Кіріспе

Австралия тілдері – Австралия мен оның жағалаудағы аралдарында қолданылатын негізгі тарихи және қазіргі тілдер. Еуропалықтар алғаш келген кезде 250-ден астам Австралия аборигендерінің тілі болған деп саналады. Бүгінде ағылшын тілі Австралияның басым тілі болып табылады. Ағылшын тілінің заңдық ресми мәртебесі болмаса да, ол де-факто ресми және ұлттық тіл. Австралия ағылшын тілі – ерекше айтылуы мен сөздік қоры бар тілдің маңызды түрі, грамматикасы мен орфографиясы жағынан ағылшын тілінің басқа түрлерінен сәл өзгеше. Қазіргі таңда 120-170-ке жуық абориген тілдері мен диалектілері қолданылады, бірақ олардың көпшілігі жоғалу қаупінде. Криол және Йумплаток (Торрес бұғазы креол тілі) сияқты креол тілдері ең көп таралған абориген тілдері болып табылады. Австралияға тән басқа тілдерге австралиялық қол тілі Auslan, аборигендердің қол тілдері және көбінесе Норфолк аралында қолданылатын Norf'k Pitcairn жатады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және 21-шы ғасырдағы көші-қон толқындары Австралияда қолданылатын қауымдық тілдердің санын едәуір арттырды. 2021 жылы 5,8 миллион адам үйде ағылшын тілінен басқа тіл қолданды. Олардың ішінде ең көп таралғандары – мандарин, араб, вьетнам, кантон, панджаби, грек, итальян және хинди тілдері.

Аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тілдері

Адамдар Австралияға 50 000 – 65 000 жыл бұрын келген, бірақ қазіргі қолданыстағы жергілікті тілдердің ата-бабасының тілі 12 000 жылдай бұрын пайда болған болуы мүмкін. Еуропалықтармен алғашқы байланыс кезінде Австралия аборигендерінің 250-ден астам тілі болған деп саналады. 2021 жылғы халық санауы бойынша 76 978 австралиялық жергілікті тұрғыны 167 жергілікті тілде үйінде сөйлейтіні анықталды. NILS және Австралия Статистика Бюросы Австралияның жергілікті тілдерін әртүрлі жіктемелерге бөледі. 2021 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша, ең көп сөйлейтін аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тілдері: Юмплаток (Торрес бұғазы креол тілі) (7 596 адам), Криол (7 403), Джамбаррпуйнгу (3 839), Питжантжатжара (3 399), Варлпири (2 592), Мурринх Пата (2 063) және Тиви (2 053). Сонымен қатар, 10 000-нан астам адам жергілікті тілде сөйлейтінін айтқан, бірақ оны анықтау немесе жіктеу мүмкін болмады.

Торрес бұғазы аралдарындағы тілдер

Австралия аумағындағы Торрес бұғазы аралдарындағы меланезиялық тұрғындар үш тілде сөйлейді: Юмплаток (Торрес бұғазы креол тілі) (2021 жылы 7 596 адам үйде осы тілді қолданған), Калау Лагау Я (875 адам сөйлейді) және Мериам Мир (256 адам сөйлейді).

Тасмания тілдері

Британдық отарлаудан бұрын Тасманияда бес-он алты тіл болған болуы мүмкін, олар төрт тілдік топқа жататын, бір-бірімен байланысты болуы ықтимал. Тасманияның дәстүрлі тілінде сөйлейтін соңғы адам 1905 жылы қайтыс болды. Палау-кани – түрлі тасманиялық абориген тілдерінен сақталған сөздердің жиынтығынан жасалған, құрылысы әлі де жалғасып жатқан жасанды тіл.

Жергілікті ым тілдері

Дәстүрлі жергілікті тілдерде есту қабілеті нашар адамдармен байланыс құруға көмектесу, сөздік қарым-қатынасты толықтыру және мәдени себептермен сөйлеу тіліне тыйым салынған жағдайларда оны алмастыру мақсатымен белгілер жүйесі жиі қолданылған. Осы белгілер жүйелерінің көптегені бүгінге дейін қолданылып келеді.

Ым тілдері

Австралияның қол тілі Auslan 2021 жылғы халық санағы бойынша 16 242 адамның үйінде қолданылды. 2021 жылы 2000-нан астам адам басқа қол тілдерін үйінде қолданды. Австралия-Ирландия қол тілін қолданатын шағын қауым да бар.

Норф'к-Питкерн

Норф'к Питкэрн, 18 ғасырдағы ағылшын және таити тілдерінен пайда болған креол тілі, 1856 жылдан кейін Питкэрн аралдықтары Норфолк аралына әкелді. 2021 жылы 907 адам оны күнделікті қолданысқа енгізді, олардың көп бөлігі Норфолк аралында тұрады.

