Кіріспе

Совет және Ресей актрисасы Анастасия Александровна Вертинская (19 желтоқсан 1944 жылы туған, Мәскеу, Кеңес Одағы) – 1960 жылдардың басында «Қызыл желкендер», «Амфибиялық адам» және Григорий Козинцевтің «Гамлет» фильмдеріндегі танымал рөлдерімен көзге түскен совет және Ресей актрисасы. 1990 жылдары ол елдегі киноның жағдайына көңілі толып, шетелге барып, Франция, Англия, АҚШ және Швейцарияда 12 жыл оқытумен айналысты. Балалық шағы бақытты болды: Анастасия екі тілді отбасында өсіп, ата-анасының айналасындағы зияткерлік орта мен мәдени байлықты ұнатты. Вертинский қыздарын сәтсіздіктер үшін сөкпеді, себебі, Анастасия кейінірек есіне түсіргендей, ол сол кезде мектеп оқуларынан гөрі әкесінің зор кітапханасын зерттеумен көбірек айналысты. 1962 жылы Вертинская Александр Беляевтың сол аттас ғылыми-фантастикалық романының жетегінде Геннадий Казанский мен Владимир Чеботаревтің қойған «Амфибиялық адам» фильмінде түсті. Гутьеррес рөліне түскен Вертинскаяға күздің аяғында су астында түсірілім сеанстарында қатысуға тура келді, ол оны өздігінен, каскадерлердің көмегінсіз орындады. 1962 жылы Вертинская Мәскеу Пушкин атындағы драма театрының труппасына қосылды. Бұл оның содан бері елді аралап, сол кездегі танымал «театр бригадаларымен» бірге жүруін білдірді. 1963 жылы үлкен әпкесі Марианнаның досы Людмила Максакованың көмегімен Вертинская Борис Щукин атындағы театр институтына оқуға түсті. Жас актрисаның актерлік өнерге құштарлығы, өзінің айтуынша, «манияға жақын» болды. Никита Михалков оның курстастарының бірі болды. Олар ғашық болып, 1966 жылы үйленді, бірақ үш жылдан кейін ажырасты. Бұл оның мансабындағы маңызды бетке айыр болды. Козинцев кейінірек жазғандай, Вертинскаяның күші – оның «сыртқы нәзіктігі мен Ренессанс кеземіне тән келбеті». Смоктуновский сияқты шеберлермен жұмыс істеу жас актриса үшін білім алу тұрғысынан баға жетпес болды, ол жас актрисаны «осы сиқырлы ас үйдің құпияларымен» таныстырды. «Офелия маған актерлік өнердің шынымен де менің тағдырым екенін бірінші рет сезіндірді», – деді ол. Театр тәжірибесі кинода актерлік өнерде өзіне сенімсіздік сезінетін актриса үшін ең маңызды болды. «Мен кеш дамыдым», – деп мойындады ол жылдар өткен соң. Актриса (журналдың мәліметінше, «7 күні») өзінің кейіпкерін «жанды сұлулық ретінде емес, шексіз сүйкімді және күлкілі, оның тіршілікке толы, ізденісшіл ақыл-ойының өнімі, оның жанындағы қалаулар мен шыншылдықтың жарқырауымен толы» деп бейнеледі. Совет театрының көрнекті тұлғаларының бірі Анатолий Ефрос Вертинскаяның ерекше жан-жақтылығын жоғары бағалады, ол актрисаның «физикалық жағынан табиғи, бірақ көркемдік жағынан нәзік» екенін айтып, «мұндай сұлулыққа сену қиын» деді. Кейде Вертинская еске түсіргендей, ол советтің «жалпыға ортақ кейіпкер» стереотипіне сәйкес келу үшін бет-әлпетін жасанды түрде «түзетуге» мәжбүр болды (тіпті мұрын тесіктерін де толтырды). «Өмір бойы өзіңді жеті рет қайта ойлап табу керектігін түсіндім, әйтпесе өзіңді толыққанды жүзеге асыра алмайсың. Жақсы рөлдерден қашып жатыр деп ренжудің қажеті жоқ. Өзіңе ұнамайтын жағдайдан бас тарта білу керек», – деп түсіндірді ол кейін сұхбатта, сондай-ақ осы «мәңгілік алаңдаушылықтан» құтылғанына қаншалықты қуанғанын айтты. Вертинскаяның 21 ғасырдағы екі маңызды мәселесі – ол 1991 жылы құрған Ресей актерлері қорының қайырымдылық қызметі, сондай-ақ әкесінің жазбаларын қалпына келтіру және шығару болды, олардың үшеуі Францияда жарық көрді.

