Кіріспе

Қарапайым жеңіл жырғыш, арда, арда жырғышы немесе сырғытпа жырғыш – формалық тақтасы жоқ қарапайым жеңіл жырғыш. Ол тартылу бағытының екі жағында да тең және симметриялы, жерді аз тереңдікке тіліп, топырақты аудармайды. Қытайда 1-ші ғасырда ауыр каррука жырғышымен ауыстырыла бастады, ал Еуропаның көп бөлігінде 7-ші ғасырдан бастап қолданудан шығарылды. Ең қарапайым түрінде ол сопаққа ұқсайды, бір бөліктен немесе қосымшадан жасалған тартылатын тіреуге тік, ағаш тік бас (немесе сап) бекітілген, оны жерге жұмыс жануарлары, сирек жағдайда адамдар сүйрейді. Арданың басы бір жағынан бағыттауға арналған тұтқа (сап), екінші жағынан жер бетін қазып алатын кескіш (жарғыш) болып табылады. Күрделірек модельдерде қосымша тіреуі бар, онда басқа бекітілген бөлігі тартылатын сәуле деп аталады, ал жарғышы тас немесе темірден жасалуы мүмкін. Кейбір модельдерде тұтқалар үшін көлденең табандық немесе екі жеке тұтқа (екі тұтқалы арда) болады. Жарғыштың екі негізгі түрі бар: арда басының алғы бөлігіне кигізілетін ұялы жарғыш және ағаш басқа қысқышпен бекітілетін саңылаулы жарғыш. Сонымен қатар, негізгі жарғыштың үстіне жұқа, сүйір балта (алдыңғы жарғыш) орнатуға болады.

Қолдану

Жерді қиып, бұрау арқылы егістіктер жасаудың орнына, ард топырақтың тар жолағын бөліп, беткей саңылау (немесе қатар) жасап, аралық жолақтарды өңдемей қалдырады. Ард жаңа жерді тазартуға қолайлы емес, сондықтан шөп пен бұталарды әдетте соқамен немесе шұңғырмен алып тастайды. Топырақты жақсырақ жұмсарту үшін көлденең өңдеу жиі қажет, онда топырақ бастапқы бағытқа (ұзындығы бойынша және көлденеңінен) тік бұрышта екі рет өңделеді. Бұл көбінесе төртбұрышты немесе ромб пішіндес егістіктерге әкеледі және бір жылдық арамшөптерді жоюға тиімді. Ардтың беткей саңылаулары көптеген астық түрлері үшін өте қолайлы, және егер тұқым себілсе, ард тұқымды қатарлап жабу үшін қолданылуы мүмкін. Шындығында, ард жерді өңдеу үшін емес, тұқымды жабу үшін ойлап табылуы мүмкін. Бұл Месопотамияда тұқым себу құралдарын ардпен бірге қолданған себебін түсіндіреді. Ард, мысалы, құмды немесе сазды топырақтарда немесе топырағы жұқа таулы жерлерде ең пайдалы, және терең өңдеу қатты топыраққа соқтыратын немесе тұздануға немесе эрозияға алып келетін жерлерде қауіпсіз қолданылуы мүмкін. Ардты өгіздер, су бұқалары, есектер, түйелер немесе басқа да жануарлар тартады.

Тарих

Оның тарихқа дейінгі қолданылуының куәлігі кейде археологиялық қазбаларда табылады, онда ол қалдырған ұзын, беткей сызаттар (ард іздері) жер астына дейін кесіп өтеді. Ард алғаш рет неолит кезеңінің ортасында пайда болып, мал өсірумен тығыз байланысты. Ол, әдетте, неолиттік Ескі әлемнің астық өсіретін мәдениеттерінде малдың көмегімен тараған болуы мүмкін. Оның нақты шығу тегі белгісіз, бірақ ол неолит және халколит кезеңдерінің соңында Батыс Азия, Оңтүстік Азия және Еуропаға жылдам тарады. Дәлелдер б.з.б. 6-шы мыңжылдықта Таяу Шығыста кездеседі. Темірден жасалғандары б.з.б. 2300 жыл шамасында Ассирияда және 3-ші династиялық Египетте пайда болды. Еуропадағы ең көне ағаш ард (Италиядағы Лавагон қаласында) шамамен б.з.б. 2300-2000 жылдарға жатады, бірақ ең алғашқы сызаттар б.з.б. 3500-3000 жылдарға дейін соңға тартады. Бұлардың барлығы садақ ардтар, сондай-ақ Швецияның Бохусланындағы тас суреттерінде, Валькамониканың (б.з.б. 3000-2200 жж.) Мыс дәуірі стелаларында және Францияның Фонтаналбасында бейнеленген. Алғашқы садақ ардтар, ықтимал, соқалардан және осыған ұқсас құралдардан бейімделген, сондықтан олардың топырақта бір ғана нүктесі бар тар корпустары болғандықтан, тепе-теңдігі нашар болған. Бұл олардың қолданылуын кедергісіз топырақтарға, мысалы суармалы каналдар бойында қолданумен шектеген. Құралдың корпусы мен тірегі арасындағы кернеуді жібек немесе былғарыдан жасалған тіреу арқылы азайтуға болады. Кейіннен тіреу ағаштан жасалып, садақ ардтар ғана емес, сонымен қатар корпус ардтарында да маңызды рөл атқарды. Бүгінде Сирия, Ирактың орталық бөлігі, Түркістан және Қытайдың Ганьсу провинцияларындағы корпус ардтарының ерекшелігі – су тарту тірегі мен жоғарғы тіреу арасындағы ағаш тіреу болып табылады. Садақ ард б.з.б. 3000 жылға дейін Қытайға жеткен, мүмкін, бидай, арпа және қанаппен бірге Луншаноид кезеңінде келген. Бүгінде садақ ардты көбінесе аз ұлттық топтар мен таулы аймақтарда қолданады, бірақ бұрынғы кезде ол кеңінен таралған, бірақ б.з. 100 жылдарынан бастап каррукалы соқамен ығыстырылғанша қолданылып келді. Корпус ард Шыңжаң арқылы Қытайдың солтүстік-батысына дейін жетті, бірақ содан кейін күрт өзгерістерге ұшырады. Тізе тәрізді тірегі бар ұзын тіректі корпус ард Қытайдың кейбір аймақтарында әлі де кездеседі. Еуропаның ылғалды топырақты аймақтарында корпус ардтың жолын тереңдету үшін ристль қолданылды, ол соқаға ұқсас құрал. Испания мен Португалияда бұл жеке құрал ретінде сақталған, бірақ басқа жерлерде ол соқаның алға батылы болды.