Басқа тілдер

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропа елдерінен келген босқындар мен орын аударылған адамдардың көшіп келуіне байланысты ағылшын тілінен басқа тілде сөйлейтін австралиялықтардың саны артты. XXI ғасырда, әсіресе Азиядан иммиграция күрт өсті. 2021 жылы 5,8 миллион адам (халықтың 22,8 пайызы) үйде ағылшын тілінен басқа тіл қолданатынын мәлімдеді. Олардың арасындағы ең көп таралған он тіл: мандарин (халық санауына қатысушылардың 2,7 пайызы), араб (1,4%), вьетнам (1,3%), кантон (1,2%), панджаби (0,9%), грек (0,9%), итальян (0,9%), хинди (0,8%), испан (0,7%) және непали (0,5%).

Тіл білімі

Ағылшын тілі Австралиядағы мектеп білімінің тілі болып табылады және 10-сыныпқа дейінгі Австралия оқу бағдарламасындағы маңызды оқу саласы болып табылады. Тілдер де 10-сыныпқа дейінгі маңызды оқу саласы болып табылады және араб, Ауслан (таңба тілі), қытай, француз, неміс, хинди, индонезия, итальян, жапон, корей, қазіргі грек, испан, түрік және вьетнам тілдерін, сондай-ақ аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының тілдеріне арналған аяқшаманы, және классикалық грек және латын тілдерін қоса алғанда, классикалық тілдерге арналған аяқшаманы қамтиды. 2021 жылға дейінгі 10 жыл ішінде ағылшын тілінен басқа тілдерді оқуға түсу азайды және бұл барлық пәндер арасындағы ең төменгі көрсеткіш. Мектеп жүйесінде де, одан тыс жерлерде де Түпкі халықтардың тілдеріне арналған бірнеше бағдарламалар бар. Австралия үкіметі 2025-2026 жылдарға дейінгі төрт жыл ішінде Австралияның бастауыш мектептерінде Түпкі халықтардың тілдерін оқытуға 14,1 миллион доллар бөлді. Сонымен қатар, Австралия бойынша 20 Түпкі халықтардың тілдері орталығы бар, олар Австралия үкіметінен және басқа да көздерден қаржы алады. Австралия ағылшын тілін оқып жатқан шетелдік студенттер үшін маңызды бағыт болып табылады. 2022 жылы Австралияда интенсивті ағылшын тілі курстарына 79 000-нан астам шетелдік студент тіркелді. Бұл 2019 жылы тіркелген 156 478 студенттің Covid-19 пандемиясына дейінгі ең жоғары көрсеткішіндегіден төмен.

Парламенттегі тілдер

Ағылшын тілі Австралиядағы кез келген заң шығарушы органға жүгіну үшін басты тіл болғанымен, Австралияның көпұлттылығына байланысты, көптеген саясаткерлер бұрын парламенттік сөздерінде басқа тілдерді де қолданған.

Федералды

2016 жылы премьер-министр Малкольм Тернбулл парламенттік сөйлеуінде нгуннавал тілінде сөйлеп, парламентте үнді тілін қолданған тұңғыш премьер-министр атанды. 1988 жылы Триш Кроссин сенатқа алғаш рет сөйлегенде үнді тілінде сөйлеген тұңғыш сенатор болды, ол Yolŋu диалектісіндегі Gumatj тілінде сөйледі. Сол жылы Сам Лим өзінің алғашқы сөйлеуінде үш тілді пайдаланды: малай, қытай және ағылшын (осы ретпен).

Жаңа Оңтүстік Уэльс

Жаңа Оңтүстік Уэльс парламентіндегі ең алғашқы жергілікті тілді қолданған саяхатшы – 2014 жылы Трой Грант, ол "Елді мойындау" сөзінің соңғы сөйлемін Вираджури тілінде айтты. 2019 жылы Сара Митчелл "Елді мойындау" сөзді ағылшын тілінде жасады, ол Дханггати тіліне аударылды.

Солтүстік территория

1981 жылы Нил Белл Солтүстік территория заң шығарушы жиналысында алғашқы сөйлеуінде жергілікті тілді қолданған алғашқы саясаткер болды, ол Питжантжаджара тілінде сөйледі. 2008 жылы Элисон Андерсон Табиғи ресурстар, қоршаған орта және мұра министрі ретіндегі алғашқы сөйлеуінде Батыс шөлейт тілінде сөйледі. 2012 жылы Бесс Прайс өзінің алғашқы сөйлеуінде Уарлпири тілінде сөйледі. Сол парламент отырысында Йингия Марк Гуйула өзінің алғашқы сөйлеуінде Йолнгу тілінде сөйледі.

Квинсленд штаты

2018 жылы Синтия Луи Торес бұғазы аралдарының тілінде – Кала Лагав Я тілінде – Австралия парламентіне сөз сөйлеген алғашқы саясаткер атанды, ол Қвеенсленд заң шығару жиналысына сөз сөйледі.

Батыс Австралия

Джози Фаррер Батыс Австралия Парламентінде халықтың иелену тілінде сөйлеген алғашқы саясаткер болды, ол Кижа және Криол тілдерінде сөйледі.