Сыни қабылдау

Вертинскаяның 1961 жылғы дебюті киносүйер қауым мен сыншылардың арасында сәтті болды, солардың кейбіреулері он бес жастағы актрисаны совет киносының болашақ жұлдызы деп атады. "Совет киносында жас гүлдей гүл ашқандай болды", - деп еске алды жылдар өткен соң сыншы Андрей Плахов. Григорий Козинцевтің "Гамлет" пьесасындағы Офелия Вертинскаяның мансабындағы шешуші кезең болды. "Вертинскаяның Офелиясы театр және кино тарихындағы ең жақсы рөлдердің бірі. Бұл рөл Гамлет пен басқа да маңызды кейіпкерлердің қасында көзге түспейтіндей болып көрінеді. Вертинская оны керемет ойнады", - деп жазды Андрей Плахов. Оның келесі, шағын, бірақ маңызды рөлі – Сергей Бондарчуктың "Соғыс және бейбітшілік" эпопеясындағы Болконская ханшайымы, одан да көп мақтауға ие болды. Сыншылар "осындай трагикалық түрде жылдам өтетін, толыққанды емес кейіпкерді керемет бейнелегенін" және одан да ерекше, бар болғаны төрт қысқа көріністе оның дамуын атап өтті. "Лиза ханшайымында зор ішкі динамика және толыққандылық бар", - делінген "Совет киносының актерлері" (1967) альманағында. Совет киносының бағытына қосылмай, құпиялылығын сақтап, назардан тыс қалуды ұнатқан ол өзінің тартымдылығын арттырды. Кейін Вертинская "ұлттың ең құпия кино қазынасы" деген атағын бекітті, журналистерден жалтарып, жеке өміріне қатысты әңгімелер мен күмәндерге орын берді. 1970 жылдары Вертинскаяның ең танымал рөлдерінің бірі – Питер Бруктың "Современник" театрында қойған "Он екінші түн" спектакліндегі Оливия графынясы. Ағылшын режиссерінің демократиялық, импровизациялық тәсілі мен жұлдызды актерлер тобының энергиясы Вертинскаяға комедиялық актриса ретіндегі әлеуетін толыққанды пайдалануға мүмкіндік берді. Константин Райкин Вертинская осы рөлде өзін ойнап жатыр деп ойлады. "Ол өте күлкілі, ирониялы және тәтті, сондықтан бір рет оның жеке басы рөлге толық сәйкес келді", - деді ол. Михаил Козаковтың "Аты жоқ жұлдыз" фильміндегі Мона рөліндегі Вертинскаяның ойыны өте табиғи және шынайы болды. Фильм совет цензурасының сынауына іріккенімен, кейіннен Роскиноның "Барлық уақыттағы ең үздік орыс фильмдері" тізімінде 64-орынға ие болды. "Мастер және Маргарита" (1994) фильмінде актриса өзінің шығармашылық принципінің бұрын-соңды белгісіз жағын ашты. В. Плотниковтың сөзіне сүйенсек, Вертинская көп жылдар бойы "өзінің тегінің құрбаны болды: барлығы оны 'кішкентай графыня' немесе 'кішкентай ханшайым' деп қарады, ал ол өзін жиі табиғи сиырқынша деп атады". Татьяна Москвина "Булгаковтың романындағы тозақтың көлеңкелері" Вертинскаяға, "табиғи Маргаритаға" өте сай екенін айтты, ол "жақсы да емес, жаман да емес, тек басқа әлемнен келгендей". Сыншының пікірінше, Булгаковтың кейіпкерінің "жасырын оты" Вертинскаяның барлық кейіпкерлерінде әлдебір жолмен жанған.

Отбасы және жеке өмірі

1967 жылы Вертинская Никита Михалковқа үйленді, ол қазір белгілі ресейлік кинорежиссер және актер, ал бұл кезде Борис Щукин атындағы театр институтының студенті еді. Олардың ұлы Степан туғаннан кейін жарты жыл өткен соң бұл оқиға болды. Ол Никитаның екінші әйелінен туған Анна, Артем және Надяның крест анасы.