Рикки Уоттерс сияқты екі «Pro Bowl» жүгірушісі болды, олар да өте жақсы қабылдау қабілеттеріне ие болды. Крейг бір маусымда 1000-нан астам ярд жүгіріп, сонымен қатар 1000-нан астам ярд пас ұстаған NFL тарихындағы алғашқы ойыншы атанды. Қазіргі уақытта Маршалл Фолк NFL тарихындағы ең көп пас ұстаған 20 ойыншының қатарында. Жүгіру және пас ұстау қабілеттерін біріктіретін жақсы мысал – ЛаДаниан Томлинсон; 2003 жылы «Сан-Диего Чарджерс» командасы сапында ол 1645 ярдқа жүгіріп, 725 ярдқа 100 пас ұстады, нәтижесінде 2370 жалпы ярд жинады және бір маусымда 1000 ярдтан асып, 100 пас ұстаған алғашқы NFL ойыншысы болды. Кейбір командаларда команданың негізгі жартылай қорғаушысына қарағанда қысқа пас ұстауда жақсы, және/немесе басқа жартылай қорғаушыларға қарағанда пасқа қарсы тұруда немесе «қорғанысты бұзуда» жақсы жартылай қорғаушы бар. «Төртінші төмен» деп аталатын мұндай ойыншы көбінесе үшінші төмен және ұзақ жағдайларда, бірінші төменді алу үшін пас қажет болғанда алаңға түсіріледі. Ол сондай-ақ қорғанысты алдап, олар оны пас беру үшін алаңға шығарып жатыр деп ойлатуға болады, бірақ шындығында бұл жүгіру ойыны болады. Даррен Спролс «төртінші төмен» ойыншысының ең танымал мысалы болды. Оның бойы 168 см болғандықтан, ол жұмыс атты ойыншы ретінде есптеп қарастырылмаса да, Спролс өзінің жасырындығы мен пас ұстау және қорғану қабілеттерінің арқасында 14 жылдық мансабында 4800-ден астам ярдқа ие болды. Осы «төртінші төмен» ойыншыларының соңғы мысалдарына «Буффало Биллз» командасының Найхайм Хайнз, «Аризона Кардиналз» командасының Ино Бенджамин, «Вашингтон Командерс» командасының Дж.Д. Маккиссик және «Канзас Сити Чифс» командасының Джеррик Маккиннон кіреді.

Блоктау

Жартылай қорғаушылар шабуылдау шебіне пастың кезінде де, фулбек болған жағдайда жүгіру ойынында да көмектесуге міндетті. Жартылай қорғаушылар пастың кезінде шабуыл шебі қорғаныс шебімен айналысқанда, жылдам шабуылдайтын желілік қорғаушыларды немесе қауіпсіздерді жиі тоқтатады. Жүгіру ойынында фулбек көбінесе жартылай қорғаушының өтуі үшін қорғаныс шебінде ойық жасауға тырысады. Тиімді блоктаушылар жүгірушінің табысының маңызды бөлігі болып табылады (мысалы, 2006 жылы ЛаДайниан Томлинсонның рекордтық маусымында көрінгендей).

Физикалық сипаттамалары

Атқарушы позицияда ойнайтындардың арасында үлкен әртүрлілік бар. Бір шетінде кішкентай, жылдам ойыншылар. Бұл жылдам, епті және шапшаң жүгіргіштерді көбінесе "скет-бэктер" деп атайды, себебі олардың төмен салмақ орталығы мен маневрлеу қабілеті қарсыластардан қашуға мүмкіндік береді. Атақтылар залының мүшелері Бари Сандерс, Крис Джонсон және ЛеSean Маккой осы жүгіру стилін көрнекті етті. НФЛ-де әлі де белсенді "скет-бэктер" қатарында Филадельфия Иглз командасының Сакуон Баркли, Чикаго Беарз командасының Д'Андре Свифт, Сан-Франциско 49ers командасының Кристиан Маккаффри және Нью-Орлеанс Сентс командасының Альвин Камара бар. Бұл типтегі жүгіргіштерге сұраныс артты, себебі шабуылдағы тактика, стиль және қарқыны өзгерді. Қазіргі трендтегі кең тараған шабуыл тактикасы қорғанысты тарату үшін жүгірушілерді құрбан ету арқылы, мүмкіндігінше ашық кеңістікті пайдалана алатын ойыншыны қажет етеді. Екінші жағынан "қуатты жүгіргіштер" бар: үлкен, күшті ойыншылар, олар қара күш пен табиғи күшті пайдаланып, қарсыластардың талқындарын бұзуға қабілетті. Олар әдетте (бірақ әрқашан емес) басқа жүгіргіштерге қарағанда баяурақ, және көбінесе ойын алаңының шеттеріне қарай (яғни футбол терминологиясында "шығысқа және батысқа" жүгіру) емес, тікелей жүгіреді (немесе "солтүстікке және оңтүстікке"), кішкентай, жылдам және жеңіл жүгіргіштер сияқты. Джим Браун және Ларри Цонка сияқты бұрынғы буынның қуатты жүгіргіштері көбінесе фулбэктер ретінде жіктелетін, бірақ Джером Беттис және Стивен Джексон сияқты жартылай жүгіргіштер де қуатты жүгіргіш позициясын көрсетеді. Жақындағы мысалдарға Маршаун Линч, Фрэнк Гор, Леонард Фурнет, Кливленд Браунс командасының Ник Чабб және Балтимор Рейвенс командасының Деррик Генри кіреді. Көптеген жылдар бойы "қуатты" жүгіргіш шабуылдың орталық бөлігі болды. Сол кездегі формациялар мен ырғақ осы типтегі ойыншыға артықшылық берді. Мұндай шабуылдық схема қазір сирек кездеседі, себебі "қуатты жүгіргіштер" жылдам және әмбебап жүгіргіштердің көмекші рөлінде қалады. Бұл ойын, допты лақтыратын ойыншының артқы немесе жартылай жүгіргіш екеніне қарамастан, жартылай жүгіргіш пасы деп аталады. Бұл ойын қауіпті, өйткені көптеген жартылай жүгіргіштерде дос тастау тәжірибесі жеткіліксіз, сондықтан оны көбінесе дос тастауға жақсы дайындалған жартылай жүгіргіштер ғана орындайды. Жартылай жүгіргіш тікелей пас беру ойынында да допты лақтыра алады, онда орталық допты тікелей жартылай жүгіргішке жібереді. Бұл, әсіресе Wildcat формациясын қолданатын командаларда, мысалы Майами Долфинс командасында кең таралған, онда жүгіргіш Ронни Браун осы схемадан жүгіріп, пас беріп, допты қабылдап алатын.