Кіріспе

Норвегиядағы мемлекеттік алкоголь сатушы Vinmonopolet, Ⓥ белгісімен танылады және көбінесе Polet деп қысқартылады, бұл мемлекеттік алкогольдік сусындарды сатушы және Норвегияда 4,75%-дан жоғары алкоголь құрамы бар сусындарды сатуға рұқсат етілген жалғыз компания. Норвегия үкіметінің азаматтардың алкоголь тұтынуын шектеу саясатының бір бөлігі ретінде, негізінен жоғары баға және шектеулі қолжетімділік арқылы, Vinmonopolet-тің басты мақсаты алкогольдік тауарларды жауапкершілікпен тарату және алкоголь өнеркәсібінен жеке экономикалық пайда табуға барынша тыйым салу болып табылады. Vinmonopolet-тің әлеуметтік жауапкершілігі де маңызды, ол кәмелетке толмағандарға және мас күйдегі адамдарға алкоголь сатудың алдын алуға бағытталған. Қалалардан бастап кішкентай елді мекендерге дейін бүкіл елде орналасқан сауда орындары әдетте басқа дүкендерге қарағанда ертерек жабылады, әдетте апта ішінде сағат 18:00-де және сенбі күні сағат 16:00-де. 2020 жылы Vinmonopolet сусындарды сатты.

Қор

Бұл мекеме 1922 жылы, негізінен Франциядағы шарап экспорттаушылармен болған сауда келіссөздерінің нәтижесінде мемлекеттік компания ретінде құрылды. Алкогольге қойылған тыйым алынып, сату Vinmonopolet басқаратын дүкендер арқылы жүргізілуге рұқсат берілді. 1939 жылдан бастап мемлекет, алғашқыда Норвегия Қаржы министрлігі, кейін Норвегия Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер министрлігі арқылы, жеке акционерлерді сатып алып, акционерлік қоғам мәртебесін сақтап қалды. 1996 жылы ЕАСТ монополияның ЕЭА келісімін бұзғаны туралы шешім қабылдағаннан кейін компанияның импорт және өндіріс қызметі тоқтатылды. Компания бөлініп, құрылған Arcus компаниясы спирттік ішімдіктерді өндіру, импорттау және таратумен айналыса берді, ал Vinmonopolet жеке бөлшек сауда монополиясы болып қалды. 1999 жылы дүкендердің форматы жаңартылды, барлық дүкендер дерлік бұрынғы сату форматынан өзін-өзі қызмет көрсетуге көшті, ал 2002 жылы интернет арқылы сату басталды.

Арнайы дүкендер

Бастапқыда 2005–2006 жылдары екі Vinmonopolet дүкені «арнайы дүкендер» санаты А ретінде іске қосылды, олар Ослода (Брискеби, 2010 жылдың наурыз айында Викаға көшірілді) және Бергенде (Valkendorfsgaten) орналасқан. 2012–2013 жылдары Осло батысында, Санднес, Хамар, Сандефьорд және Тронхеймде кішігірім санаты В дүкендерінің филиалдары ашылды. 2014 жылдың ақпан айында Бергендегі Valkendorfsgaten дүкені басқа бес шектеулі арнайы дүкенмен бірдей санаты В-ге ауыстырылды, Осло Викасы жалғыз санаты А арнайы дүкеніне айналды, ал Санднес қаласындағы құрылыс шарабы мен сыра сату Sentrum және Kvadrat екі дүкенге бөлінді. 2015 жылдың қаңтар айында флагмандық арнайы дүкен Викадан Акер Брайгеге көшірілді. Арнайы дүкендер жылына алты рет жаңа өнімдерді іріктеу шараларын өткізеді, бұл әдеттегі өнімдер тізімінде жоқ, шамамен 750 өнімді қамтитын арнайы таңдауды толықтырады. Бұл өнімдер «жаңашыл, шектеулі немесе ерекше жоғары сапалы» деп сипатталады – шараптар, күшті шараптар немесе сыралар. Әр шара белгілі бір тақырыпқа арналған, жылдан жылға өзгерістер болғанымен, желтоқсанда Бордо шараптары, ақпанда Бургундия шараптары, сәуірде Германия шараптары, мамырда Шампан мен Шаблис, қазанда сыра мен АҚШ шараптары тұрақты түрде ұсынылады. Бастапқы тақырыптарға жатпайтын өнімдердің кіші топтары жыл бойы кез келген уақытта пайда болуы мүмкін. Барлық шараптарды қалыпты дүкендерден сатып алуда Vinmonopolet осы сирек кездесетін шараптардың шығу тегіне кепілдік береді және тұтынушы сатып алғаннан кейін бес жыл ішінде сапасы нашар болған шарапты ақшасын қайтарып беру құқығын сақтайды. Арнайы шығарылымдардағы шараптардың саны өте шектеулі болуы мүмкін, кейбір шараптар соншалықты сирек кездеседі де, оларды кең аудиторияға тарату үшін минималды сатып алу квоталары белгіленеді, ал бағалары әлемдік нарықтық құннан 1/3 немесе 1/4-ке төмен болуы мүмкін. Осы өнімдерді іске қосуға байланысты үлкен қызығушылық тұтынушылардың мінез-құлқының бейкүнәйттік деңгейге төмендегеніне қатысты сынға ұшырады. Vinmonopolet компаниясы Шпицбергенде құрылмаған. Оның орнына үкімет жеке алкоголь дүкендеріне лицензия бере алады, олардың арасында Лонгьербьендегі «Нордполет» деген бір ғана дүкен бар. Сонымен қатар, кеншілер компаниялары қызметкерлеріне алкоголь сата алады. Шпицбергенде ай сайынғы сату квоталары бар. Норвегия заңнамасына сәйкес, алкогольді аукцион арқылы сату 2011 жылдың сәуірінде Стортингеттің қаулысымен 2012 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енгенге дейін заңсыз болды. Vinmonopolet бұл қызметтен пайда таппаса да, серіктес аукциондық үйді таңдау процесі нәтижесінде тендер Ослодағы Blomqvist аукциондық үйіне берілді. Норвегияның алғашқы шарап аукционы 2013 жылдың 25 қарашасында өтті, сонымен қатар күтілмеген қызығушылыққа байланысты кеңейтілген интернет-аукцион да ұйымдастырылды.

