Кіріспе
Американдық революционер Уильям Александр Морган (19 сәуір 1928 – 11 наурыз 1961) – Куба революциясында күшін салған, Куба армиясын Эскамбре екінші ұлттық фронтының бір бөлігі ретінде орталық таулардағы маңызды бекеттерден ығыстырған көтерісшілер тобын басқарған кубалық партизан командирі. Осы арқылы Фидель Кастро күштерінің жеңіске жетуіне жол ашты. Морган революцияда күш салған шамамен екі дүркін АҚШ азаматының бірі және көтерілісшілер қатарында командир шеніне ие болған үш шетелдік азаматтың бірі болды. Революциядан кейінгі жылдары Морган Кастроның коммунизмге бет бұрғанына наразы болып, ЦРУ көмегімен ұйымдастырылған Эскамбре көтерілісінің жетекшілерінің біріне айналды. 1961 жылы Куба үкіметі оны тұтқындап, әскери соттан кейін Фидель мен Рауль Кастроның куәгерлігімен ату арқылы жазалады. Морган Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ армиясына қабылданып, 1946 жылы Дарлин Эджертонға үйленді. Бір жарым жылдан кейін некелері жойылды. Ол Жапониядағы 35-ші жаяу әскер полкінің B ротасында қызмет етті, онда Сэцуко Такеда есімді неміс-жапондық қонақүй иесінен ұлы дүниеге келді. Ол қашып кетіп, ұсталды, бірақ күзетшіні жеңіп, қайта қашқан. Қайта ұсталғаннан кейін 1948 жылы әскери сотқа беріліп, ар-намыссыз босатылды және екі жылдан астам уақыт федералды түрмеде отырды. Оның қару-жарақпен шебер болғаны және Орталық барлау агенттігінің (ЦБА) жедел қызметкері болғаны туралы әңгімелер тарады, бірақ бұл мәлімдемені растайтын ресми құжаттар немесе куәгерлердің сұхбаттары жоқ. 1959 жылдың қаңтарында ол журналиске: «Мен жайғасып, тыныш өмір сүргім келеді» деді, бірақ Кубадағы әскери қызметіне АҚШ билігінің қалай реакция жасайтынынан уайымдады. 1959 жылдың наурыз айында Гаванадағы АҚШ елшілігінің қызметкерлері американдықтарды шетелдегі әскери қызметке қатысу олардың азаматтығына қауіп төндіруі мүмкін екені туралы ескертті. 1959 жылдың қыркүйегінде АҚШ Мемлекеттік департаменті Трухильйоны қолдаған Конгресс мүшелерінің ықпалымен оның азаматтығын жойды. Морган бұл шешімге қарсы шағымдануға уәде берді.
William Alexander Morgan (April 19, 1928 – March 11, 1961) was an American born Cuban guerrilla commander who fought in the Cuban Revolution, leading a band of rebels that drove the Cuban army from key positions in the central mountains as part of Second National Front of Escambray, thereby helping to pave the way for Fidel Castro's forces to secure victory. Morgan was one of about two dozen U. S. citizens to fight in the revolution and one of only three foreign nationals to hold the rank of comandante in the rebel forces. In the years after the revolution, Morgan became disenchanted with Castro's turn to communism and he became one of the leaders of the CIA supplied Escambray rebellion. In 1961, he was arrested by the Cuban government and, after a military trial, executed by firing squad in the presence of Fidel and Raúl Castro. Morgan joined the United States Army after World War II and married Darlene Edgerton in 1946. The marriage was annulled after a year and a half. He was stationed with Company B, 35th Infantry Regiment, in Japan, where he fathered a son with a German Japanese hostess named Setsuko Takeda. He went AWOL, was arrested, and escaped from custody by overpowering a guard. Recaptured, he was court martialed in 1948, received a dishonorable discharge, and spent over two years in a federal prison. He is said to have been skilled with firearms and was rumored to have been a Central Intelligence Agency operative, though there are no public records or witness interviews to support the claim. In January 1959, he told a reporter that "all I'm interested in is settling down to a nice peaceful existence" but worried how U. S. authorities would respond to his military activities in Cuba. In March 1959, officials of the U. S. embassy in Havana warned Americans that participation in foreign military service could jeopardize their citizenship. In September 1959, the U. S. State Department revoked his citizenship, a move that was prompted by members of Congress who had supported Trujillo. Morgan promised to contest the action.
Революциядан кейінгі іс-шаралар
Морган кубалық Ольга Мария Родригес Фаринасқа үйленді, ол да революционер болған және олардың екі қызы болды. 1959 жылдың 24 қыркүйегінде Морган Гавана радиостанциясында АҚШ азаматтығынан ресми бас тартты. Жарылыс кезінде Морганмен бірге Кубада болған америкалық Джек Ли Эванс оқиғадан бірнеше күн өткен соң Майамиге кетіп, Майами Геральд газетіне берген сұхбатында Морганның кемеге саботаж жасауына қатысы бар екенін айтты, бірақ Морган мұны қатты жоққа шығарды. Бірнеше күннен кейін жарылыс құрбандарын еске алуға арналған шара өтті. Морган осы шара кезінде Гавана көшелерінде Кубаның көрнекті басшылары Кастро мен Чемен қол ұстасып келе жатқанда суретке түсті.
Тұтқындау және өлтіру
1960 жылы 16 қазанда Кастро Морганды контрреволюциялық қызметтері үшін тұтқындауға бұйрық берді. Үш күннен кейін Морган Ұлттық аграрлық реформа институтының мәжілісіне қатысып жатқанда тұтқындалды, ол сол мәжіліске шақырылған болатын. Морганға Эскамбрей тауларындағы контрреволюционерлерге қосылып, оларды басқаруды жоспарлағаны үшін ресми айып тағылды. 1961 жылы 11 наурызда Ла-Кабана бекінісіндегі әскери соттан кейін, 32 жастағы Морган Фидель мен Рауль Кастроның қатысуымен ату арқылы жазаланды.
Поп мәдениетінде
Морганның оқиғасы 21-ші ғасырға дейін американдықтардың назарынан тыс қалды, одан кейін мақалалар, деректі фильмдер және фильмдер оның тарихін жариялады. 2012 жылы Джордж Клуни оның құқықтарын сатып алып, Дэвид Гранның 2012 жылғы «Нью-Йоркер» журналындағы Морган туралы мақаласы негізінде фильм түсіруді жоспарлады. Пулитцер сыйлығын алған журналистер Майкл Саллах және Митч Вайс «Янки команданты: батылдық, құштарлық және бір американдықтың Кубаны азат етуге арналған айтылмаған оқиғасы» атты кітап жазды. Морган 2015 жылы PBS телеарнасының «American Experience» деректік сериясында «Американдық командант» атты эпизодта көрсетілді. 2020 жылдың сәуір айында Адам Драйвер Джефф Николстың жазған және түсірген «Нью-Йоркер» мақаласының киноадаптациясында түсетіні хабарланды, түсірілімдер 2021 жылы басталуы күтілуде. Американдық кантри-рок тобы Lucero Морганның тарихын «Back in Ohio» әнінде, олардың 2021 жылғы «When You Found Me» альбомынан шыққан тректе егжей-тегжейлі баяндады.