Тұтынушылармен қарым-қатынас

2008 жылы Norsk Kundebarometer компаниясы жүргізген сауалнамада монополияның клиенттері компанияға 81,5% қанағаттанды, бұл көрсеткіш Норвегияда 4-ші орынға ие болды, ал 2009 жылы бұл көрсеткіш 88%-ға дейін өсті. 1990 жылдардың ортасындағы сауалнамалар көрсеткендей, Норвегия халқының көпшілігі монополиялық келісімді таратуды және жеке сектордың шарап сатуына рұқсат беруді қолдады. Экономистер Vinmonopolet компаниясын жақсы қызмет көрсететін, тиімді жұмыс істейтін монополия деп бағалады. Багателлдің сол кездегі сомельесі Роберт Ли: «Мен осы идеяны қолдаймын. Соңғы жылдары Vinmonopolet орташа норвегиялықтың шарапқа деген қызығушылығын арттырды. Менің білуімше, әлемде осындай кең таңдаулы шарап дүкендері жоқ. Қымбат шараптардың бағасы да өте қолайлы. Лондонмен салыстырғанда, ізделіс жоғары шараптар үшін әлдеқайда көп төлеуге тура келеді», – деді. Оның сөзіне сәйкес, итальяндық шараптардың ассортименті сол кезде 14 түрлі аталымды қамтыды, оның ішінде қызыл, ақ және көпіршікті шараптар бар еді. 2010 жылға қарай бұл санат 2000-нан асты, соның нәтижесінде компанияның негізін қалаушыларының бірі Ола Дюбвик: «Біз жұмақта өмір сүріп жатырмыз» деп мәлімдеді. Ол Норвегия халқын Нью-Йорк маңындағы қалашықтармен салыстырып, «таңдау жағынан дүкен әлемдік элита қатарына енді» деді. Бұл мекеме мәселелерден зардап көрген жоқ. 2001 жылы жарияланған баға тізімінде Château Latour шарабына 555 NOK баға белгіленген, ал оның нақты бағасы шамамен 2600 NOK болатын. Осыдан кейін алғашқы үш клиент барлық қорды сатып алып, жылдам және айтарлықтай пайда табуға тырысты. Бұл қателікке Château Latour à Pomerol шарабының аты қысқартылғандықтан себеп болды. 2010 жылы Vinmonopolet 12000-нан астам өнім ұсынды, бұл 2009 жылғы Systembolaget (шамамен 9000 өнім), Финляндияның Alko компаниясы (шамамен 3000 өнім) және британдық Waitrose (шамамен 1500 өнім) сияқты бәсекелес сауда желілерінен асып түсті. 2016 жылдың соңына қарай өнімдердің ассортименті 17000-ға жуық тауарға жетті.

Алтын күш

Golden Power – Норвегияда өндірілген, 70% ревень, 20% алма және 10% жүзім шырынынан жасалған көпіршікті жеміс шарабы (осы аттас энергетикалық сусынмен шатастырмау керек), Vingården (Хурумдағы Тофте ауданындағы Фильтветтегі Рёд фермасы), иесі Франц Михальсенмен байланысты өндірген. 2006 жылы бұл өнім Vinmonopolet таңдауынан алынып тасталды. Vingården жергілікті мәдениеттің бір бөлігі саналды, ал Golden Power кейбір адамдар үшін сирек, инновациялық норвегиялық өнім деп есептелді. Шарап жасау дәстүрі 1886 жылы қалыптасты, ал Vingården өндіріс қуаты 800 000 литрге жетті, ал Golden Power өндірісіне төрт жыл уақыт кеткені айтылды. Өндіріс аяқталу кезеңінде компания жылына 20 000-нан 25 000 бөтелкеге дейін өндірді.